Luận án tiến sĩ kinh tế phát triển nông nghiệp theo hướng bền vững ở vùng đồng b

Bé Quèc phßng Häc viÖn chÝnh trÞ PHÍ VĂN HẠNH Ph¸t triÓn n«ng nghiÖp theo híng bÒn v÷ng ë vïng ®ång b»ng s«ng hång luËn ¸n tiÕn sÜ kinh tÕ Hµ Néi - 2016 Bé Quèc phßng Häc viÖn chÝnh trÞ PHÍ VĂN HẠNH Ph¸t triÓn n«ng nghiÖp theo híng bÒn v÷ng ë vïng ®ång b»ng s«ng hång Chuyªn ngµnh: Kinh tÕ chÝnh trÞ M· sè : 62 31 01 02 luËn ¸n tiÕn sÜ kinh tÕ Ngêi híng dÉn khoa häc: PGS, TS Bïi Ngäc Quþnh Hµ Néi - 2016 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực. Các tài liệu được trích dẫn đúng quy định và được ghi đầy đủ trong danh mục tài liệu tham khảo. TÁC GIẢ LUẬN ÁN Phí Văn Hạnh MỤC LỤC Trang TRANG PHỤ BÌA LỜI CAM ĐOAN MỤC LỤC DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT DANH MỤC CÁC BẢNG DANH MỤC CÁC HÌNH MỞ ĐẦU 5 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 10 Chương 1 PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP THEO HƯỚNG BỀN VỮNG NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM QUỐC TẾ 31 1.

Lý luận chung về nông nghiệp và phát triển nông nghiệp 31 1. Phát triển nông nghiệp theo hướng bền vững: khái niệm, tiêu chí và các nhân tố ảnh hưởng 37 1. Kinh nghiệm quốc tế về phát triển nông nghiệp theo hướng bền vững và bài học cho vùng đồng bằng sông Hồng Việt Nam 55 Chương 2 THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP THEO HƯỚNG BỀN VỮNG Ở VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG 73 2. Khái quát vị trí, điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội và cơ chế, chính sách tác động đến phát triển nông nghiệp theo hướng bền vững ở vùng đồng bằng sông Hồng 73 2.

Đánh giá thực trạng phát triển nông nghiệp theo hướng bền vững ở vùng đồng bằng sông Hồng 82 2. Nguyên nhân của hạn chế và những vấn đề đặt ra trong phát triển nông nghiệp theo hướng bền vững ở vùng đồng bằng 11 sông Hồng 0 Chương 3 QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP CHỦ YẾU ĐẨY MẠNH PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP THEO HƯỚNG BỀN 12 VỮNG Ở VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG 1 3. 12 Dự báo bối cảnh quốc tế và trong nước tác động đến phát triển nông nghiệp theo hướng bền vững ở vùng đồng bằng sông Hồng 1 3. 12 Quan điểm phát triển nông nghiệp theo hướng bền vững ở vùng đồng bằng sông Hồng 6 3.

13 Giải pháp chủ yếu phát triển nông nghiệp theo hướng bền vững ở vùng đồng bằng sông Hồng 5 KẾT LUẬN 16 6 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN 16 QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 8 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 169 PHỤ LỤC 179 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT STT Chữ viết tắt Chữ viết đầy đủ 1 BTB và DHMT Bắc Trung Bộ và duyên hải miền Trung 2 ĐBSH Đồng bằng sông Hồng 3 ĐBSCL Đồng bằng sông Cửu Long 4 ĐNB Đông Nam Bộ 5 FAO Tổ chức lương thực thế giới 6 FDI Đầu tư trực tiếp nước ngoài 7 GDP Tổng sản phẩm quốc nội 8 HDI Chỉ số phát triển con người 9 PTBV Phát triển bền vững 10 PTNN Phát triển nông nghiệp 11 TD và MNPB Trung du và miền núi phía Bắc 12 TN Tây Nguyên 14 WTO Tổ chức Thương mại Thế giới DANH MỤC CÁC HÌNH STT Tên hình Trang 1 Hình 2. So sánh diện tích các loại đất chính của vùng ĐBSH và ĐBSCL 74 2 Hình 2. Cơ cấu các ngành kinh tế vùng ĐBSH năm 2001 so với năm 2014 76 3 Hình 2. So sánh diện tích đất trồng lúa trung bình 1/hộ (có trồng lúa) vùng ĐBSH với các vùng trong cả nước 79 4 Hình 2.

So sánh diện tích và sản lượng vùng ĐBSH qua các năm từ 2005 đến 2013) 87 5 Hình 2. Tỷ lệ phần trăm đầu lợn ĐBSH so với các vùng trên cả nước 88 6 Hình 2. Tỷ lệ hộ có nhà kiên cố vùng ĐBSH so với các vùng trên cả nước 91 7 Hình 2. Tỷ lệ hộ nghèo vùng ĐBSH so với các vùng trên cả nước 92 8 Hình 2.

Chi tiêu cho y tế giáo dục ở vùng ĐBSH bình quân 1 người trong năm 93 9 Hình 2. Cơ cấu nội bộ ngành nông nghiệp vùng ĐBSH qua các năm 96 10 Hình 2. Sản lượng lương thực có hạt bình quân đầu người vùng ĐBSH 97 11 Hình 2. Mức biến động diện tích đất trồng lúa vùng ĐBSH 2010 và 2014 98 12 Hình 2.

Cơ cấu sử dụng đất canh tác vùng ĐBSH năm 2011 99 13 Hình 2. Tỷ lệ lao động thất nghiệp trong độ tuổi lao động vùng ĐBSH so với cả nước 102 14 Hình 2. Thu hút đầu tư FDI trong nông nghiệp vùng ĐBSH 109 MỞ ĐẦU 1. Giới thiệu khái quát về luận án Phát triển bền vững là xu thế chung toàn nhân loại đang nỗ lực hướng tới, là mục tiêu chiến lược quan trọng mà Đảng, Chính phủ và Nhân dân Việt Nam đang quyết tâm thực hiện.

Chính vì vậy, phát triển bền vững và phát triển nông nghiệp theo hướng bền vững là chủ đề được đem ra trao đổi bàn luận ở nhiều cuộc hội thảo, là vấn đề được nhiều nhà khoa học trong và ngoài nước quan tâm nghiên cứu. Công trình “Phát triển nông nghiệp theo hướng bền vững ở vùng đồng bằng sông Hồng” được tác giả quan tâm nghiên cứu, ấp ủ trong suốt quá trình học tập, công tác và tham gia giảng dạy, đây là vấn đề có ý nghĩa về cả lý luận và thực tiễn ở nước ta trong giai đoạn hiện nay. Công trình tập trung nghiên cứu ở vùng ĐBSH, một trong những trung tâm chính trị, kinh tế, là vựa lúa lớn thứ hai của cả nước, có vai trò quan trọng trong bảo đảm an ninh lương thực của quốc gia. Trên cơ sở đó, tác giả luận giải rõ hơn những vấn đề cơ bản về PTNN theo hướng bền vững, góp phần thực hiện thành công Chiến lược phát triển bền vững ở Việt Nam.

Công trình được trình bày gồm phần mở đầu, tổng quan vấn đề nghiên cứu với ba chương (chín tiết). Nội dung nhằm giải quyết các vấn đề lý luận cơ bản về PTNN theo hướng bền vững ở một vùng lãnh thổ; kinh nghiệm PTNN theo hướng bền vững ở các nước; thực trạng và những giải pháp PTNN theo hướng bền vững ở vùng ĐBSH. Những vấn đề được luận giải trong công trình, một mặt là sự kế thừa có chọn lọc một số quan điểm của các học giả, các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước, mặt khác chính là sự nỗ lực của tác giả dưới sự định hướng của PGS, TS Bùi Ngọc Quỵnh và sự tư vấn của nhiều nhà khoa học trong nước. Qua kết quả nghiên cứu, tác giả mong muốn đóng góp một phần công sức nhỏ bé của mình vào giải quyết một trong những vấn đề cấp thiết hiện nay ở vùng ĐBSH, nơi mà tác giả đã có nhiều năm sinh sống và tìm hiểu.

Lý do lựa chọn đề tài luận án Phát triển bền vững đã trở thành đòi hỏi tất yếu khách quan với tất cả các quốc gia trên thế giới hiện nay. Ở Việt Nam, một trong năm quan điểm phát triển được Đại hội XI xác định trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2010 - 2020 là “phát triển nhanh gắn với phát triển bền vững, phát triển bền vững là yêu cầu xuyên suốt trong Chiến lược” [26]. Điều đó cho thấy, PTBV trở thành yêu cầu, đồng thời là mục tiêu phát triển của mọi ngành, mọi lĩnh vực ở nước ta hiện nay, vùng ĐBSH cũng không nằm ngoài xu hướng chung đó. Trong những năm qua, đặc biệt từ sau khi có Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ XI, các địa phương vùng ĐBSH đã có nhiều chủ trương, biện pháp phát triển nhanh các ngành kinh tế, trong đó có PTNN theo hướng bền vững.

Tốc độ tăng trưởng của nông nghiệp đang dần tăng cao liên tục trong nhiều năm. Phát triển nông nghiệp đã đi liền với việc khai thác có hiệu quả tài nguyên thiên nhiên, giảm thiểu ô nhiễm môi trường, gắn với giải quyết các vấn đề xã hội như việc làm, chuyển dịch cơ cấu kinh tế, nâng cao đời sống nhân dân. Tuy nhiên, thực tế cho thấy, nông nghiệp vùng ĐBSH phát triển chưa thực sự vững chắc, chưa có chiến lược lâu dài. Các tiêu chí PTNN theo hướng bền vững còn chưa đạt được như: chất lượng tăng trưởng còn thấp; khai thác tài nguyên phục vụ cho PTNN ở nhiều địa phương chưa có hiệu quả, thậm chí làm ảnh hưởng đến môi trường; phát triển nông nghiệp không thực sự gắn với giải quyết các vấn đề xã hội.

Từ thực trạng PTNN ở vùng ĐBSH cho thấy, còn nhiều vấn đề bất cập cần phải giải quyết; làm thế nào để PTNN theo hướng bền vững ở vùng ĐBSH là câu hỏi lớn cần phải trả lời. Vì vậy, nghiên cứu làm sáng tỏ vấn đề: “Phát triển nông nghiệp theo hướng bền vững ở vùng đồng bằng sông Hồng” có tính cấp thiết trên cả phương diện lý luận và thực tiễn. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu Mục đích nghiên cứu: Trên cơ sở nghiên cứu luận giải những vấn đề về lý luận và thực trạng; từ đó, luận án xây dựng cơ sở khoa học cho các quan điểm và giải pháp phát triển nông nghiệp theo hướng bền vững ở vùng đồng bằng sông Hồng Việt Nam. Nhiệm vụ nghiên cứu: - Khái quát lý luận chung về nông nghiệp, PTNN và phát triển bền vững.

Phân tích làm rõ lý luận PTNN theo hướng bền vững; xây dựng khái niệm trung tâm của đề tài và các tiêu chí đánh giá PTNN theo hướng bền vững. Nghiên cứu kinh nghiệm PTBV và PTNN theo hướng bền vững của một số nước trên thế giới, từ đó rút ra một số bài học đối với vùng đồng bằng sông Hồng, Việt Nam. Khảo sát, đánh giá thực trạng PTNN theo hướng bền vững ở vùng ĐBSH, Việt Nam trong giai đoạn hiện nay. Chỉ ra nguyên nhân và những vấn đề đặt ra trong PTNN theo hướng bền vững ở vùng ĐBSH.

Đề xuất các quan điểm và giải pháp PTNN theo hướng bền vững ở vùng ĐBSH, Việt Nam. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu của đề tài Đối tượng nghiên cứu: Đối tượng nghiên cứu của luận án là sự phát triển của nông nghiệp theo hướng bền vững. Phạm vi nghiên cứu: Về nội dung: Luận án tiếp cận nghiên cứu sự phát triển của nông nghiệp theo hướng bền vững dưới góc nhìn của kinh tế chính trị. Về không gian: Luận án nghiên cứu phát triển nông nghiệp theo hướng bền vững trên một địa bàn cụ thể là vùng đồng bằng sông Hồng Việt Nam với 11 tỉnh, thành phố.