Luận án: Vai trò Nhà nước trong mở rộng quyền tự chủ các trường đại học công lập Việt Nam

i LỜI CAM ðOAN Tôi xin cam ñoan ñây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các tài liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực. Các tài liệu tham khảo có nguồn trích dẫn rõ ràng. Luận án chưa từng ñược ai công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu khoa học nào.

Nghiên cứu sinh Lương Văn Hải ii MỤC LỤC Trang TRANG PHỤ BÌA LỜI CAM ðOAN .ii DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN .vi PHẦN MỞ ðẦU.1 CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM QUỐC TẾ VỀ VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC TRONG VIỆC MỞ RỘNG QUYỀN TỰ CHỦ CỦA CÁC TRƯỜNG ðẠI HỌC. QUYỀN TỰ CHỦ CỦA CÁC TRƯỜNG ðẠI HỌC. Khái niệm quyền tự chủ ñại học. Nguyên tắc phân giao quyền tự chủ ñại học.

Nội dung quyền tự chủ của các trường ñại học. Sự cần thiết mở rộng quyền tự chủ ñại học của nhà nước. Phương thức trao quyền tự chủ ñại học. ðiều kiện thực hiện quyền tự chủ ñại học.

VAI TRÒ NHÀ NƯỚC ðỐI VỚI MỞ RỘNG QUYỀN TỰ CHỦ CỦA CÁC TRƯỜNG ðẠI HỌC. Quản lý nhà nước ñối với các trường ñại học. Vai trò của nhà nước trong việc mở rộng quyền tự chủ cho các trường ñại học. KINH NGHIỆM QUỐC TẾ TRONG VIỆC NHÀ NƯỚC MỞ RỘNG QUYỀN TỰ CHỦ ðẠI HỌC.

Tự chủ ñại học ở Hoa Kỳ. Tự chủ ñại học ở Nhật Bản. Tự chủ ñại học ở các nước Châu Âu. Tự chủ ñại học ở Argentina.

Những kinh nghiệm rút ra nhằm mở rộng quyền tự chủ cho các trường ñại học Việt Nam. 58 Kết luận chương 1. 62 CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG VAI TRÒ NHÀ NƯỚC TRONG MỞ RỘNG QUYỀN TỰ CHỦ CỦA CÁC TRƯỜNG ðẠI HỌC CÔNG LẬP VIỆT NAM GIAI ðOẠN 2000 - 2010. TỔNG QUAN VỀ HỆ THỐNG CÁC TRƯỜNG ðẠI HỌC VIỆT NAM.

Phân loại các trường ñại học ở nước ta hiện nay. Nội dung quyền tự chủ của trường ñại học. Nhiệm vụ và quyền hạn của trường ñại học. THỰC TRẠNG VỀ QUYỀN TỰ CHỦ CỦA CÁC TRƯỜNG ðẠI HỌC CÔNG LẬP VIỆT NAM.

Về tự chủ học thuật. Về tự chủ tài chính. Về tự chủ tổ chức, quản lý, nhân sự. Về tự chủ tuyển sinh và ñào tạo.

Về tự chủ hoạt ñộng nghiên cứu khoa học. Về tự chủ hợp tác quốc tế. Các thành tựu ñã ñạt ñược. Các tồn tại vướng mắc.

NHÀ NƯỚC VIỆT NAM VỚI VIỆC MỞ RỘNG QUYỀN TỰ CHỦ ðẠI HỌC. Quan ñiểm, ñường lối phát triển giáo dục và ñào tạo. Vai trò nhà nước với việc mở rộng quyền tự chủ ñại học. Tổng kết những vấn ñề nhà nước cần khắc phục nhằm nâng cao quyền tự chủ ñại học.

106 Kết luận chương 2. 112 CHƯƠNG 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC NHẰM MỞ RỘNG QUYỀN TỰ CHỦ CỦA CÁC TRƯỜNG ðẠI HỌC CÔNG LẬP VIỆT NAM GIAI ðOẠN 2011- 2020. QUAN ðIỂM VÀ PHƯƠNG HƯỚNG CỦA NHÀ NƯỚC NHẰM NÂNG CAO QUYỀN TỰ CHỦ ðẠI HỌC. MỘT SỐ GIẢI PHÁP ðỂ MỞ RỘNG CÓ HIỆU QUẢ QUYỀN TỰ CHỦ ðẠI HỌC.

Các giải pháp vĩ mô. Các giải pháp về quyền tự chủ học thuật. Các giải pháp về quyền tự chủ tổ chức, nhân sự. Các giải pháp về quyền tự chủ tuyển sinh.

Giải pháp 11: Về quyền tự chủ khoa học và công nghệ. Giải pháp 12: Về quyền tự chủ quan hệ quốc tế. ðIỀU KIỆN THỰC HIỆN CÁC GIẢI PHÁP. Sự quyết tâm của nhà nước.

Nhà nước cần dành các khoản chi ngân sách thích hợp cho ñại học. Nhà nước cần thực hiện tốt việc xã hội hoá ñại học, bằng cách mở rộng các quan hệ hợp tác ña phương từ nước ngoài; tận dụng công sức, tiền của của nhân dân cả nước và việt kiều nước ngoài. Nhà nước cần ñổi mới phương thức quản lý nhà nước ñối với ngành ñại học, cần phân biệt rõ ràng và gắn kết hợp lý giữa phương thức quản lý vĩ mô nhà nước với phương thức quản lý vi mô của các trường ñại học. 129 Kết luận chương 3.

131 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH, BÀI BÁO CỦA NCS CÓ LIÊN QUAN ðẾN LUẬN ÁN ðà CÔNG BỐ. 133 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 134 v DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN ASEAN Association of Southeast Asian Nations (Hiệp hội các quốc gia ðông Nam Á) GATS General Agreement on Trade in Services (Hiệp ñịnh chung về Thương mại Dịch vụ) GDðT Giáo dục ñào tạo GS Giáo sư HðND Hội ñồng nhân dân HðT Hội ñồng trường HQ Hiệu quả ISO International Organization for Standardization (Tổ chức tiêu chuẩn hóa quốc tế) KS Kiểm soát NCS Nghiên cứu sinh NL Năng lực ODA Offical Development Assistance (Vốn hỗ trợ phát triển chính thức) PT Phương tiện PGS Phó giáo sư QH Quyền hạn TBXH Thương binh xã hội TN Trách nhiệm TS Tiến sĩ TW Trung ương UBND Uỷ ban nhân dân VNð Việt Nam ñồng WTO World Trade Organization (Tổ chức Thương mại thế giới) XHCN Xã hội chủ nghĩa vi DANH MỤC SƠ ðỒ Trang Sơ ñồ 1.1: Sự cân ñối giữa các nhân tố tự chủ ñại học .2: 6 quyền tự chủ cơ bản của trường ñại học.3: Hệ thống kết nối các nhân tố của một trường ñại học .4: Căn cứ lựa chọn mức ñộ tiêu thức về quyền tự chủ ñại học .5: Các chức năng quản lý của nhà nước ñối với các trường ðH .1: Các nội dung cơ bản về tự chủ học thuật ñại học. 68 1 PHẦN MỞ ðẦU 1.

Tính cấp thiết của ñề tài Sự nghiệp giáo dục nước ta nói chung, hoạt ñộng của các trường ñại học Việt Nam nói riêng trong những năm vừa qua ñã ñạt ñược những thành tựu to lớn, ñặc biệt là về quy mô và số lượng; ñã góp phần không nhỏ vào việc ñào tạo ra nguồn nhân lực chất lượng cao cho ñất nước. ðội ngũ cán bộ giảng dạy và quản lý các trường ñại học ñã có những bước phát triển vượt bậc cả về số lượng và cơ cấu. Nhưng trước các ñòi hỏi của thời kỳ ñổi mới hội nhập và phát triển có tính toàn cầu và xu thế phát triển theo hướng chất lượng ñòi hỏi ngày một nâng cao, các trường ñại học còn nhiều công việc phải làm, ñặc biệt phải phát huy hơn nữa tính tự chủ và sáng tạo của mình. Văn kiện ðại hội ñại biểu toàn quốc lần thứ X của ðảng tháng 4 năm 2006 cũng ñã khẳng ñịnh: Phải ñổi mới hệ thống giáo dục ñại học và sau ñại học gắn ñào tạo với sử dụng, trực tiếp phục vụ chuyển ñổi cơ cấu lao ñộng, phát triển nhanh nguồn nhân lực chất lượng cao, nhất là chuyên gia ñầu ngành (Văn kiện trang 96).

Cốt lõi của vấn ñề ñổi mới chính là việc mở rộng quyền tự chủ cho các trường ñại học ñúng như Nghị quyết Trung ương 4 Khoá V ñã khẳng ñịnh. Vì vậy, ñề tài “Vai trò nhà nước trong mở rộng quyền tự chủ của các trường ñại học công lập Việt Nam” có một ý nghĩa hết sức bức thiết cả về lý luận và thực tiễn mà nghiên cứu sinh hy vọng góp một phần nhỏ làm rõ một số vấn ñề ñặt ra của việc nghiên cứu. Tổng quan những công trình nghiên cứu liên quan ñến ñề tài luận án Việc nghiên cứu về quyền tự chủ ñại học ñược các tác giả nước ngoài quan tâm rất nhiều những năm gần ñây. Van Vught (1994), ñã ñưa ra hai mô hình quản lý nhà nước ñối với các trường ñại học.

Mô hình "kiểm soát nhà nước" và "giám sát nhà nước" ñể 2 xem xét mối quan hệ này. Mô hình "kiểm soát nhà nước" thường thấy ở các nước Châu Á và Châu Âu vốn có sự can thiệp khá sâu của Nhà nước. Theo mô hình này nhà nước ñóng vai trò quan trọng trong việc quyết ñịnh hệ thống giáo dục ñại học, tức Nhà nước kiểm soát gần như tất cả các hoạt ñộng của hệ thống giáo dục ñại học. Bộ giáo dục quy ñịnh các ñiều kiện cần thiết, chương trình giảng dạy, bằng cấp, hệ thống thi cử, tuyển dụng, bổ nhiệm nhân sự v.

Mục ñích quan trọng từ các quy ñịnh chi tiết của Nhà nước là nhằm tiêu chuẩn hoá bằng cấp quốc gia mà chủ yếu là do Nhà nước cấp thay vì cơ sở giáo dục ñại học [46]. Còn mô hình "giám sát nhà nước", sự tác ñộng/can thiệp của nhà nước thường không cao. Nhà nước không can thiệp sâu vào cơ sở giáo dục ñại học thông qua các quy ñịnh chi tiết và kiểm soát chặt chẽ như mô hình nhà nước kiểm soát mà tôn trọng quyền tự chủ của các trường và khuyến khích khả năng tự quản lý và chịu trách nhiệm. ðiển hình như các nước Anh, Mỹ, Australia nơi mà sự can thiệp của nhà nước ñối với các trường ñại học là ít nhất [74][95][96][92][93][94].

Vấn ñề ñược các học giả, các nước tranh cãi rất nhiều là về quyền tự chủ ñại học cần có những nội dung nào? Căn cứ nào ñể ñưa ra các nội dung này? ðể thực hiện các nội dung tự chủ này cần phải có những ñiều kiện nào? v. Theo Per Nyborg (2003), tự chủ ñại học liên quan ñến vấn ñề như mối quan hệ giữa nhà nước và tổ chức, giữa tự chủ về học thuật và sự tham gia của các ñại diện trong các ban lãnh ñạo bên ngoài, giữa trường ñại học và các khoa. Tự trị ñại học ngày nay khó có thể tưởng tượng ñược nếu không có cơ chế tự chủ và tự do học thuật. Một nhân tố quan trọng của cơ chế tự chủ là sự tham gia của sinh viên.

Một hình thức quản lý mới ñang ñược giới thiệu ở nhiều nước [91]. 3 Theo nghiên cứu của Anderson và Richard Johnson (1998), mức ñộ tự chủ của trường ñại học phụ thuộc vào các ñiều kiện kinh tế - xã hội, chính trị, văn hoá và truyền thống quản lý ñại học. Các tác giả chỉ ra ảnh hưởng của Chính phủ có thể dựa vào quyền lập pháp hoặc quyền hành pháp liên quan ñến khả năng tài chính. Ảnh hưởng của Chính phủ "ñiều khiển từ xa" bằng cách sử dụng quyền lực tài chính là phổ biến trong các quốc gia khảo sát.

Trong nghiên cứu các tác giả xem xét cơ chế tự chủ và vai trò của chính phủ ñối với các trường ñại học liên quan ñến nhiều vấn ñề [74].