Nghiên cứu chuỗi giá trị cá tra ở tỉnh tiền giang 2

Tính cấp thiết của đề tài Trong những thập kỷ gần đây nhu cầu tiêu dùng thủy sản nói chung và cá tra nói riêng trên thế giới có xu hướng gia tăng mạnh mẽ. Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), năm 2021 xuất khẩu thủy sản cả nước đạt 8,9 tỷ USD chiếm 18,3% trong tổng kim ngạch xuất khẩu của ngành nông, lâm, thủy sản; trong đó, cá tra luôn chiếm vị trí cao. Trong những năm qua kim ngạch xuất khẩu cá tra tăng lên nhanh chóng và vững chắc từ 1,37 tỷ USD năm 2015 lên 1,82 tỷ USD năm 2018 (tăng 32,8%). Sau 2 năm chịu ảnh hưởng nghiêm trọng của đại dịch Covid-19, ngành hàng cá tra đang được phục hồi nhanh chóng.

Năm 2022, giá trị xuất khẩu cá tra đạt 2,29 tỷ USD tăng 41,7% so với năm 2021. Cá tra luôn đứng vị trí số 2 sau con tôm, chiếm khoảng 25% trong tổng giá trị xuất khẩu thủy sản. Đến nay, mặc dù bị ảnh hưởng lớn bởi rào cản kỹ thuật từ các nước nhập khẩu, nhưng sản phẩm cá tra Việt Nam đã đến với 138 nước và vùng lãnh thổ, trong đó có những thị trường quan trọng như Mỹ, EU, Trung Quốc, CTPPP… và chiếm 90-95% thị phần trên thị trường thế giới (VASEP). Ngành hàng cá tra được dự báo tăng trưởng tích cực trong năm 2022 và các năm đến với khối lượng tiêu thụ lớn và giá cả sẽ tăng cao hơn.

Theo dữ liệu cập nhật tại thị trường Hoa Kỳ, giá cá tra đông lạnh hiện đã tăng trên 60% so với cùng kỳ năm 2021, trong bối cảnh 95% khối lượng cá tra đang bán tại thị trường này có xuất xứ từ Việt Nam. Hơn thế nữa, đến nay Bộ Thương mại Hoa Kỳ (DOC) đã ban hành kết luận cuối cùng đợt rà soát hành chính thuế chống bán phá giá lần thứ 18 (POR18) với cá tra nhập khẩu từ Việt Nam, trong đó có nhiều công ty xuất khẩu cá tra được hưởng mức thuế suất 0% khi xuất khẩu cá tra phile đông lạnh sang Mỹ. Đây là những tín hiệu tích cực thúc đẩy ngành hàng cá tra Việt Nam có cơ hội phát triển mạnh mẽ. Đồng bằng sông Cửu Long được coi là cái nôi phát triển ngành nuôi trồng thủy sản của Việt Nam.

Trong đó, cá tra được xem là một loại đặc sản mà thiên nhiên ban tặng cho vùng sông nước Mê Kông. Phát huy lợi thế của sông Tiền và sông Hậu với chiều dài trên 200km và hệ thống sông ngòi, kênh rạch chằng chịt của 1 vùng châu thổ rộng lớn, nghề nuôi cá tra ở các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long đã 2 phát triển rất nhanh, chiếm tỷ trọng cao về diện tích nuôi (91,5%), sản lượng nuôi (96,8%) và giá trị xuất khẩu (83,0%) của cả nước. Sự phát triển nhanh của ngành hàng cá tra đã góp phần giải quyết việc làm cho người lao động và tăng nguồn thu ngân sách của các địa phương. Tiền Giang là tỉnh thuộc vùng đồng bằng Sông Cửu Long, có nhiều lợi thế trong phát triển thủy sản nói chung và cá tra nói riêng.

Là một trong số những địa phương chủ lực tham gia và tạo nên chuỗi giá trị cá tra ở ĐBSCL, ngành hàng cá tra của Tiền Giang đang đối mặt với nhiều khó khăn và thách thức. Theo đánh giá của VASEP và lãnh đạo tỉnh Tiền Giang, ngoài những biến động bất lợi về thị trường xuất khẩu, việc qui hoạch phát triển vùng nguyên liệu, xây dựng mô hình sản xuất kinh doanh còn tùy tiện; mối liên kết giữa các hộ nuôi với DNCB còn lỏng lẻo; tiềm lực các cơ sở nghiên cứu cung cấp về con giống, thức ăn còn nhiều hạn chế; công tác dự báo, phát triển thị trường và xây dựng thương hiệu cá tra của Tiền Giang còn nhiều bất cập. Những biến động bất lợi đó đã làm cho diện tích và sản lượng cá tra của địa phương có xu hướng giảm xuống. Theo số liệu thống kê của Sở NN&PTNT tỉnh Tiền Giang, diện tích nuôi cá tra của tỉnh năm 2019 là 516,9 ha đến năm 2021 còn 449,1ha (giảm 13,1%); và sản lượng cá tra tương ứng thời gian trên là 101.

Về gốc độ nghiên cứu, đến nay có nhiều công trình trong và ngoài nước nghiên cứu về chuỗi cung ứng và chuỗi giá trị nông sản. Các đề tài nghiên cứu đề cập nhiều khía cạnh khác nhau của chuỗi giá trị nông sản, trong đó có thể kể đến những nghiên cứu đúng chú ý, như Mô hình chuỗi giá trị của M. Porter (1990) xác định tính cạnh tranh của công ty có thể phân tích bằng cách xem xét chuỗi giá trị bao gồm các hoạt động, như nghiên cứu và phát triển, xây dựng, sản xuất, chế biến, thu mua phân phối và hỗ trợ phát triển các sản phẩm, dịch vụ trong chuỗi. Knutsson và cộng sự (2010) tiếp cận chuỗi giá trị dưới góc độ quản trị, đã nghiên cứu những thay đổi trong cấu trúc, sản xuất, chế biến, hoạt động xuất khẩu, marketing; và nhấn mạnh đây là những tác nhân chính gây ra sự thay đổi của chuỗi giá trị cá tuyết ở Iceland.

Wicaksana và cộng sự (2021) đã sử dụng kết hợp phương pháp định tính và định lượng với mô hình phân tích Cấu trúc - Hành vi - Hoạt động của thị trường (SCP) cá Lemuru ở Quận 3 Muncar, Banyuwangi, Indonesia. Kết quả cho thấy mối quan hệ nhân quả giữa Cấu trúc thị trường - Hành vi thị trường và Hiệu quả thị trường với việc gia tăng hiệu quả hoạt động. Một số công trình trong nước nghiên cứu về chuỗi giá trị nông sản nói chung và chuỗi giá trị cá tra nói riêng ở các cấp độ khác nhau, như Võ Thị Thanh Lộc (2010) sử dụng lý thuyết chuỗi giá trị của Kaplinsky & Morris (2001) để phân tích chuỗi giá trị cá tra ở ba tỉnh, thành ĐBSCL. Kết quả nghiên cứu khám phá 6 chức năng cơ bản trong hoạt động chuỗi gắn với các tác nhân.

Nghiên cứu của Lê Văn Gia Nhỏ và cộng sự (2012) ở tỉnh Vĩnh Long và Tiền Giang cho thấy phần lớn cá tra nguyên liệu được bán trực tiếp cho nhà máy chế biến; và 96,7% lượng cá tra được chế biến xuất khẩu. Một số nghiên cứu về chuỗi giá trị cá tra ở ĐB SCL của các tác giả như Nguyễn Phú Son (2011); Nguyễn Kim Phước (2013) đi sâu phân tích chi phí, giá thành, doanh thu, giá vốn hàng bán… theo sự biến đổi hình thái của cá tra nhằm xác định giá trị gia tăng thuần của từng khâu trong chuỗi giá trị cá tra của tỉnh Đồng Tháp. Tuy nhiên, các nghiên cứu trong và ngoài nước về chuỗi giá trị thường áp dụng khung phân tích do các cơ quan phát triển quốc tế đề xuất, dựa trên các lý thuyết về chuỗi giá trị và chuỗi ngành hàng. Các nghiên cứu đã phân tích chuỗi giá trị nói chung và chuỗi giá trị đối với các sản phẩm nông nghiệp nói riêng từ cấp độ quốc gia, vùng và địa phương ở các khía cạnh khác nhau nhưng chưa có một nghiên cứu nào đi sâu nghiên cứu phân tích đầy đủ một chuỗi giá trị về cá tra ở tỉnh Tiền Giang.

Hơn thế nữa, còn thiếu các nghiên cứu chuỗi giá trị cá tra có tính hệ thống, theo quan điểm tích hợp giữa phân tích chuỗi cung truyền thống với quan điểm giá trị gia tăng của M. Porter kết hợp với việc đánh giá lợi thế cạnh tranh dựa trên hệ số chi phí nội nguồn (DRC) và phân tích mô hình cấu trúc (SCP) để giúp nhận thức được đầy đủ hơn các yếu tố của chuỗi và mối tương tác giữa chúng trong một thị trường rộng hơn. Trong những năm gần đầy, nhận thức được tiềm năng và lợi thế của ngành hàng cá tra, Tiền Giang đã đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng, cùng với nhiều chính sách nhằm hỗ trợ và khuyến khích phát triển ngành hàng này. Tuy nhiên, hoạt 4 động sản xuất kinh doanh cá tra của tỉnh còn mang tính tự phát, thiếu các chính sách đồng bộ để khai thác lợi thế so sánh và nâng cao khả năng cạnh tranh của 5 ngành hàng trong bối cảnh thị trường thế giới có nhiều biến động.

Xuất phát từ các yêu cầu trên, tác giả lựa chọn đề tài “Nghiên cứu chuỗi giá trị cá tra ở tỉnh Tiền Giang” làm luận án tiến sỹ. Mục tiêu nghiên cứu 2. Mục tổng quát Cung cấp luận cứ khoa học và đề xuất các giải pháp hoàn hiện chuỗi giá trị cá tra nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế, lợi thế cạnh tranh và phát triển bền vững ngành hàng cá tra trên địa bàn tỉnh Tiền Giang. Mục tiêu cụ thể a) Góp phần hệ thống hoá và làm sáng tỏ cơ sở lý luận và thực tiễn về chuỗi giá trị nông sản, đặc biệt là chuỗi giá trị cá tra; b) Phân tích cấu trúc chuỗi giá trị, quá trình tạo giá trị gia tăng và mối liên kết của các tác nhân tham gia hoạt động trong chuỗi giá trị cá tra của tỉnh Tiền Giang; c) Đánh giá các yếu tố ảnh hưởng đến lợi thế cạnh tranh và hiệu quả thị trường chuỗi giá trị cá tra tỉnh Tiền Giang; d) Đề xuất một số giải pháp chủ yếu hoàn thiện chuỗi giá trị cá tra, nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế, khả năng cạnh tranh và phát triển bền vững ngành hàng cá tra trên địa bàn tỉnh Tiền Giang.

Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của đề tài là những vấn đề lý luận và thực tiễn chuỗi giá trị cá tra Tiền Giang. Đối tượng khảo sát nghiên cứu chủ yếu là các tác nhân tham gia trong hoạt động sản xuất kinh doanh, tiêu thụ cá tra gồm: Hộ nuôi cá tra, các đơn vị cung cấp các yếu tố đầu vào (cá giống, thức ăn.) nhóm chức năng trung gian (thương lái, đại lý), nhóm tác nhân thực hiện chức năng chuyển đổi (DNCB cá tra) và các chuyên gia, nhà quản lý ngành thủy sản, đặc biệt là cá tra. Phạm vi nghiên cứu 3.

Phạm vi nội dung: Nghiên cứu các vấn đề liên quan đến chuỗi giá trị cá tra tỉnh Tiền Giang. Phạm vi không gian: Đề tài tập trung nghiên cứu trên địa bàn tỉnh Tiền Giang. Về phạm vi thời gian Dữ liệu thứ cấp (Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Cục Thống kê Tiền Giang, Sở Công thương, Cục Hải quan Long An, UBND cấp huyện,.) được thu thập trong giai đoạn từ năm 2015 đến năm 2022. Dữ liệu sơ cấp được thu thập từ các đơn vị cung cấp yếu tố đầu vào, hộ nuôi cá, thương lái, đại lý, DNCB cá tra và các chuyên gia, nhà nghiên cứu, quản lý ngành hàng cá tra từ năm 2015 đến năm 2021.