Kinh tế biển đảo vùng nam bộ 1802 1945

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM VÕ MINH TRƯỜNG KINH TẾ BIỂN ĐẢO VÙNG NAM BỘ (1802-1945) LUẬN VĂN THẠC SĨ LỊCH SỬ VIỆT NAM Đà Nẵng - Năm 2025 ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM VÕ MINH TRƯỜNG KINH TẾ BIỂN ĐẢO VÙNG NAM BỘ (1802-1945) Chuyên ngành: Lịch Sử Việt Nam Mã số: 3184122009 LUẬN VĂN THẠC SĨ Người hướng dẫn khoa học: TS. NGUYỄN DUY PHƯƠNG Đà Nẵng - Năm 2025 v MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN .ii TRANG THÔNG TIN LUẬN VĂN THẠC SĨ. iii INFORMATION PAGE OF MASTER THESIS. iv MỤC LỤC.

Lí do chọn đề tài. Lịch sử nghiên cứu vấn đề. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.

Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu. Đóng góp của luận văn. Bố cục của luận văn. CÁC NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG KINH TẾ BIỂN ĐẢO VÙNG NAM BỘ (1802 – 1945).

Tổng quan về biển đảo vùng Nam Bộ. Vị trí địa lý. Điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên. Điều kiện kinh tế, văn hóa và xã hội.

Khái quát lịch sử xác lập và phát triển vùng biển đảo Nam Bộ đến năm 1945. Kinh tế biển đảo vùng Nam Bộ trước năm 1802. Chính sách của triều Nguyễn và chính quyền thực dân Pháp đối với việc quản lý và khai thác. Khái niệm và một số vấn đề về kinh tế biển đảo.

21 Tiểu kết chương 1. HOẠT ĐỘNG KINH TẾ BIỂN ĐẢO VÙNG NAM BỘ (1802- 1945). Hoạt động Kinh tế biển đảo ở vùng Nam Bộ từ năm 1802 đến năm 1874. Bối cảnh quốc tế và trong nước đầu thế kỷ XIX.

Hoạt động khai thác, chế biến hải sản. Hoạt động vận tải biển. Hoạt động thương mại biển. Một số hoạt động khác.

Hoạt động Kinh tế biển đảo ở vùng Nam Bộ (1874 – 1945). Bối cảnh quốc tế và trong nước cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX. Hoạt động khai thác, chế biến hải sản. Hoạt động vận tải biển.

Hoạt động thương mại biển. Một số hoạt động khác. 62 Tiểu Kết chương 2. VAI TRÒ, ĐẶC ĐIỂM CỦA KINH TẾ BIỂN ĐẢO VÙNG NAM BỘ (1802 – 1945).

86 Tiểu kết chương 3. 90 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 92 QUYẾT ĐỊNH GIAO ĐỀ TÀI (Bản sao) PHỤ LỤC .PL1 BẢN TƯỜNG TRÌNH CHỈNH SỬA LUẬN VĂN BIÊN BẢN BẢO VỆ HỌP HỘI ĐỒNG NHẬN XÉT CỦA 2 PHẢN BIỆN 1 MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài Việt Nam là một quốc gia ven biển nằm ở phía Tây của Biển Đông, sở hữu vị trí địa chính trị và địa kinh tế đặc biệt quan trọng mà không phải quốc gia nào cũng có được.

Với đường bờ biển kéo dài khoảng 3.260 km từ Bắc tới Nam, cùng hệ thống đảo và quần đảo phong phú, Việt Nam có một không gian biển rộng lớn, đóng vai trò chiến lược trong phát triển kinh tế và bảo đảm an ninh quốc gia. Khu vực biển đảo không chỉ là không gian sinh tồn của dân tộc mà còn là nền tảng thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt là đối với các ngành kinh tế biển trọng điểm như: vận tải biển, đóng tàu, khai thác và nuôi trồng thủy sản, chế biến hải sản, du lịch biển,… Ngay từ đầu Công nguyên, các phát hiện khảo cổ học đã cho thấy người Việt cổ đã sớm thiết lập các hoạt động kinh tế và văn hóa gắn liền với biển đảo một cách chủ động và liên tục. Kết hợp với hệ thống sử liệu phong phú, có độ tin cậy và giá trị pháp lý cao từ cả nguồn trong nước và quốc tế, có thể khẳng định rằng Việt Nam là một quốc gia đã sớm hình thành các hoạt động kinh tế biển đảo, đồng thời duy trì sự quản lý thực tế, thường xuyên đối với các vùng đảo và quần đảo – không chỉ trên phạm vi cả nước mà còn đặc biệt rõ nét tại khu vực Nam Bộ. Từ thời chúa Nguyễn, Vương triều Tây Sơn, các đội Hoàng Sa, Bắc Hải có nhiệm vụ tuần tiễu giữ gìn vùng biển, ứng chiến với nạn cướp biển và xâm hại tại các đảo và quần đảo thuộc chủ quyền Việt Nam.

Đến thời triều Nguyễn, các đội thuỷ quân chuyên trách công việc bảo vệ, thực thi chủ quyền ở khu vực biển đảo cũng đã được tổ chức thực hiện. Triều Nguyễn là triều đại phong kiến cuối cùng của Việt Nam. Trong thời gian tồn tại, triều Nguyễn là triều đại ghi dấu nhiều thăng trầm trong lịch sử, đặc biệt là cuộc xâm lược của Pháp vào giữa thế kỷ XIX. Tuy nhiên, trong suốt quá trình tồn tại, các vị vua triều Nguyễn đều nhận thức biển đảo có ý nghĩa quan trọng đối với sự tồn vong của triều đại, với an ninh quốc gia, dân tộc.

Nó được xem là nhân tố, là cơ sở để phòng thủ, bảo vệ quốc gia từ xa trước sự dòm ngó của bên ngoài, nhất là các nước phương Tây. Đó cũng chính là một trong những yếu tố tác động đến ý thức hướng biển và chủ trương tăng cường phòng thủ biển đảo của triều Nguyễn. Theo tiến trình lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam lãnh thổ và biên giới của Việt Nam ngày càng được củng cố và từ lâu đã trở thành thực thể thống nhất từ Bắc chí Nam, trong đó có vùng đất Nam Bộ. Nam Bộ có vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội của cả nước, là vùng kinh tế năng động, đi đầu 2 trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.

Trong quá trình khai phá lãnh thổ của người Việt về phương Nam, các làng xã của người Việt sinh sống chủ yếu ở các cửa sông, cửa biển để phát triển kinh tế hướng biển. Các vua Nguyễn cũng đã nhận thức đúng đắn vai trò của biển đảo, nhờ đó trong suốt thế kỷ XIX, hoạt động khai thác nguồn lợi biển đảo dưới triều Nguyễn đã diễn ra với nhiều hoạt động phong phú, đa dạng, điều này không chỉ thể hiện sự hiện diện thường xuyên của Việt Nam trên vùng biển đảo Nam Bộ mà còn góp phần bảo vệ an ninh chủ quyền quốc gia. Từ những kinh nghiệm mà các vị vua triều Nguyễn đã tiến hành trong việc thực hiện các chính sách về khai thác, phát triển kinh tế biển đảo đã để lại nhiều bài học kinh nghiệm quý báu cho các hoạt động khai thác nguồn lợi biển đảo sau này. Đến cuối thế kỷ XIX, thấy được tầm quan trọng của kinh tế biển đảo cả nước nói chung và khu vực Nam Bộ nói riêng thì chính quyền thực dân Pháp (khi đó là đại diện ngoại giao của triều Nguyễn) tiếp tục khẳng định chủ quyền của Việt Nam, quản lý, bảo vệ các đảo và quần đảo trên Biển Đông thuộc chủ quyền của Việt Nam theo đúng thông lệ quốc tế.

Đến đầu thế kỷ XX, người Pháp đã tiến hành xây dựng cột mốc chủ quyền, đèn biển, trạm khí tượng, trạm vô tuyến điện và thực hiện nhiều khảo sát khoa học. Trong những năm gần đây, tình hình thế giới và khu vực tiếp tục diễn biến phức tạp, khó lường. Tuy nhiên, dưới sự lãnh đạo đúng đắn của Đảng và sự quản lý hiệu quả của Nhà nước, toàn thể quân và dân ta đã chủ động, tích cực triển khai nhiều hoạt động nhằm bảo vệ vững chắc chủ quyền và lợi ích quốc gia trên biển. Văn kiện Đại hội XIII của Đảng đã khẳng định rõ lập trường và quyết tâm chiến lược: “Kiên quyết, kiên trì bảo vệ chủ quyền, lãnh thổ, lợi ích quốc gia – dân tộc trên biển, trên không và trên bộ; hợp tác quốc tế về biển, đảo được tăng cường, duy trì môi trường hòa bình, ổn định, thúc đẩy quan hệ với các nước”.

Hiện nay, sức mạnh tổng hợp của quốc gia không ngừng được củng cố, vị thế và tiềm lực của nước ta trên các vùng biển và hải đảo ngày càng được nâng cao. Thế trận quốc phòng toàn dân, an ninh nhân dân và đặc biệt là “thế trận lòng dân” trên biển, đảo tiếp tục được tăng cường, tạo nền tảng vững chắc cho sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới. Đồng thời, các lực lượng chức năng làm nhiệm vụ quản lý và bảo vệ chủ quyền biển, đảo đang từng bước được xây dựng, phát triển theo hướng chính quy, hiện đại và ngày càng vững mạnh hơn. Như vậy, nghiên cứu hoạt động khai thác nguồn lợi biển đảo ở vùng biển Nam Bộ dưới triều Nguyễn (1802-1945) sẽ giúp chúng ta tìm hiểu một cách đầy đủ và toàn diện hơn về tiềm năng, cách thức và hoạt động khai thác biển đảo, từ đó rút ra 3 bài học kinh nghiệm cho việc phát triển các ngành kinh tế biển hiện nay, góp phần thực hiện thành công mục tiêu công nghiệp hoá hiện đại hoá đất nước.

Vì những lí do trên, việc nghiên cứu đề tài “Kinh tế biển đảo vùng Nam Bộ (1802 – 1945)” có nhiều ý nghĩa khoa học và thực tiễn trong giai đoạn hiện nay. Lịch sử nghiên cứu vấn đề Vấn đề kinh tế biển đảo vùng Nam Bộ (1802 – 1945) là một chủ đề có ý nghĩa lịch sử và thực tiễn sâu sắc. Tuy nhiên, cho đến nay vẫn chưa có nhiều công trình nghiên cứu chuyên sâu và toàn diện tiếp cận một cách hệ thống, nhất quán. Một số nghiên cứu hiện có mới chỉ đề cập đến các khía cạnh riêng lẻ như đời sống ngư dân, chính sách bảo vệ chủ quyền, hoạt động thủy quân, hay thương mại hàng hải.

Các công trình tiêu biểu có thể kể đến như sau: Liên quan đến kinh tế biển, Nguyễn Duy Thiệu có tác phẩm Cộng đồng ngư dân Việt Nam (2002), NXB Khoa Học- Xã Hội, sách viết về cộng đồng ngư dân Việt Nam trong bối cảnh xã hội cổ truyền, nhưng chỉ tập trung đi sâu vào mảng văn hóa, xã hội, cơ cấu tổ chức của làng ngư nghiệp mà chưa khai thác một cách toàn diện về nền kinh tế biển trong đó có kinh tế ngư nghiệp. Một số hội thảo khoa học lớn do Hội Khoa học Lịch sử tổ chức trong những năm gần đây đã góp phần cung cấp nguồn tư liệu và đánh giá khách quan hơn về triều Nguyễn trong mối liên hệ với chủ quyền biển đảo. Đáng chú ý là tập sách Triều Nguyễn với công cuộc bảo vệ biển đảo Tổ quốc thế kỷ XIX (PGS. Đỗ Bang chủ biên, NXB Đà Nẵng, 2014), tập hợp 12 bài nghiên cứu phân tích vị trí chiến lược, các chính sách bảo vệ và quản lý biển đảo của triều Nguyễn.

Các bài viết của TS. Phan Hải và PGS.