Luận án phát triển đội ngũ cán bộ quản lý phòng chức năng trường ĐH theo tiếp cận năng lực

Lý do chọn đề tài Giáo dục và đào tạo luôn được coi là quốc sách hàng đầu. Với sứ mệnh cao cả là “nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, góp phần quan trọng xây dựng đất nước, xây dựng nền văn hóa và con người Việt Nam" [3], đổi mới giáo dục hơn bao giờ hết hiện đang được khẳng định là sự nghiệp của toàn đảng, toàn dân, hiện đang thu hút sự quan tâm chú ý của toàn xã hội. Cùng với sự tác động mạnh mẽ của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0, công cuộc “đổi mới căn bản và toàn diện” trong giáo dục, đặc biệt là xu hướng tự chủ đang được triển khai sâu rộng và đồng bộ trong mọi lĩnh vực hoạt động của giáo dục đại học. Với bối cảnh đó, trong bộ ba tam giác nguồn nhân lực của giáo dục bao gồm: CBQL – người dạy – người học thì “phát triển đội ngũ CBQL” cùng với “đối mới cơ chế QLGD” đã được khẳng định là “khâu then chốt” [3], “khâu đột phá” [63] của tiến trình đổi mới và tự chủ trong giáo dục.

Xem xét về mặt lý luận, các nhà nghiên cứu, các nhà khoa học đều đã chứng minh rằng, đội ngũ CBQLGD nói chung và đội ngũ CBQL PCN trong trường ĐH nói riêng đều có vai trò quan trọng, dẫn dắt trong mọi hoạt động đổi mới. Phát triển đội ngũ này hiện đang được triển khai bắt buộc theo hướng tiếp cận năng lực, đáp ứng yêu cầu của vị trí việc làm. Có thể nói, đối tượng tiên phong trong công cuộc đổi mới chính là các CBQL GD. Trong đó, đội ngũ CBQL cấp trung có vai trò hết sức quan trọng và đặc thù.

Trong một trường ĐH ở Việt Nam, đội ngũ CBQL cấp trung bao gồm: CBQL PCN, Ban Chủ nhiệm khoa, Ban Giám đốc trung tâm và các chức danh tương đương. Nhưng có thể nói, đội ngũ thể hiện rõ nhất vai trò “truyền đạt, kết nối” [93] giữa các cấp quản lý trong trường, đó chính là đội ngũ CBQL PCN. Chuyên gia trong lĩnh vực lãnh đạo quản lý John C. Tuy nhiên, trong bối cảnh tự chủ đại học và tác động của cách mạng công nghiệp 4.0, các trường ĐH đã phải chịu nhiều thay đổi, chính vì thế mà họ đã đặt ra yêu cầu mới về quản lý ở tất cả các cấp.

CBQL PCN hiện coi vai trò quản lý của họ là quan trọng hơn so với trước đây, do vậy mà năng lực của đội ngũ này cũng cần phải được nâng cao để đáp ứng yêu cầu của VTVL và tương xứng với tầm vóc mới [74]. Để có thể tập trung phát triển NL của đội ngũ, giáo dục đại học 4.0 đang đặt ra bài toán về đổi mới quản trị nhân sự, đó là quản lý theo VTVL, “người theo việc” chứ không phải như trước đây là “việc theo người”. Bên cạnh đó, giáo dục Việt Nam 2 hiện nay đang chuyển mình mạnh mẽ từ giáo dục chủ yếu trang bị kiến thức sang giáo dục chú trọng phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học [3]. Do đó, các hướng nghiên cứu về phát triển NL của đội ngũ trở nên thực sự cấp thiết.

Một trong những công cụ chính là triển khai xây dựng Đề án VTVL và xây dựng Khung NL cho mỗi một VTVL. Từ năm 2012, căn cứ Luật Viên chức và các văn bản quy định về VTVL, công việc này trở thành bắt buộc đối với mỗi một trường ĐH [12], [11], [55]. Xây dựng khung NL cho VTVL CBQL PCN và phát triển đội ngũ này theo Khung NL là mục tiêu chiến lược trong quản lý NNL của các trường. Nâng cao năng lực làm việc của đội ngũ này sẽ góp phần quan trọng nâng cao chất lượng hoạt động nói chung của trường đại học.

Xem xét về mặt thực tiễn, vấn đề xây dựng chuẩn và khung NL cho CBQL hiện đang trở thành những điểm nổi bật trong bức tranh thực trạng đổi mới của giáo dục đại học. Song hành cùng vấn đề này thì chiến lược phát triển đội ngũ CBQL PCN theo tiếp cận NL cũng tồn tại không ít những bất cập. Ở Việt Nam, trong thời gian gần đây, vấn đề chuẩn và các tiêu chí đánh giá theo chuẩn đang là vấn đề được xã hội quan tâm và các bộ ngành triển khai áp dụng. Bộ GD&ĐT đã ban hành các quy định về tiêu chuẩn cho đội ngũ giảng viên, giáo viên, chuẩn hiệu trưởng các cấp phổ thông.

Và như vậy, hiện nay chúng ta chưa có chuẩn cho CBQL của trường đại học. Đây thực sự là một khó khăn rất lớn trong việc tuyển dụng, sử dụng, đánh giá, bổ nhiệm, miễn nhiệm, đào tạo, bồi dưỡng CBQL trong các trường ĐH nói chung, CBQL PCN nói riêng. Xu hướng chung của các trường đại học công lập hiện nay là tăng cường tự chủ, tăng cường phân cấp và trách nhiệm xã hội, hướng đến sự chuyên nghiệp hóa, khuyến khích đổi mới, sáng tạo, từ đó mà vấn đề trọng dụng nhân tài được ưu tiên hàng đầu. Do vậy mà nhu cầu phát triển NNL chất lượng cao, tăng cường NL của đội ngũ luôn là nhu cầu cấp thiết, đặc biệt là đội ngũ CBQL cấp trung.

Từ trước đến nay, các trường ĐH khi tuyển dụng hay bổ nhiệm CBQL PCN đều dựa trên một số tiêu chí do các cấp ban hành và trên cơ sở nhu cầu thực tế của đơn vị, chứ chưa có một chuẩn hay khung NL nào được ban hành để làm căn cứ áp dụng thống nhất cho các trường. Hệ quả là, việc phát triển đội ngũ CBQL này trong các trường ĐH chưa đồng bộ, mỗi trường một kiểu, không thống nhất. Mặc dù đã có một số văn bản, quy định (tuy chưa tập trung) về tiêu chuẩn cần thiết cho CBQL cấp phòng. Song, cho dù là có quy định, có văn bản nhưng giữa văn bản và thực tế triển khai lại đang tồn tại nhiều bất cập.

Vấn đề đặt ra là những quy định đó đã thực tế chưa, đã thực sự khả thi để các trường ĐH triển khai áp dụng hiệu quả? Vấn đề này hiện vẫn đang được bàn luận và cần có thời gian cũng như những 3 minh chứng khoa học. Như vậy, xem xét trong bức tranh tổng thể của các nghiên cứu, vấn đề phát triển NNL nói chung và phát triển CBQL nói riêng vốn đã thu hút được rất nhiều sự quan tâm của các nhà khoa học. Song, thực tế cho thấy, khi nhắc đến CBQL trong các trường đại học, CBQL cấp cao (top manager) như Hiệu trưởng/Phó Hiệu trưởng hay các CBQL cấp trung gian (middle manager) như trưởng khoa/phó trưởng khoa thường được nhắc đến nhiều hơn như là các nguồn lực có ảnh hưởng trực tiếp đến mọi hoạt động của trường. Tuy nhiên, đối với một trường đại học, CBQL cấp phòng chức năng cũng là một trong những nguồn lực quan trọng, có vai trò hết sức đặc thù, không thể thiếu trong mọi hoạt động của nhà trường, nhưng hầu như, chưa có công trình nào nghiên cứu một cách hệ thống về đối tượng này.

Tương tự như vậy, khi nghiên cứu về đổi mới GDĐH, các nhà khoa học lại tập trung chủ yếu vào đối tượng là các giảng viên, sinh viên, hay có một số nghiên cứu về CBQL nhưng lại hướng đến các đối tượng như Hiệu trưởng, trưởng khoa, Trưởng Bộ môn của trường ĐH. Mặt khác, trong các nghiên cứu về phát triển CBQL nói chung và CBQL trong trường ĐH nói riêng, mỗi nghiên cứu đều có những cách tiếp cận khác nhau như theo hướng chuẩn hóa, hay theo hướng đảm bảo chất lượng, hay đáp ứng yêu cầu đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục, … mà hầu như rất ít các nghiên cứu về CBQL GD đại học theo tiếp cận năng lực, là hướng tiếp cận hiện đang thu hút được rất nhiều sự quan tâm của các nhà giáo dục và các nhà khoa học. Nhận thấy sự thiếu vắng của các công trình nghiên cứu về CBQL PCN trong các trường ĐH; nhận thấy vị trí, vai trò và tầm quan trọng của CBQL phòng chức năng hiện nay; nhận thấy có một số bất cập trong thực tế quản lý và phát triển đội ngũ này trong các trường ĐH, nên đề tài “Phát triển đội ngũ cán bộ quản lý phòng chức năng trong trường đại học theo tiếp cận năng lực” cần được đặt ra và triển khai nghiên cứu. Mục đích nghiên cứu Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực tiễn về phát triển đội ngũ CBQL PCN trong các trường ĐH theo tiếp cận NL, đề tài đề xuất khung NL theo VTVL và các giải pháp phát triển đội ngũ này theo Khung NL nhằm góp phần nâng cao chất lượng CBQL PCN trong các trường ĐH, qua đó góp phần thực hiện sứ mệnh nâng cao chất lượng giáo dục ĐH trong bối cảnh đổi mới.

Khách thể và đối tượng nghiên cứu 3. Khách thể nghiên cứu Phát triển đội ngũ cán bộ quản lý cấp trung của trường đại học. Đối tượng nghiên cứu Phát triển đội ngũ cán bộ quản lý phòng chức năng trong trường đại học theo tiếp cận năng lực. Câu hỏi nghiên cứu Để đạt được mục đích nghiên cứu, đề tài tập trung trả lời các câu hỏi sau: - Luận cứ khoa học nào là phù hợp để xây dựng khung lý thuyết về phát triển ĐN CBQL PCN trong trường đại học theo tiếp cận năng lực? - Vị trí việc làm CBQL PCN trong trường ĐH hiện nay cần có những năng lực gì? - Thực trạng năng lực hiện có của ĐN CBQL PCN so với khung NL theo yêu cầu của VTVL này như thế nào? Thực trạng phát triển ĐN CBQL PCN trong các trường ĐH hiện nay như thế nào? Những ưu điểm và những tồn tại, bất cập? - Những giải pháp nào là cấp thiết và khả thi để có thể phát triển ĐN CBQL PCN đáp ứng và đáp ứng vượt trội theo khung NL của VTVL này trong bối cảnh đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục đại học hiện nay? 5.

Giả thuyết khoa học Nếu các trường đại học đề xuất và vận dụng đồng bộ các giải pháp phát triển đội ngũ CBQL PCN theo quan điểm phát triển NNL hiện đại và theo tiếp cận năng lực, phù hợp với VTVL, thì sẽ giúp cho đội ngũ này nâng cao năng lực quản lý, giúp cho nhà trường minh bạch hóa các cơ chế chính sách phát triển đội ngũ như quy hoạch, tuyển dụng, bổ nhiệm, luân chuyển; đánh giá và sử dụng đội ngũ đúng người, đúng việc, tiến tới cải cách tiền lương theo VTVL và theo năng lực làm việc, góp phần thúc đẩy quản trị đại học trong bối cảnh đổi mới và tăng cường tự chủ. Nhiệm vụ nghiên cứu Để đạt được mục đích trên, luận án tập trung nghiên cứu những nội dung sau: 6.