Luận án: Ảnh hưởng của vốn nhân lực đến kết quả kinh doanh của các doanh nghiệp Việt Nam

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN ---------- NGUYỄN DỤNG TUẤN ẢNH HƯỞNG CỦA VỐN NHÂN LỰC ĐẾN KẾT QUẢ KINH DOANH CỦA CÁC DOANH NGHIỆP VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH QUẢN TRỊ KINH DOANH HÀ NỘI – NĂM 2021 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN ---------- NGUYỄN DỤNG TUẤN ẢNH HƯỞNG CỦA VỐN NHÂN LỰC ĐẾN KẾT QUẢ KINH DOANH CỦA CÁC DOANH NGHIỆP VIỆT NAM CHUYÊN NGÀNH: QUẢN TRỊ KINH DOANH MÃ SỐ: 9340101 LUẬN ÁN TIẾN SĨ Người hướng dẫn khoa học: PGS. NGÔ KIM THANH HÀ NỘI – NĂM 2021 i LỜI CAM ĐOAN Tôi đã đọc và hiểu về các hành vi vi phạm sự trung thực trong nghiên cứu khoa học. Tôi cam kết bằng danh dự cá nhân rằng đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, do tôi thực hiện và không vi phạm về sự trung thực trong học thuật. Nghiên cứu sinh Nguyễn Dụng Tuấn ii LỜI CẢM ƠN Đầu tiên, tác giả xin gửi lời cảm ơn sâu sắc nhất đến PGS.

NGƯT Ngô Kim Thanh đã hướng dẫn tận tình, tâm huyết và rất trách nhiệm đã giúp tác giả hoàn thành luận án của mình. Xin trân thành cảm ơn các thầy cô, bạn bè, đồng nghiệp và các anh chị công tác tại Tổng cục thống kê, lãnh đạo các doanh nghiệp đã quan tâm và chia sẻ với tác giả những nội dung liên quan đến chủ đề nghiên cứu. Cuối cùng, tác giả xin chân thành cảm ơn gia đình và những người thân yêu đã luôn động viên, giúp đỡ và là điểm tựa cho tác giả trong suốt quá trình thực hiện luận án. Xin trân trọng cảm ơn! Nghiên cứu sinh NCS Nguyễn Dụng Tuấn iii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN .ii MỤC LỤC.

iii DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT. vi DANH MỤC BẢNG BIỂU .vii DANH MỤC HÌNH. viii PHẦN MỞ ĐẦU. 1 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU .1 Các nghiên cứu về vốn nhân lực .2 Các nghiên cứu ảnh hưởng của vốn nhân lực tới kết quả kinh doanh của doanh nghiệp .3 Khoảng trống nghiên cứu và hướng nghiên cứu của đề tài .1 Khoảng trống nghiên cứu .2 Hướng nghiên cứu của đề tài .16 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT ẢNH HƯỞNG CỦA VỐN NHÂN LỰC ĐẾN KẾT QUẢ KINH DOANH CỦA CÁC DOANH NGHIỆP VIỆT NAM .1 Khái niệm và đặc trưng vốn nhân lực .2 Quá trình tạo vốn nhân lực của doanh nghiệp .3 Kết quả kinh doanh của doanh nghiệp .4 Các lý thuyết vốn nhân lực của doanh nghiệp .2 Mô hình nghiên cứu .3 Giả thuyết nghiên cứu .4 Tình hình nghiên cứu của luận án .1 Thực trạng của doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam .2 Thực trạng mối quan hệ vốn nhân lực của doanh nghiệp nhỏ và vừa .55 TÓM TẮT CHƯƠNG 2.

59 CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU .1 Nội dung nghiên cứu .2 Phương pháp nghiên cứu .1 Thiết kế nghiên cứu .2 Mẫu nghiên cứu.3 Phương pháp thu thập và phân tích dữ liệu .1 Thu thập dữ liệu .2 Phương pháp phân tích dữ liệu .4 Phương pháp đo lường các chỉ tiêu trong mô hình nghiên cứu .1 Đo lường vốn nhân lực.2 Đo lường kết quả kinh doanh .3 Đo lường quy mô doanh nghiệp.4 Xác định lĩnh vực hoạt động của doanh nghiệp .74 TÓM TẮT CHƯƠNG 3. 76 CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VỀ ẢNH HƯỞNG CỦA VỐN NHÂN LỰC ĐẾN KẾT QUẢ KINH DOANH CỦA DOANH NGHIỆP VIỆT NAM .1 Giới thiệu mẫu điều tra .1 Kết quả thu thập phiếu điều tra .2 Kết quả sàng lọc phiếu điều tra .2 Phân tích thống kê mô tả .3 Kiểm định mối tương quan giữa các biến.1 Kiểm định mối tương quan giữa lợi nhuận và vốn nhân lực .2 Kiểm định mối tương quan giữa doanh thu và vốn nhân lực.4 Kiểm định giả thuyết .1 Kiểm định mối quan hệ giữa vốn nhân lực và kết quả kinh doanh thông qua chỉ tiêu lợi nhuận .2 Kiểm định mối quan hệ giữa vốn nhân lực và kết quả kinh doanh thông qua chỉ tiêu doanh thu .95 TÓM TẮT CHƯƠNG 4. 101 CHƯƠNG 5: BÀN LUẬN VỀ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU, ĐỀ XUẤT KHUYẾN NGHỊ.1 Kết quả chính của nghiên cứu .2 Thảo luận kết quả nghiên cứu .1 Vốn nhân lực ảnh hưởng đến kết quả kinh doanh của doanh nghiệp .2 Ảnh hưởng vốn nhân lực đến kết quả kinh doanh của doanh nghiệp chịu tác động bởi quy mô doanh nghiệp .3 Ảnh hưởng vốn nhân lực đến kết quả kinh doanh của doanh nghiệp chịu tác động theo lĩnh vực hoạt động của doanh nghiệp .3 Đề xuất khuyến nghị .4 Hạn chế của nghiên cứu và hướng nghiên cứu tiếp theo .1 Hạn chế của nghiên cứu .2 Hướng nghiên cứu tiếp theo .115 TÓM TẮT CHƯƠNG 5. 117 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ.

118 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 119 PHỤ LỤC vi DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT TT Viết tắt Giải nghĩa 1 DN Doanh nghiệp 2 DNNVV Doanh nghiệp nhỏ và vừa 3 DT Doanh thu 4 KQKD Kết quả kinh doanh 5 LĐ Lao động 6 LN Lợi nhuận 7 LNBQ Lợi nhuận bình quân 8 SXKD Sản xuất kinh doanh 9 TP Thành phố 10 VAT Thuế giá trị gia tăng 11 VCCI Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam vii DANH MỤC BẢNG BIỂU Bảng 2.1: So sánh nguồn nhân lực và vốn nhân lực của doanh nghiệp .2: Các đặc điểm của học tập chính quy và học tập không chính quy .3: Bảng trình độ giáo dục và số năm đi học bình quân .4: Các biến nghiên cứu và thước đo .5: Số doanh nghiệp đang hoạt động có kết quả sản xuất kinh doanh .6: Số lao động trung bình một doanh nghiệp .7: Thu nhập bình quân lao động trong doanh nghiệp .8: Vốn bình quân một lao động của doanh nghiệp .9: Doanh thu thuần bình quân một doanh nghiệp .10: Lợi nhuận trước thuế bình quân một doanh nghiệp .11: Tỷ lệ doanh nghiệp kinh doanh có lãi .12: Tỷ lệ doanh nghiệp kinh doanh lỗ .13: Vốn nhân lực qua số năm học bình quân một lao động .14: Vốn nhân lực qua thu nhập bình quân lao động trong doanh nghiệp .15: Vốn nhân lực qua chi đào tạo lao động của doanh nghiệp .16: Vốn nhân lực qua số năm kinh nghiệm lao động của doanh nghiệp .1 Kết quả thăm dò ý kiến của doanh nghiệp về 06 nhân tố thuộc tính vốn nhân lực tác động tới kết quả kinh doanh của DN .2: Trích đoạn danh sách doanh nghiệp được lựa chọn cho mẫu điều tra .1: Kết quả thu thập phiếu điều tra .2: Kết quả sàng lọc phiếu điều tra .3: Kết quả phiếu điều tra theo quy mô doanh nghiệp .4: Kết quả phiếu điều tra theo lĩnh vực hoạt động của doanh nghiệp .5: Kết quả thống kê biến doanh thu của mô hình nghiên cứu.6: Kết quả thống kê biến lợi nhuận của mô hình nghiên cứu .7: Kết quả thống kê biến số năm đi học bình quân .8: Kết quả thống kê biến thu nhập bình quân lao động .9: Kết quả thống kê biến chi đào tạo lao động bình quân .10: Kết quả thống kê biến năm kinh nghiệm bình quân .11: Tổng hợp sự ảnh hưởng vốn nhân lực (số năm đi học bình quân; thu nhập bình quân; chi đào tạo lao động và kinh nghiệm người lao động của DN thay đổi 1%) tới kết quả kinh doanh của DNNVV Việt Nam .99 viii DANH MỤC HÌNH Hình 2.1: Mô hình vốn nhân lực tác động đến hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp.2: Mô hình nghiên cứu ảnh hưởng của vốn nhân lực đến kết quả kinh doanh của doanh nghiệp .1: Sơ đồ quy trình nghiên cứu .61 1 PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do lựa chọn đề tài Vốn nhân lực được xem là “nguồn lực của mọi nguồn lực”. Vốn nhân lực là nguồn lực quan trọng nhất mà doanh nghiệp (DN) sở hữu, vì người lao động (LĐ) trong DN tận dụng các nguồn lực tài chính và vật chất của DN để tạo ra lợi nhuận (LN), đảm bảo sự sống còn cho DN.

Nói khác đi, người LĐ trong một DN tạo ra khả năng đặc biệt và lợi thế cạnh tranh thông qua kết quả kinh doanh (KQKD) của DN đó. Tầm quan trọng của vốn nhân lực được thể hiện rõ nét qua tốc độ phục hồi nhanh chóng của Tây Âu cùng với kế hoạch Marshall thời hậu chiến, Sự khôi phục và phát triển kinh tế thần kỳ của Nhật Bản sau chiến tranh là nhờ vào nguồn vốn nhân lực có trình độ cao (Waines, 1963). Vấn đề cơ bản của hầu hết các nước đang phát triển trong đó có Việt Nam không phải là nghèo về tài nguyên thiên nhiên mà là thiếu hụt nguồn vốn nhân lực có chất lượng. Các nước nghèo từng cho rằng tốc độ tăng trưởng hoàn toàn phụ thuộc vào mức vốn vật chất mà họ có thể tích lũy hoặc thu hút được, tuy nhiên khả năng sử dụng nguồn vốn vật chất hiệu quả lại phụ thuộc vào trình độ của nguồn vốn nhân lực.

Do đó, nhiệm vụ đầu tiên của các nước đang phát triển là phải xây dựng và tích lũy vốn nhân lực (Waines, 1963; Okoh, 1980). Nhiều nghiên cứu đã khẳng định vốn nhân lực có tác động tích cực và là một trong những yếu tố quyết định đến năng suất lao động, đem lại kết quả kinh doanh thuận lợi cho doanh nghiệp, tuy nhiên trong thực tế nhiều doanh nghiệp có lực lượng lao động với trình độ giáo dục, chuyên môn nghiệp vụ tốt hơn, thu nhập của người lao động cao hơn vẫn có kết quả kinh doanh không tốt. Tình trạng doanh nghiệp làm ăn thua lỗ vẫn có thể xảy ra đối với doanh nghiệp có vốn nhân lực cao. Sau tiến trình đổi mới nền kinh tế, Việt Nam đã có những bước nhảy vọt về kinh tế, mặc dù đạt tốc độ tăng trưởng GDP cao, Việt Nam vẫn được coi là nước có mức năng suất LĐ thấp so với các nước khác trong khu vực và trên thế giới (OECD, 2017).

Theo số liệu trong Báo cáo về mức độ sẵn sàng cho nền sản xuất trong tương lai của WEF, Việt Nam xếp hạng thuộc nhóm cuối trong bảng thứ hạng về nguồn nhân lực có chuyên môn cao, thứ 81/100, xếp sau cả Malaysia, Thái Lan và Phillippin trong nhóm các nước ASEAN. Bên cạnh đó, thứ hạng về chất lượng đào tạo nghề của Việt Nam chỉ ở mức 80/100 và chỉ đứng trước Campuchia hạng 92/100 trong khu vực ASEAN (WEF, 2018). Muốn đạt được mục tiêu tăng trưởng kinh tế cao và bền vững, Việt Nam cần phải cải thiện và nâng cao được mức năng suất lao động. Tính đến ngày 31/12/2019, cả nước có 758.610 doanh nghiệp đang hoạt động, tăng 6,1% so với cùng thời điểm năm 2018.139 doanh nghiệp thành 2 lập mới, 39.421 doanh nghiệp quay trở lại hoạt động, 28.731 doanh nghiệp tạm ngừng kinh doanh, 43.711 doanh nghiệp giải thể và chờ giải thể, tăng 41,7% so với năm 2018, và có 16.