Luận án quản lý nhà nước đối với giảng viên các trường đại học công lập tại Việt Nam - Nghiên cứu thực trạng và giải pháp

Tính cấp thiết của đề tài Giáo dục đào tạo, đặc biệt là giáo dục đại học (GDĐH) được coi là công cụ hữu hiệu để đào tạo nguồn nhân lực có khả năng nắm vững và ứng dụng các tri thức khoa học vào thực tiễn, đổi mới và chuyển giao công nghệ, đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội (KT-XH) một cách nhanh chóng, toàn diện và bền vững. Bởi vậy, phát triển GDĐH đã và đang là mối quan tâm lớn của toàn xã hội, của nhiều quốc gia trong khu vực và trên thế giới. Trong những năm qua, cùng với quá trình đổi mới của đất nước, hệ thống GDĐH Việt Nam đã đạt được một số thành tựu quan trọng. Tuy nhiên, “Giáo dục đại học đã bộc lộ nhiều hạn chế và yếu kém, chất lượng đào tạo nhìn chung còn thấp, chưa theo kịp đòi hỏi phát triển kinh tế xã hội của đất nước.

Vấn đề không chỉ dừng lại ở chất lượng nguồn nhân lực sau đào tạo chưa đáp ứng được yêu cầu của thực tiễn, mà điều đáng nói là sự tụt hậu này đang tác động tiêu cực đến sự phát triển KT-XH của đất nước. Chất lượng giáo dục nói chung và chất lượng GDĐH nói riêng phụ thuộc vào nhiều yếu tố như nội dung, chương trình, phương pháp và hình thức tổ chức đào tạo,. nhưng một trong những yếu tố quan trọng nhất là chất lượng giảng viên đại học. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng khẳng định: “không có thầy giáo thì không có giáo dục” [44, t.

Quan niệm này đã được thể hiện trong các chủ trương, Nghị quyết của Đảng, Nhà nước và khẳng định trong Luật Giáo dục. Điều khẳng định đó càng có sức thuyết phục hơn khi đối chiếu với kinh nghiệm thành công của nhiều quốc gia trên thế giới khi họ lấy đào tạo giảng viên chất lượng cao làm đòn bẩy nâng cao chất lượng giáo dục. Tuy nhiên, chất lượng đội ngũ giảng viên đại học hiện nay còn nhiều hạn chế so với yêu cầu của thực tiễn. Nếu chất lượng đào tạo là tâm điểm của nhu cầu đổi mới thì vấn đề trọng yếu nhất hiện nay là chất lượng giảng viên - yếu tố sống còn của một trường đại học.

Có nhiều nguyên nhân dẫn đến yếu kém trong chất lượng GDĐH nói chung và chất lượng đội ngũ giảng viên nói riêng, nhưng “nguyên nhân căn bản chính là 1 sự yếu kém trong quản lý nhà nước về giáo đục đại học và sự yếu kém trong quản lý của bản thân các trường đại học. Trước tình hình đó, đổi mới quản lý nhà nước (QLNN) về giáo dục đại học và giảng viên đại học trở nên bức thiết và được coi là “khâu đột phá” nhằm nâng cao chất lượng GDĐH, chất lượng đội ngũ giảng viên [86]. QLNN đối với trường đại học công lập (ĐHCL) nói chung và đối với giảng viên các trường ĐHCL nói riêng đang là vấn đề thu hút được sự quan tâm của các nhà quản lý và toàn xã hội, liên quan đến chất lượng đào tạo của các cơ sở GDĐH ở Việt Nam. Thời gian qua, sự thay đổi của cơ chế QLNN trong điều kiện phát triển kinh tế thị trường và hội nhập bên cạnh những kết quả đạt được thì còn nhiều bất cập, hạn chế, chưa thực sự phát huy được hết các nguồn lực của đội ngũ.

Việc xây dựng, phát triển đội ngũ giảng viên trong các trường đại học cần phải được thực hiện trên nền tảng pháp lý vững chắc với các văn bản pháp luật có giá trị pháp lý cao, thực sự phát huy được hiệu quả khi thực thi, áp dụng. Tuy nhiên hiện nay tồn tại nhiều văn bản pháp luật do các cơ quan khác nhau ban hành tại nhiều thời điểm cùng điều chỉnh đối với giảng viên trong trường đại học (Cùng một lúc, giảng viên là đối tượng điều chỉnh của rất nhiều văn bản quy phạm pháp luật thuộc các ngành luật khác nhau: pháp luật về viên chức, về giáo dục, giáo dục đại học, pháp luật về lao động, bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp…). Nhiều quy định còn cứng nhắc, nhiều quy định chậm được cụ thể hóa và thực tế có những văn bản không phù hợp, mẫu thuẫn với nhau. Dẫn đến nhiều khó khăn, vướng mắc, không chỉ đối với giảng viên khi tuân thủ, thi hành, sử dụng những quy định pháp luật liên quan, mà còn đối với các cơ quan QLNN, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền khi thực hiện pháp luật… Bên cạnh đó, việc quản lý, sử dụng, đánh giá,… giảng viên vẫn nặng về thủ tục hành chính, chưa có nhiều đột phá, chưa tương thích với cơ chế tự chủ của các trường đại học công lập.

Công tác quy hoạch, đào tạo, bồi dưỡng giảng viên trường đại học công lập còn mang tính hình thức, chưa mang lại hiệu quả cao. Các nội dung thanh tra, 2 kiểm tra các hoạt động liên quan đến việc thực hiện và đảm bảo các chế độ chính sách cho giảng viên chưa nhiều, chưa hiệu quả,…. Trước thực trạng đó, hơn lúc nào hết, vai trò của các cơ quan QLNN có thẩm quyền cần phải được phát huy, không phải để tăng cường quản lý đội ngũ giảng viên theo cơ chế tập trung, bao cấp mà đặt ra yêu cầu đối với Nhà nước cần có những giải pháp hiệu quả, thể hiện đúng vai trò định hướng, giám sát, thúc đẩy và tạo điều kiện cho các trường đại học, cho đội ngũ giảng viên được chủ động, sáng tạo phát huy tối đa khả năng, năng lực của mình. Nghiên cứu về giảng viên đã có không ít các công trình từ bài báo, tạp chí, đề tài nghiên cứu khoa học các cấp đến các luận văn, luận án dưới nhiều cách tiếp cận khác nhau.

Tuy nhiên, nghiên cứu về QLNN đối với giảng viên trường đại học công lập thì chưa được đề cập một cách chuyên sâu trong một nghiên cứu luật học riêng biệt. Xuất phát từ thực tế trên, đề tài: “Quản lý nhà nước đối với giảng viên các trường đại học công lập ở Việt Nam hiện nay” có ý nghĩa cả về phương diện lý luận và thực tiễn. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2. Mục đích nghiên cứu Đề tài có mục đích tổng quát là nghiên cứu xây dựng luận cứ khoa học và thực tiễn cho việc đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả QLNN đối với đội ngũ giảng viên các trường ĐHCL, phúc đáp yêu cầu đổi mới chất lượng hoạt động giáo dục đại học ở nước ta hiện nay.

Nhiệm vụ nghiên cứu - Nghiên cứu làm sáng tỏ các khía cạnh lý luận liên quan đến QLNN đối với đội ngũ giảng viên các trường ĐHCL ở Việt Nam. - Nghiên cứu thực trạng QLNN đối với đội ngũ giảng viên các trường ĐHCL ở Việt Nam. Từ đó, xác định những vấn đề đặt ra cần giải quyết nhằm đổi mới QLNN đối với đội ngũ giảng viên các trường ĐHCL ở Việt Nam hiện nay. 3 - Nghiên cứu xác định quan điểm và đề xuất giải pháp đổi mới QLNN đối với đội ngũ giảng viên các trường ĐHCL ở Việt Nam hiện nay.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu luận án 3. Đối tượng nghiên cứu - Các quy định pháp luật điều chỉnh hoạt động QLNN đối với đội ngũ giảng viên các trường ĐHCL ở Việt Nam. - Thực tiễn QLNN đối với đội ngũ giảng viên các trường ĐHCL ở Việt Nam hiện nay. Phạm vi nghiên cứu - Phạm vi nội dung: luận án nghiên cứu pháp luật đối với giảng viên trường ĐHCL và các nội dung QLNN đối với đội ngũ giảng viên các trường ĐHCL ở Việt Nam.

- Phạm vi không gian: nghiên cứu pháp luật và hoạt động QLNN đối với đội ngũ giảng viên tại các trường ĐHCL ở Việt Nam (trừ các trường đại học khối công an, quân đội). - Phạm vi thời gian: nghiên cứu pháp luật về giảng viên và hoạt động QLNN đối với đội ngũ giảng viên các trường ĐHCL từ khi đổi mới đất nước, tập trung trong thời gian từ 2010 đến nay (từ khi ban hành Luật Viên chức). Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận án 4. Cơ sở lý luận Đề tài được thực hiện trên cơ sở phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lê Nin, các quan điểm của Đảng, Nhà nước và Chủ tịch Hồ Chí Minh về giáo dục đại học, giảng viên đại học và QLNN về giáo dục đại học và đội ngũ giảng viên đại học.

Phương pháp nghiên cứu 4 - Phương pháp phân tích, tổng hợp: được sử dụng bao quát trong tất cả các chương, mục của luận án để phát hiện, luận giải thuyết phục về các nội dung liên quan đến chủ đề luận án. - Phương pháp cấu trúc hệ thống: được sử dụng chủ yếu trong chương 2 và 3 của luận án nhằm nhận diện và đánh giá hoạt động QLNN đối với đội ngũ giảng viên trong mối liên hệ với toàn bộ hoạt động QLNN nhằm nâng cao chất lượng giáo dục ĐHCL ở Việt Nam. - Phương pháp luật học so sánh: được sử dụng chủ yếu trong chương 4 của luận án để làm sáng tỏ các mô hình pháp lý về QLNN đối với đội ngũ giảng viên đại học trên thế giới và những giá trị tham khảo cho Việt Nam. - Phương pháp thống kê: được sử dụng trong chương 1 và 3 của luận án nhằm tập hợp, đánh giá tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài và thực trạng QLNN đối với đội ngũ giảng viên các trường ĐHCL ở Việt Nam hiện nay.

- Phương pháp chuyên gia: được sử dụng chủ yếu trong chương 4 của luận án để làm rõ một số giải pháp đổi mới QLNN đối với giảng viên trường ĐHCL. Đóng góp mới về khoa học của luận án Kết quả nghiên cứu của luận án sẽ mang đến những đóng góp mới cho khoa học pháp lý và thực tiễn QLNN như sau: Luận án là công trình chuyên khảo phân tích, đánh giá một cách hệ thống và tương đối toàn diện các nội dung quản lý nhà nước đối với giảng viên trường đại học công lập. Nghiêu cứu đã phân tích và làm rõ được khái niệm, đặc điểm và tính tất yếu, sự cần thiết phải đổi mới quản lý nhà nước đối với giảng viên trường đại học công lập ở Việt Nam hiện nay. Qua đó, luận án cung cấp, bổ sung thêm cơ sở lý luận, góp phần làm phong phú và sâu sắc hơn hệ thống lý luận khoa học về quản lý nhà nước đối với giảng viên.