Luận án quản trị trường đại học công lập Việt Nam trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghiệp 4.0

TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI 1. Trong quá trình phát triển đời sống xã hội và KHCN của các quốc gia, vai trò và vị trí của GDĐH nói chung và các trường ĐH nói riêng ngày càng trở nên quan trọng. Các trường ĐH không chỉ có vai trò chủ chốt trong lĩnh vực đào tạo nhân lực KHCN trình độ cao mà thực sự đã và đang trở thành các trung tâm nghiên cứu lớn về sản xuất tri thức mới và phát triển, chuyển giao công nghệ hiện đại, góp phần vào sự phát triển bền vững. GDĐH còn tạo ra các cơ hội cho học tập suốt đời, cho phép con người cập nhật các kiến thức và kỹ năng thường xuyên theo nhu cầu của xã hội.

Ở nhiều nước phát triển như Mỹ, Anh, Australia, Nhật Bản., hệ thống GDĐH trở thành một ngành dịch vụ tri thức cao cấp, góp phần đáng kể vào thu nhập quốc dân (GDP) của quốc gia thông qua các hoạt động dịch vụ đào tạo và khoa học - công nghệ. Nhiều nước trong khu vực ASEAN như Singapo, Thái lan, Malaisia, Philipin,. đã và đang thực hiện đổi mới, cải cách GDĐH theo hướng phát triển đa dạng hoá, chuẩn hoá, ĐBCL. Nhân loại đang bước vào cuộc CMCN 4.

Với cuộc cách mạng này, kinh tế tri thức tiếp tục phát triển với các yếu tố cạnh tranh ngày càng gay gắt. Nền sản xuất từ mô hình qui mô lớn với giá trị nhỏ (More for Less) chuyển sang mô hình quy mô nhỏ với giá trị lớn (Less for More); phát triển công nghiệp (Industry) chuyển thành phát triển công nghệ (Technology) và kinh doanh hàng hóa (Commodities) phát triển thành kinh doanh ý tưởng đổi mới sáng tạo (Innovation). Kinh doanh các ý tưởng đổi mới sáng tạo mới chỉ bước khởi đầu. Các ý tưởng đổi mới sáng tạo đó “phải được chuyển thành sản phẩm hoặc dịch vụ mà khách hàng mong muốn” [1; tr.

Kinh doanh các ý tưởng đổi mới sáng tạo sẽ phát triển các doanh nghiệp khởi nghiệp mới, góp phần gia tăng giá trị. Các tổ chức (kể cả các trường ĐH) đều phải tăng cường lợi thế cạnh tranh của mình dựa trên tính mới, tính độc đáo của các sản phẩm (hàng hóa, dịch vụ) được tạo ra nhờ các công nghệ mới nhất, hoặc các quy 2 trình sản xuất, các mô hình kinh doanh ưu việt nhất. Sự xuấ t hiêṇ và bị thay thế nhanh chóng của các loa ̣i công nghê ̣ dẫn đế n sự xuấ t hiê ̣n nhanh chóng các nghề nghiêp̣ phi truyền thống. Đây là đặc điểm quan trọng không những để định hướng cho việc thay đổi chương trình đào tạo, hình thành các ngành nghề mới trong các trường ĐH mà còn khẳng định “học tập suốt đời” là sợi chỉ đỏ xuyên suốt đối với mọi kỹ năng làm việc trong thời kỳ công nghiệp 4.

Trong lịch sử phát triển, GDĐH thế giới luôn thích ứng với các bố i cảnh KT-XH và trong nhiều trường hợp đã tham gia định hướng sự phát triển của các cuộc CMCN.0 sẽ hoạt động như là một nơi cung cấp tri thức của tương lai; trở thành người dẫn dắt sự phát triển công nghiệp công nghệ cao và thực thi việc vốn hóa nguồn tài sản tri thức và công nghệ của mình. Từ ĐH truyền thống đến ĐH 4.0, yêu cầ u về năng lực bồi dưỡng nhân tài và nghiên cứu đổi mới sáng tạo ngày càng cao; ngày càng có nhiều giá trị gia tăng được tạo ra trong khuôn viên ĐH, chứ không chỉ dừng lại ở mức các sản phẩm trung gian (chuyên gia, tri thức chung). Đặc trưng nổi bật của trường ĐH 4.0 là đổi mới sáng tạo trong hệ sinh thái khởi nghiệp; dựa trên nền tảng ĐH thông minh, khoa học dữ liệu và công nghệ kỹ thuật số; cơ chế TCĐH cao trong mối quan hệ với cơ quan quản lý và doanh nghiệp; sự phát triển hài hòa giữa mục tiêu vốn hóa tài sản tri thức, gia tăng giá trị kinh tế của ĐH với việc tạo ra giá trị cộng hưởng cho doanh nghiệp và cộng đồng; vận hành mạnh mẽ hoạt động quốc tế hóa ĐH. Những thay đổi cơ bản của trường ĐH, dưới ảnh hưởng của cuộc CMCN 4.0 đã làm cho phương thức QT trường ĐH có những thay đổi quan trọng mà bản thân từng trường ĐH phải nhanh chóng thích ứng để phát triển.

Đây là vấn đề có ý nghĩa cấp thiết, không chỉ cho GDĐH Việt Nam mà cho cả GDĐH trên thế giới. Nền kinh tế nước ta đang vận hành theo cơ chế thị trường, định hướng XHCN. Đó là nền kinh tế có quan hệ sản xuất tiến bộ phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất, có nhiều hình thức sở hữu, nhiều thành phần kinh tế; các chủ thể thuộc các thành phần kinh tế bình đẳng, hợp 3 tác và cạnh tranh theo pháp luật; “nền kinh tế vận hành đầy đủ, đồng bộ theo các quy luật của kinh tế thị trường, đồng thời đảm bảo định hướng XHCN phù hợp với từng giai đoạn phát triển của đất nước; là nền kinh tế thị trường hiện đại và hội nhập quốc tế, có sự quản lý của Nhà nước pháp quyền XHCN, do Đảng cộng sản Việt Nam lãnh đạo, nhằm mục tiêu: dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh” [14; tr. Nền KTTT, định hướng XHCN đã tác động một cách sâu rộng đến toàn bộ xã hội cùng với các thiết chế của nó, trong đó có giáo dục và đào tạo.

GD&ĐT nước ta không thể đứng ngoài nền KTTT, định hướng XHCN mà phải thích ứng và vận hành theo nền KTTT, định hướng XHCN. Có như vậy, GD&ĐT mới đáp ứng được yêu cầu của nền KTTT, định hướng XHCN; mới thúc đẩy được nền KTTT, định hướng XHCN phát triển. Nghị quyết số 29-NQTW của BCHTW khóa XI đã chỉ rõ: “Chủ đô ̣ng phát huy mă ̣t tích cực, ha ̣n chế mă ̣t tiêu cực của cơ chế thi ̣ trường, bảo đảm định hướng XHCN trong phát triển GD&ĐT” [13; tr. Nghị quyết số 29-NQTW của BCHTW khóa XI cũng đòi hỏi phải phân định rõ “công tác quản lý nhà nước với quản trị của cơ sở GD&ĐT”; “đẩy mạnh phân cấp, nâng cao trách nhiệm, tạo động lực và tính chủ động, sáng tạo của các cơ sở GD&ĐT” [13; tr.

Hệ thống các trường ĐHCL đóng vai trò quan trọng đối với sự phát triển KT-XH của mỗi quốc gia. Sự ra đời và hoạt động của các trường ĐHCL thể hiện vai trò của Nhà nước đối với GDĐH. Nhà nước thông qua các hoạt động của trường ĐHCL để điều tiết các nguồn lực xã hội sao cho có hiệu quả nhất, từ đó điều tiết cơ cấu đào tạo nhân lực hợp lý, duy trì và phát triển GD&ĐT. Thông qua các trường ĐHCL, Nhà nước đầu tư nhằm đảm bảo lợi ích công về GDĐH.

Lợi ích này lan tỏa ra toàn xã hội, đảm bảo tất cả mọi người đều có cơ hội bình đẳng tiếp cận với GDĐH. Trường ĐHCL là nơi triển khai các chính sách đầu tư phát triển GDĐH của mỗi quốc gia. Các trường ĐHCL thuộc sở hữu Nhà nước, được Chính phủ hoặc chính quyền ở các địa phương cấp ngân sách để triển khai các chính sách phát triển GDĐH. 4 Trường ĐHCL giữ vai trò định hướng cho hoạt động và sự phát triển của hệ thống GDĐH của quốc gia; có sứ mạng đào tạo, cung cấp nguồn nhân lực chất lượng cao, NCKH và chuyển giao công nghệ đáp ứng nhu cầu phát triển của đất nước.

Trong hệ thống GDĐH, các trường ĐHCL có lợi thế hơn các trường ĐHTT về các điều kiện ĐBCL. Tuy nhiên, để có thể tiếp tục khẳng định được vị trí của mình, các trường ĐHCL cần phải hướng tới các chuẩn mực quốc tế trong mọi lĩnh vực, từ chương trình giáo dục, công nghệ đào tạo đến ĐBCL và KĐCL giáo dục, phương thức QTĐH. Trong mười năm trở lại đây, hệ thống GDĐH của nước ta đã có những thay đổi cơ bản, đặc biệt là sự đa dạng hóa sở hữu các trường ĐH, các loại hình đào tạo cũng như đòi hỏi của các nhà tuyển dụng. làm cho phương thức QT trường ĐH như trước đây không còn thích hợp nữa; cần phải có những thay đổi căn bản để đáp ứng đòi hỏi ngày càng cao của xã hội và xu thế của thời đại.

GDĐH nước ta và thế giới ngày càng trở nên đa dạng một cách chưa từng có. Cùng phải giải quyết những vấn đề giống nhau nhưng các trường đại học phải có những cách giải quyết khác nhau. Điều đó phụ thuộc vào năng lực của những người lãnh đạo, quản lý nhà trường và điều đó cũng làm nên khác biệt trong sự phát triển của từng trường. Những gì mà các trường ĐHCL Việt Nam đang có hiện nay là kết quả của cách vận hành hiện tại.

Chỉ có thể tạo ra một kết quả mới khi các trường thay đổi cách vận hành ấy. Khả năng tự đổi mới mình trở thành khả năng sống còn của mọi trường ĐH, trong đó quan trọng nhất là đổi mới thiết chế QT trường ĐH. Tuy nhiên, các trường ĐHCL Việt Nam hiện đang gặp khó khăn trong việc xây dựng mô hình QTĐH trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế. Nhiều vấn đề liên quan đến hoạt động QTĐH như TCĐH, trách nhiệm giải trình, HĐT…, mới được nghiên cứu và bước đầu triển khai thí điểm.

Bên cạnh đấy, những người làm công tác QT ở các trường ĐHCL lại chưa được trang bị đầy đủ lý luận và thực tiễn QT. Điều này đã làm ảnh 5 hưởng lớn đến hiệu quả QT của các trường ĐHCL. Vì thế, nghiên cứu đề xuất mô hình, cơ chế QT trường ĐHCL ở nước ta trong giai đoạn hiện nay là vấn đề vừa có ý nghĩa cấp thiết, vừa mang tính thời sự. Từ những lý do nêu trên, chúng tôi chọn vấn đề “Quản trị trường đại học công lập Việt Nam trong bối cảnh hiện nay” làm đề tài luận án tiến sĩ, chuyên ngành Quản lý giáo dục.

MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực tiễn QT trường ĐHCL, đề xuất mô hình QT trường ĐHCL Việt Nam và cơ chế vận hành, đáp ứng yêu cầu đổi mới GDĐH trong bối cảnh hiện nay. KHÁCH THỂ VÀ ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU 3. Khách thể nghiên cứu: Hoạt động của trường ĐHCL. Đối tượng nghiên cứu: Quản trị trường ĐHCL.

GIẢ THUYẾT KHOA HỌC Quản trị trường ĐHCL hiện đang là một vấn đề mới, khó và là hạn chế của GDĐH Việt Nam. Nguyên nhân chính là do chưa hình thành được một lý luận có cơ sở khoa học về quản trị trường ĐHCL, từ khái niệm QT đến mục tiêu, nội dung phương thức, nguồn lực và chủ thể quản trị.