Tổ chức Hoạt động Trải nghiệm Dạy học Khoa học Tiểu học Phát triển Năng lực Học sinh - Đoàn Thị Ngân

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM KỸ THUẬT TP.HCM -------- ĐOÀN THỊ NGÂN TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC MÔN KHOA HỌC Ở TRƯỜNG TIỂU HỌC THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH Ngành: GIÁO DỤC HỌC Mã số: 9140101 TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ TP.HỒ CHÍ MINH – NĂM 2021 Công trình được hoàn thành tại Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Tp.HCM Người hướng dẫn khoa học 1.TS Bùi Văn Hồng Người hướng dẫn khoa học 2.TS Vũ Trọng Rỹ Phản biện 1: …………………………………………………………………. Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng đánh giá luận án Cấp Cơ sở họp tại Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Tp.HCM vào ngày….HỒ CHÍ MINH – NĂM 2021 MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài Đổi mới phương pháp dạy học là một trong những nhiệm vụ thường xuyên được quan tâm thực hiện từ nhiều năm qua. Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII đã xác định, cần "Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học…”.

Vì vậy, tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học các môn học theo định hướng phát triển năng lực học sinh là một trong những xu thế đổi mới PPDH hiện nay. Thực tế, việc dạy học môn khoa học ở các trường tiểu học hiện nay vẫn còn những bất cập, hạn chế cơ bản đó là GV dạy học theo định hướng nội dung, ít chú trọng phát triển năng lực. Để nâng cao chất lượng và hiệu quả dạy học môn khoa học ở trường tiểu học, cần tổ chức HĐTN trong dạy học môn khoa học theo hướng khai thác kinh nghiệm, đưa các em vào giải quyết các tình huống, nhiệm vụ học tập cụ thể. Vì vậy, đề tài “Tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn khoa học ở trường tiểu học theo định hướng phát triển năng lực học sinh” được lựa chọn là vấn đề nghiên cứu của luận án.

Mục tiêu nghiên cứu Trên cơ sở nghiên cứu lý luận, luận án tìm hiểu thực trạng tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Khoa học ở trường tiểu học theo định hướng phát triển năng lực học sinh; qua đó, đề xuất quy trình tổ chức hoạt động trải nghiệm dựa vào bốn bước học tập trải nghiệm của David A.Kolb trong dạy học môn khoa học ở trường tiểu học theo định hướng phát triển năng lực học sinh. Từ đó, vận dụng vào dạy học môn Khoa học lớp 4, lớp 5 tại trường tiểu học trên địa bàn TP.Hồ Chí Minh. Khách thể nghiên cứu Quá trình dạy học môn khoa học ở trường tiểu học. Đối tượng nghiên cứu Tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn khoa học ở trường tiểu học theo định hướng phát triển năng lực học sinh.

Giả thuyết nghiên cứu Nếu thực hiện quy trình tổ chức hoạt động trải nghiệm dựa vào bốn bước học tập trải nghiệm của David A.Kolb trong dạy học môn khoa học ở trường tiểu học theo hướng khai thác kinh nghiệm, đưa các em vào giải quyết các tình huống, nhiệm vụ học tập cụ thể theo mục tiêu bài học, phù hợp với đặc điểm nội dung môn học, điều kiện tổ chức dạy học, khả năng nhận thức, tăng cường hoạt động của HS thì sẽ góp phần nâng cao hiệu quả dạy học cho môn học. Nhiệm vụ nghiên cứu Nghiên cứu cơ sở lý luận, qua đó hình thành khung lý thuyết về tổ chức HĐTN trong dạy học môn khoa học ở trường tiểu học theo định hướng PTNL HS. Đánh giá thực trạng tổ chức HĐTN trong dạy học môn khoa học ở trường tiểu học theo định hướng PTNL HS tại TP. Tổ chức HĐTN trong dạy học môn khoa học lớp 4, lớp 5 theo định hướng PTNL HS.

Thực nghiệm sư phạm quy trình tổ chức HĐTN trong dạy học môn khoa học theo định hướng PTNL HS tại Tp.Thủ Đức để kiểm tra độ tin cậy của kết quả nghiên cứu. Giới hạn phạm vi nghiên cứu 7. Giới hạn về nội dung Luận án tập trung nghiên cứu quy trình trình tổ chức HĐTN dựa vào bốn bước học tập trải nghiệm của David A.Kolb trong dạy học môn khoa học ở trường tiểu học theo định hướng PTNL HS. Giới hạn về thời gian Khảo sát thực trạng: 6 tuần (bắt đầu từ tháng 5/2020).

Thực nghiệm sư phạm: một học kì (18 tuần) của năm học 2020 - 2021. Giới hạn về không gian Thực hiện khảo sát tại 27 trường tiểu học công lập thuộc 18/24 quận (huyện) trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh và thực nghiệm tại một trường Tiểu học ở TP. Giới hạn về chủ thể Khảo sát thực trạng: 45 CBQL, 364 GV dạy lớp 4, 5 và 1880 HS lớp 4, 5. 2 Thực nghiệm sư phạm: 2 GV và 81 HS lớp 5 trường Tiểu học Thái Văn Lung, TP.

Tiếp cận nghiên cứu Tiếp cận hệ thống và cấu trúc; tiếp cận quan sát hoặc thực nghiệm; tiếp cận lịch sử và logic; tiếp cận định tính và định lượng; tiếp cận phân tích và tổng hợp. Phương pháp nghiên cứu 9. Phương pháp nghiên cứu lý luận 9. Phương pháp nghiên cứu thực tiễn gồm: phương pháp điều tra bằng bảng hỏi; phương pháp quan sát; phương pháp phỏng vấn; phương pháp thực nghiệm 9.

Phương pháp xử lí dữ liệu 10. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài - Ý nghĩa khoa học: Luận án làm sáng tỏ quá trình phát triển của vấn đề nghiên cứu từ quá khứ đến hiện tại để xác định tổng quan - làm cơ sở phát triển khung lý thuyết của đề tài bao gồm các khái niệm chính; cơ sở về tổ chức HĐTN trong dạy học môn khoa học, xây dựng quy trình tổ chức HĐTN trong dạy học môn khoa học theo định hướng PTNL HS. - Ý nghĩa thực tiễn: Luận án đã đánh giá được thực trạng tổ chức HĐTN trong dạy học môn khoa học theo định hướng PTNL HS của 27 trường tiểu học công lập trên địa bàn TP. Thiết kế 12 tiết dạy minh họa vận dụng quy trình tổ chức hoạt động trải nghiệm vào dạy học môn khoa học lớp 5 theo định hướng phát triển năng lực học sinh.

Đồng thời, kiểm chứng độ tin cậy của quy trình tổ chức hoạt động trải nghiệm thông qua việc tổ chức thực nghiệm sư phạm 18 tuần tại trường Tiểu học Thái Văn Lung, Tp. Cấu trúc luận án Ngoài phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, danh mục các công trình đã công bố, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục, luận án bao gồm 5 chương: Chương 1: Tổng quan các nghiên cứu về tổ chức hoạt động trong dạy học môn khoa học ở trường tiểu học theo định hướng phát triển năng lực học sinh. Chương 2: Cơ sở lý luận về tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn khoa học ở trường tiểu học theo định hướng phát triển năng lực học sinh. Chương 3: Thực trạng tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn khoa học tại các trường tiểu học trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh theo định hướng 3 phát triển năng lực học sinh.

Chương 4: Tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn khoa học lớp 4, lớp 5 theo định hướng phát triển năng lực học sinh. Chương 5: Thực nghiệm sư phạm về tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn khoa học ở trường tiểu học theo định hướng phát triển năng lực học sinh. Chương 1 TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU VỀ TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC MÔN KHOA HỌC Ở TIỂU HỌC THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH 1.1 Nghiên cứu về tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học ở trường tiểu học Tổ chức HĐTN nói chung và tổ chức HĐTN trong dạy học ở trường tiểu học nói riêng là một trong những nội dung cụ thể của lý thuyết HTTN. Đây là lí thuyết giáo dục hiện đại nổi bật trong thế kỉ 20, đóng vai trò trung tâm và trở thành xu hướng nền tảng của giáo dục trong thế kỉ 21.

Kết quả nghiên cứu về tổ chức HĐTN trên Thế giới của các tác giả như Carl Roger, Maria Montessori, John Dewey, David A.Kolb…và các tác giả trong nước như Cao Cự Giác, Nguyễn Thị Hằng, Nguyễn Thị Gái…cho thấy các nghiên cứu đã nêu rõ khái niệm, cách thức tổ chức và thực hiện tổ chức HĐTN theo quy trình ở trường Đại học, THPT, THCS…Hiện vẫn còn khá ít các nghiên cứu về tổ chức HĐTN trong dạy học ở trường tiểu học. Nghiên cứu về dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh Dạy học theo định hướng PNTL người học nổi lên từ những năm 1970 ở Mỹ. Tiêu biểu có thể kể đến các nghiên cứu của William E.(1991), Boyatzis (2002), Rudolf Tippelt (2003), Nguyễn Lộc, Nguyễn Thị Lan Phương, Lê Đình Trung (2016), Đỗ Xuân Thảo (2019), Bùi Phương Nga (2020)… Kết quả nghiên cứu tổng quan cho thấy đây là mô hình dạy học hiệu quả, phù hợp xu thế đổi mới giáo dục hiện nay, chú trọng rèn luyện kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo, thái độ, tình cảm… thông qua các hoạt động thực tiễn có tính trải nghiệm cao. Tuy nhiên, chưa có nhiều nghiên cứu về dạy học theo định hướng PTNL HS tiểu học.

Nghiên cứu về dạy học môn khoa học ở trường tiểu học Dạy học môn khoa học ở trường tiểu học đã được nghiên cứu từ cuối thế kỉ XIX, đặc biệt ở các nước phương Tây với các nghiên cứu của McCloughlin (2002), Peacock (2005), Helena Gillespie và Rob Gillespie (2007), Lương Phúc Đức (2016), Mai Sỹ Tuấn, Bùi Phương Nga và Lương Việt Thái (2020)… Các nghiên cứu cho thấy việc đổi mới, cải tiến PPDH môn khoa học cần thực hiện theo hướng khai thác kinh nghiệm, tăng cường tối đa hoạt động của HS, PTNL người học. Nghiên cứu về tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn khoa học ở trường tiểu học theo định hướng phát triển năng lực học sinh Kết quả nghiên cứu các công trình của John Settlage and Sherry A.Southerland (2007), Wynne Harlen và Anne Qualter (2018), Lê Thị Trung (2020)…đều nhấn mạnh sự cần thiết phải tổ chức các hoạt động dạy học tích cực hóa người học, khai thác kinh nghiệm, lựa chọn, sử dụng hợp lí các PPDH, hình thức, phương tiện nhằm tạo điều kiện để HS hoạt động, tự mình tìm tòi, khám phá kiến thức, học “cách làm, phương pháp làm”, nhờ đó PTNL người học, phục vụ cho học tập suốt đời. Kết luận chương 1 Kết quả phân tích tổng quan các công trình nghiên cứu trên Thế giới và ở Việt Nam về tổ chức HĐTN trong dạy học môn khoa học ở trường tiểu học theo định hướng PTNL HS cho thấy đa số các nghiên cứu đều tập trung tổ chức HĐTN trong dạy học ở THCS, THPT, Đại học hoặc trong các khóa đào tạo, bồi dưỡng.