Luận án tác động của chi phí đại diện tới hiệu quả các doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN --------------------------------- TRẦN MINH TUẤN TÁC ĐỘNG CỦA CHI PHÍ ĐẠI DIỆN TỚI HIỆU QUẢ CÁC DOANH NGHIỆP NIÊM YẾT TRÊN THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH TÀI CHÍNH - NGÂN HÀNG HÀ NỘI - 2020 luan an BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN --------------------------------- TRẦN MINH TUẤN TÁC ĐỘNG CỦA CHI PHÍ ĐẠI DIỆN TỚI HIỆU QUẢ CÁC DOANH NGHIỆP NIÊM YẾT TRÊN THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN VIỆT NAM Chuyên ngành: TÀI CHÍNH - NGÂN HÀNG Mã số: 9340201 LUẬN ÁN TIẾN SĨ Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS VŨ DUY HÀO HÀ NỘI - 2020 luan an i LỜI CAM ĐOAN Tôi đã đọc và hiểu về các hành vi vi phạm sự trung thực trong học thuật. Tôi cam kết bằng danh dự cá nhân rằng nghiên cứu này do tôi tự thực hiện và không vi phạm yêu cầu về sự trung thực trong học thuật. Luận án “Tác động của chi phí đại diện tới hiệu quả các doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam” là công trình nghiên cứu độc lập của tôi dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Vũ Duy Hào. Công trình này được hoàn thành trong quá trình học tập và công tác tại trường Đại học Kinh tế Quốc dân từ năm 2014 đến năm 2018.

Hà Nội, ngày tháng năm 2020 Tác giả Luận án Trần Minh Tuấn luan an ii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN .ii DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT. iv DANH MỤC BẢNG BIỂU. v DANH MỤC BẢNG HÌNH. vi LỜI MỞ ĐẦU.

1 CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Tổng quan các nghiên cứu trên thế giới. Tổng quan các nghiên cứu trong nước. Câu hỏi nghiên cứu và mô hình, phương pháp nghiên cứu.

Khoảng trống nghiên cứu. Câu hỏi nghiên cứu. 18 KẾT LUẬN CHƯƠNG 1. 29 CHƯƠNG 2 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TÁC ĐỘNG CỦA CHI PHÍ ĐẠI DIỆN TỚI HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG CỦA DOANH NGHIỆP.

Các vấn đề cơ bản về chi phí đại diện. Khái niệm và phân loại về chi phí đại diện. Mối quan hệ giữa quản trị công ty và chi phí đại diện. Quản lý chi phí đại diện trong doanh nghiệp.

Các tiêu chí phản ánh chi phí đại diện trong doanh nghiệp. Hiệu quả hoạt động trong doanh nghiệp. Các chỉ tiêu đánh giá hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp. Mối quan hệ giữa chi phí đại diện, cấu trúc sở hữu và hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp.

Tác động của chi phí đại diện. Tác động tích cực của chi phí đại diện. Tác động tiêu cực của chi phí đại diện. 56 KẾT LUẬN CHƯƠNG 2.

58 luan an iii CHƯƠNG 3 MÔ HÌNH KIỂM ĐỊNH TÁC ĐỘNG CỦA CHI PHÍ ĐẠI DIỆN TỚI HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG CỦA DOANH NGHIỆP NIÊM YẾT. Thực trạng hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp niêm yết trong thời gian từ 2010 đến 2016. Thực trạng hiệu quả hoạt động các doanh nghiệp niêm yết. Thực trạng các doanh nghiệp xây dựng niêm yết.

Thực trạng chi phí đại diện của các doanh nghiệp xây dựng niêm yết trong thời gian từ 2010 đến 2016. Doanh thu trên tổng tài sản. Chi phí quản lý doanh nghiệp. Kiểm định thực chứng về tác động của chi phí đại diện tới hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp niêm yết.

Kiểm định thực chứng tác động của chi phí đại diện tới hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp niêm yết. Kiểm định thực chứng tác động của chi phí đại diện tới hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp xây dựng niêm yết. Tác động của chi phí đại diện tới hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp. 89 KẾT LUẬN CHƯƠNG 3.

97 CHƯƠNG 4 THẢO LUẬN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ KHUYẾN NGHỊ. Thảo luận các kết quả nghiên cứu. Xây dựng hệ thống lương, thưởng hợp lý. Nâng cao vai trò của thành viên HĐQT độc lập.

Tái cấu trúc sở hữu các doanh nghiệp có vốn Nhà nước, tăng cường sở hữu khác trong thành phần kinh tế. Quản lý nợ vay. Đưa công nghệ vào quản lý. 112 DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LUẬN ÁN.

126 luan an iv DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT Từ viết tắt Ý nghĩa CIC Trung tâm thông tin tín dụng quốc gia Việt Nam CP Chi phí CTCP Công ty cổ phần CtyNY Công ty niêm yết DN Doanh nghiệp DNNN Doanh nghiệp nhà nước HĐQT Hội đồng quản trị HNX Sở Giao dịch chứng khoán Hà Nội HOSE Sở Giao dịch chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh NCS Nghiên cứu sinh OECD Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế Q-tobin Hệ số Q Tobin QTTT Quản trị tài chính ROA Lợi nhuận trên tổng tài sản ROE Lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu ROI Lợi nhuận trên vốn đầu tư ROS Lợi nhuận trên doanh thu TTCK Thị trường chứng khoán WTO Tổ chức thương mại thế giới luan an v DANH MỤC BẢNG BIỂU Bảng 3. Thống kê tần số doanh nghiệp thuộc các ngành. Tốc độ tăng tổng sản phẩm trong nước các năm 2014-2016. Thống kê giá trị trung bình của các biến nghiên cứu theo năm từ 2010-2016.

Phân tích thống kê các biến theo ngành. Top 20 doanh nghiệp xây dựng có lợi nhuận tăng trưởng mạnh nhất năm 2016. Top 10 doanh nghiệp xây dựng có lợi nhuận cao nhất năm 2016. Những doanh nghiệp xây dựng thua lỗ trong năm 2016.

Top 20 doanh nghiệp xây dựng có lợi nhuận giảm mạnh nhất năm 2016. Định nghĩa các biến sử dụng trong mô hình. Thống kê mô tả của các biến sử dụng trong mô hình. Hệ số ma trận tương quan của các biến trong mô hình.

Tổng hợp kết quả phân tích phương sai. Kỳ vọng dấu của các biến độc lập. Tác động của chi phí đại diện lên hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp. Kết quả hồi quy bằng phương pháp biến công cụ.

Tác động của đòn bảy tài chính lên mối quan hệ giữa chi phí đại diện và hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp. Các biến được sử dụng trong mô hình. Thống kê mô tả các biến trong mô hình. Ma trận hệ số tương quan.

Tác động của chi phí đại diện tới hiệu quả hoạt động. Tác động của cấu trúc sở hữu tới hiệu quả hoạt động. Tác động của chi phí đại diện và cấu trúc sở hữu tới hiệu quả hoạt động .95 luan an vi DANH MỤC BẢNG HÌNH Hình 3. Dự kiến giá trị sản xuất ngành xây dựng Việt Nam (triệu tỷ VND).

Doanh thu trên Tổng tài sản của doanh nghiệp xây dựng. Chi phí quản lý doanh nghiệp .70 luan an 1 LỜI MỞ ĐẦU 1. Lý do lựa chọn đề tài Chi phí đại diện, trong tiếng anh là “Agency cost”, là một vấn đề không mới trong các nghiên cứu ở trên thế giới nhưng lại khá mới mẻ ở Việt Nam. Song hành cùng quá trình cổ phần hóa doanh nghiệp Nhà Nước ở Việt Nam từ những năm 1990, đồng thời cùng với sự phát triển mạnh mẽ của thị trường tài chính nói chung và thị trường chứng khoán nói riêng thì xu thế tách bạch giữa sở hữu và quản lý hay người đại diện càng được thể hiện rõ trong mô hình công ty cổ phần.

Trong tài chính, mối quan hệ giữa chủ sở hữu và người đại diện hay nhà quản lý chính là mối quan hệ giữa người chủ và người làm thuê. Để đạt được mục tiêu quản trị tài chính, người làm thuê, người đại diện phải đặt lợi ích của người chủ lên hàng đầu và vì vậy “tối đa hóa giá trị tài sản của chủ sở hữu” luôn là mục tiêu xuyên suốt trong quá trình điều hành doanh nghiệp. Người chủ sở hữu được xem là người sở hữu những tài sản của doanh nghiệp. Còn người đại diện trong hợp đồng đại diện là người được ủy quyền quản lý tài sản hay là người được thuê để thực hiện những quyền quản lý tài sản nhất định mà được quy định bởi người chủ sở hữu với mục tiêu tạo ra lợi ích tối đa cho chủ sở hữu tài sản.

Như vậy, ở tất cả các loại hình kinh doanh của các công ty, người làm thuê là những người có hợp đồng đại diện với chủ sở hữu công ty như Tổng giám đốc, những nhà quản lý, chuyên viên, nhân viên, công nhân… Họ được thuê để hoạch định chiến lược kinh doanh và thực hiện những công việc tác nghiệp hàng ngày mà có thể làm gia tăng lợi ích cho chủ sở hữu công ty. Chính vì lý do đó mà vấn đề về Chi phí đại diện trở thành vấn đề mang tính thời sự, một vấn đề cần được phân tích và tìm ra giải pháp để những chủ sở hữu, những cổ đông không bị mất đi lợi ích khi bỏ tiền thuê những nhà quản lý đối với doanh nghiệp của họ. Cùng với sự hội nhập kinh tế thế giới, để tồn tại và phát triển, vai trò người đại diện của công ty cổ phần cần được chú trọng để thực hiện xu thế chuyên môn hóa trong hoạt động quản lý doanh nghiệp. Mặc dù có thể tăng tính chuyên môn hóa để có thể thuê những nhà quản lý chuyên nghiệp điều hành công ty cổ phần với mục tiêu mở rộng và phát triển, tuy nhiên, lợi ích của nhà quản lý chắc chắn sẽ không tương đồng với người chủ của họ.

Bản chất về tư lợi luôn tồn tại trong mỗi cá nhân và đây là nguyên nhân của vấn đề đại diện trong công ty cổ phần. Để giải quyết vấn đề này, ông chủ của công ty cổ phần phải chấp nhận chi phí đại diện. Vì vậy, việc quản lý chi phí đại diện để sao cho tốc độ tăng trưởng của lợi ích từ việc thuê quản lý chuyên nghiệp từ bên ngoài phải lớn hơn tốc độ tăng của chi phí đại diện. Hay nói cách khác, luan an 2 giả sử tốc độ tăng trưởng lợi ích này là không đổi, thì việc tối thiểu hóa chi phí đại diện là cần thiết để làm gia tăng lợi ích cho chủ sở hữu.

Việc Việt Nam gia nhập Tổ chức thương mại thế giới (WTO) năm 2007 đã mở ra hàng loạt những cơ hội phát triển cho nền kinh tế nói chung và các doanh nghiệp nói riêng. Các doanh nghiệp của Việt Nam sẽ có cơ hội tiếp cận với một thị trưởng rộng mở. Điều này cũng đòi hỏi trình độ quản lý cần phải được nâng cao để theo kịp tốc độ phát triển. Vì vậy, các công ty cổ phần Việt Nam cần một cách nhìn mới, một xu hướng quản trị mới nếu không muốn trở thành những nạn nhân của toàn cầu hóa.