Luận án tiến sĩ: Từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể người trong thành ngữ tiếng Hàn

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về biểu thức ngôn ngữ biểu đạt bộ phận cơ thể người (BPCTN) giữ vị trí trung tâm trong ngôn ngữ học tri nhận, bởi lẽ cơ thể người chính là điểm tựa trải nghiệm đầu tiên và căn bản nhất để nhân loại ý niệm hóa thế giới xung quanh (tính nghiệm thân - embodied cognition). Luận án tiến sĩ mang tên "Từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể người trong thành ngữ, tục ngữ tiếng Hàn và đặc trưng ngôn ngữ học tri nhận của chúng (So sánh với tiếng Việt)" của nghiên cứu sinh Bùi Thị Mỹ Linh, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Hoàng Dũng (chuyên ngành Ngôn ngữ học, mã số 62220240, năm 2022), đại diện cho một công trình tiên phong trong việc đối chiếu liên ngôn ngữ - liên văn hóa ở quy mô ngữ liệu lớn giữa một ngôn ngữ chắp dính (tiếng Hàn) và một ngôn ngữ đơn lập (tiếng Việt).

Khoảng trống học thuật (research gap) trước khi công trình này ra đời được xác định rất rõ ràng: các nghiên cứu trước đây về từ ngữ chỉ BPCTN tại Hàn Quốc và Việt Nam chủ yếu tập trung vào bình diện ngữ nghĩa học truyền thống hoặc chỉ giới hạn ở một vài cơ quan riêng lẻ (như "tim", "tay", "mắt") trong thành ngữ. Các công trình tiêu biểu tại Hàn Quốc như Kim Hyang-suk (2001), Jin-jeong (2008), hay quy mô lớn nhất như Choi Ji-hoon (2007) mới chỉ khảo sát tối đa 982 đơn vị thành ngữ và thường xem nhẹ hoán dụ ý niệm (HDYN) hoặc chỉ phân tích ân dụ ý niệm (ADYN) cảm xúc một cách cục bộ. Tại Việt Nam, các nghiên cứu của Nguyễn Ngọc Vũ (2008), Liêu Thị Thanh Nhàn (2018), Trần Thị Hiền (2018) hoặc chỉ đối chiếu Việt - Anh, Việt - Hán, hoặc giới hạn trong phạm trù cảm xúc hẹp mà chưa có bất kỳ công trình nào tiến hành so sánh toàn diện, có hệ thống trên cả hai trục thành ngữ và tục ngữ giữa tiếng Hàn và tiếng Việt.

Luận án thiết lập ba câu hỏi nghiên cứu và ba giả thuyết khoa học tương ứng:

1. Câu hỏi 1 (RQ1): Tần số, số lượng và quy luật tổ hợp của từ ngữ chỉ BPCTN trong thành ngữ, tục ngữ tiếng Hàn có diện mạo như thế nào khi đặt cạnh tiếng Việt?
   • Giả thuyết 1 (H1): Do sự khác biệt về loại hình ngôn ngữ (chắp dính đối lập đơn lập), tiếng Hàn có xu hướng ưu tiên sự xuất hiện độc lập của từ ngữ chỉ BPCTN, trong khi tiếng Việt thiên về cấu trúc tổ hợp cặp đôi sóng đôi và lặp từ mang tính nhịp điệu cao.
2. Câu hỏi 2 (RQ2): Các mô hình ẩn dụ ý niệm (cấu trúc, định vị, bản thể) biểu đạt qua từ ngữ chỉ BPCTN phản ánh quy luật ánh xạ tri nhận nào giữa hai cộng đồng?
   • Giả thuyết 2 (H2): Hai dân tộc chia sẻ các mô hình ADYN phổ quát bắt nguồn từ trải nghiệm cơ thể học chung, nhưng phân hóa sâu sắc ở các miền nguồn gắn liền với tập quán văn hóa, nông nghiệp lúa nước và thế giới quan triết học phương Đông.
3. Câu hỏi 3 (RQ3): Cơ chế hoán dụ ý niệm (toàn thể - bộ phận, sự kiện, phạm trù - thuộc tính) được hiện thực hóa ra sao và có mối liên hệ như thế nào với tư duy văn hóa?
   • Giả thuyết 3 (H3): Hoán dụ ý niệm không chỉ là thao tác thay thế tên gọi lâm thời mà vận hành theo các mô hình tri nhận lý tưởng (ICM), trong đó các biến đổi sinh lý và hành vi của BPCTN đóng vai trò là thực thể phương tiện để truy cập tinh thần vào các trạng thái tâm lý phức tạp.

Khung lý thuyết của công trình được xây dựng vững chắc trên nền tảng Thuyết Ẩn dụ Ý niệm của Lakoff & Johnson (1980), Lakoff & Turner (1989), Kövecses (2010) và Thuyết Hoán dụ Ý niệm của Kövecses & Radden (1998), kết hợp góc nhìn nhân học tri nhận của Ning Yu (2009) và Trịnh Sâm (2014). Phạm vi khảo sát đạt quy mô dữ liệu vượt trội: 2.346 đơn vị thành ngữ, tục ngữ tiếng Hàn (tổng tần số 2.614 lượt xuất hiện của 192 từ chỉ BPCTN) và 1.623 đơn vị thành ngữ, tục ngữ tiếng Việt (tổng tần số 2.564 lượt xuất hiện của 110 từ chỉ BPCTN), được minh chứng đầy đủ qua tập phụ lục độc lập dài 290 trang.

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu về ẩn dụ và hoán dụ ghi nhận sự chuyển dịch hệ hình (paradigm shift) mang tính cách mạng. Bắt đầu từ thời cổ đại phương Tây, Aristotle trong Poetics xem ẩn dụ là phương tiện tu từ thuần túy thuộc về nghệ thuật thi ca, là "sự chuyển đổi tên gọi từ giống sang loài, từ loài sang giống hoặc dựa trên tương tự" (Barnes, 1984, tr. 4999). Suốt hơn hai thiên niên kỷ, hoán dụ thậm chí bị coi là một biến thể thứ yếu của ẩn dụ (cải dung - synecdoche). Bước ngoặt ngôn ngữ học xuất hiện khi Ferdinand de Saussure (1916) phân tách hoạt động ngôn ngữ thành ngôn ngữ (hệ thống quy ước xã hội) và lời nói (hành vi cá nhân), mở đường cho Roman Jakobson (1956) xác lập bản chất lưỡng phân giữa trục tương đồng (ẩn dụ) và trục tương cận (hoán dụ). Đỉnh cao của sự chuyển dịch là công trình kinh điển Metaphors We Live By của Lakoff & Johnson (1980), chứng minh rằng ẩn dụ và hoán dụ không phải là trò chơi ngôn từ bề mặt mà là cơ chế tư duy định hình cách con người tri nhận và hành động trong thực tại.

Các dòng nghiên cứu quốc tế và khu vực liên quan trực tiếp đến đề tài được tổng hợp qua bốn nhánh chính:

1. Dòng nghiên cứu lý thuyết tri nhận phổ quát: Lakoff & Turner (1989), Kövecses & Radden (1998), Barcelona (2003), Kövecses (2010) đã chuẩn hóa khung phân loại ADYN (cấu trúc, định vị, bản thể) và HDYN (dựa trên mô hình tri nhận lý tưởng - ICM với các quan hệ Whole-and-Part, Part-and-Part).
2. Dòng nghiên cứu tri nhận phương Đông đối chiếu phương Tây: Công trình đột phá của Ning Yu (2009) về ý niệm "Tâm" (xin) trong tiếng Hán đã chỉ ra sự đối lập giữa quan điểm nhị nguyên (Dualism: tách biệt tim/cảm xúc và đầu/lý trí) của văn hóa phương Tây với quan điểm nhất nguyên (Monism: trái tim là nơi dung hợp cả cảm xúc lẫn nhận thức lý tính) của văn hóa phương Đông.
3. Dòng nghiên cứu tại Hàn Quốc: Lim Ji-rong (2008) là người đầu tiên hệ thống hóa khung lý thuyết tri nhận trên cứ liệu tiếng Hàn. Các tác giả như Kim Hyang-suk (2001) đào sâu ADYN cảm xúc; Choi Ji-hoon (2007) mở rộng khảo sát 982 thành ngữ chứa BPCTN; Jin-jeong (2008) khảo sát 20 từ chỉ nội tạng trong 130 thành ngữ; Cho Chan-suk (2002), Hyang Mi-seo (2012), Rou Seung-yoan & Kim Keum-hyun (2015) tiến hành đối chiếu từng nhóm từ riêng lẻ giữa tiếng Hàn với tiếng Anh, tiếng Nhật, tiếng Mã Lai.
4. Dòng nghiên cứu tại Việt Nam: Nguyễn Ngọc Vũ (2008) tiên phong nghiên cứu toàn diện thành ngữ BPCTN Anh - Việt; Trịnh Sâm (2014) làm sâu sắc thêm lý thuyết nhất nguyên khi đề xuất khái niệm nhất nguyên nhất vị và nhất nguyên đa vị (tiếng Việt dùng cả bụng, dạ, gan, lòng, ruột để biểu đạt tâm tư, lý trí); Liêu Thị Thanh Nhàn (2018) nghiên cứu tục ngữ ca dao Việt - Hán; Trần Thị Hiền (2018) tiếp cận ngữ nghĩa tri nhận các ý niệm cảm xúc giận, buồn qua BPCTN.

Luận án định vị chính xác khoảng trống: đây là công trình đầu tiên trên thế giới tích hợp đối chiếu toàn diện thành ngữ và tục ngữ chứa tất cả các nhóm từ chỉ BPCTN giữa tiếng Hàn và tiếng Việt, giải quyết triệt để sự thiếu hụt về mặt định lượng lẫn định tính trong các nghiên cứu đối chiếu hình loại học trước đó.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Thuyết Ẩn dụ Ý niệm của Lakoff & Johnson (1980) và Thuyết Hoán dụ Ý niệm của Kövecses & Radden (1998) bằng cách kiểm chứng tính khả dụng của các mô hình lý thuyết phương Tây trên cứ liệu hai ngôn ngữ phương Đông có sự tương phản sâu sắc về loại hình: tiếng Hàn (ngôn ngữ chắp dính, SOV) và tiếng Việt (ngôn ngữ đơn lập, SVO).

Công trình đóng góp 3 mệnh đề lý thuyết cốt lõi:

• Mệnh đề 1 (Proposition 1): Cơ chế ánh xạ tri nhận từ miền nguồn BPCTN sang miền đích trừu tượng chịu sự quy định đồng thời của cơ sở sinh học phổ quát (tính nghiệm thân) và bộ lọc văn hóa cục bộ (cultural cognitive filtering). Sự tương đồng sinh lý tạo ra các mô hình phổ quát như BỘ PHẬN CƠ THỂ NGƯỜI LÀ VẬT CHỨA CẢM XÚC, nhưng đặc thù văn hóa - xã hội sẽ quyết định cơ quan nào được ưu tiên làm miền nguồn chủ đạo.
• Mệnh đề 2 (Proposition 2): Hiện tượng đa vị trong tri nhận phương Đông (khẳng định luận điểm của Trịnh Sâm, 2014) không chỉ tồn tại ở tiếng Việt mà còn biểu hiện rõ nét trong tiếng Hàn, song có sự phân hóa cấp độ: tiếng Hàn phân định rõ ranh giới cơ quan tâm lý hơn, trong khi tiếng Việt thể hiện tính dung hợp liên cơ quan cực kỳ cao (bụng, dạ, lòng, gan, ruột cùng chia sẻ miền đích tri nhận).
• Mệnh đề 3 (Proposition 3): Hoán dụ ý niệm là nền tảng thúc đẩy sự hình thành của ẩn dụ ý niệm (Metaphor grounded in Metonymy). Nhiều biểu thức ẩn dụ cấu trúc phức tạp trong tục ngữ thực chất được kích hoạt từ các tiểu sự kiện sinh lý mang tính hoán dụ (ví dụ: hành vi "nhíu mày", "đỏ mặt", "sôi máu" hoán dụ cho sự tức giận, từ đó cấu trúc hóa thành ẩn dụ TỨC GIẬN LÀ NHIỆT ĐỘ/CHẤT LỎNG NÓNG).

flowchart TD
    subgraph Embodied_Cognition ["Trải nghiệm Thể nghiệm (Embodied Cognition)"]
        Physiology["Cơ sở Sinh học & Giác quan (Đầu, Bụng, Tứ chi)"]
    end

    subgraph Cognitive_Mechanisms ["Cơ chế Tri nhận Cốt lõi"]
        Metonymy["Hoán dụ Ý niệm (ICM: Quan hệ Tương cận)"]
        Metaphor["Ẩn dụ Ý niệm (Ánh xạ Xuyên miền: Tương đồng)"]
        Metonymy -->|Tạo nền tảng cho| Metaphor
    end

    subgraph Cultural_Filter ["Bộ lọc Loại hình & Văn hóa"]
        Type["Loại hình: Chắp dính (Hàn) vs Đơn lập (Việt)"]
        Philosophy["Triết học: Nhất nguyên Đa vị vs Nhất nguyên Nhất vị"]
    end

    subgraph Linguistic_Realization ["Hiện thực hóa Ngôn ngữ"]
        Kor_Idioms["Thành ngữ - Tục ngữ Tiếng Hàn (2.346 đơn vị)"]
        Vie_Idioms["Thành ngữ - Tục ngữ Tiếng Việt (1.623 đơn vị)"]
    end

    Physiology --> Cognitive_Mechanisms
    Cognitive_Mechanisms --> Cultural_Filter
    Cultural_Filter --> Linguistic_Realization

Khung phân tích độc đáo

Luận án tích hợp liên ngành ba khung lý thuyết: Ngôn ngữ học tri nhận, Ngữ pháp học loại hình và Nhân học văn hóa. Hệ thống phân tích được thiết kế theo cấu trúc hai trục chuẩn xác:

1. Trục Ẩn dụ Ý niệm (Phân loại theo chức năng của Lakoff & Johnson, 1980):
   • Ẩn dụ cấu trúc (Structural Metaphors): BỘ PHẬN CƠ THỂ NGƯỜI LÀ HÀNG HÓA, LÀ MÓN ĂN, LÀ VŨ KHÍ, LÀ VẬT CHIẾU SÁNG, LÀ TRỤC QUAY TRONG ĐỘNG CƠ.
   • Ẩn dụ định vị (Orientational Metaphors): Hệ trục không gian hai chiều gồm hướng thẳng đứng (lên - xuống, trên - dưới, cao - thấp) và hướng nằm ngang (trước - sau, trong - ngoài, gần - xa).
   • Ẩn dụ bản thể và vật chứa (Ontological & Container Metaphors): BỘ PHẬN CƠ THỂ NGƯỜI LÀ VẬT CHỨA THỨC ĂN, CHỨA THAI NHI, CHỨA CẢM XÚC, CHỨA TÍNH CÁCH, CHỨA LỜI NÓI, CHỨA KIẾN THỨC; đi kèm các thực thể tâm lý như TRÁCH NHIỆM LÀ VẬT NẶNG ĐÈ TRÊN VAI, CẢM XÚC LÀ NGỌN LỬA/NƯỚC.
2. Trục Hoán dụ Ý niệm (Dựa trên mô hình ICM Toàn thể và Bộ phận của Kövecses & Radden, 1998):
   • Mô hình toàn thể và bộ phận (Thing and Part ICM): Bộ phận thay cho toàn thể (BPCTN thay cho con người, BPCTN thay cho các bên tham gia) và Toàn thể thay cho bộ phận (Toàn thể cơ thể thay cho chức năng).
   • Mô hình sự kiện (Event ICM): Tiểu sự kiện nối tiếp thay cho toàn bộ sự kiện (nghi lễ, hoạt động); Tiểu sự kiện đồng xuất hiện thay cho kết quả hoặc hành động.
   • Mô hình phạm trù và thuộc tính (Category and Property ICM): Phạm trù thay cho thuộc tính và Thuộc tính thay cho phạm trù.

Điều kiện biên (boundary conditions): Khung phân tích giới hạn nghiêm ngặt ở các đơn vị thành ngữ và tục ngữ được cố định hóa trong từ điển chuẩn nhận thức, loại trừ các biến thể lâm thời trong văn học cá nhân hoặc ngôn ngữ mạng đương đại.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ lập trường triết học thực tại luận tri nhận (cognitive realism / post-positivism), khẳng định rằng ý niệm của con người bắt nguồn từ sự tương tác vật lý có thực với môi trường khách quan thông qua cấu trúc sinh học của cơ thể.

Thiết kế nghiên cứu phối hợp phương pháp hỗn hợp (mixed-methods design):

• Phân tích định lượng (Quantitative): Thống kê tần số xuất hiện, đo lường tỷ lệ phân bố của các nhóm từ chỉ BPCTN, tỷ lệ xuất hiện độc lập so với tổ hợp, tỷ lệ các kiểu lặp và mô hình kết hợp.
• Phân tích định tính (Qualitative): Phân tích ngữ nghĩa học tri nhận, giải mã cơ chế ánh xạ giữa miền nguồn và miền đích, phân tích ngữ cảnh văn hóa - lịch sử - xã hội định hình nên cấu trúc thành ngữ, tục ngữ.

Thiết kế đa tầng (multi-level design) được triển khai qua 4 bước: (1) Khảo sát giải phẫu học từ vựng $\rightarrow$ (2) Phân loại cấu trúc cú pháp hiển thị $\rightarrow$ (3) Xác lập mô hình ánh xạ tri nhận (ADYN & HDYN) $\rightarrow$ (4) Đối chiếu loại hình học và lý giải căn nguyên văn hóa.

Quy trình nghiên cứu và Ngữ liệu

Quy trình thu thập và xử lý ngữ liệu được thực hiện nghiêm ngặt qua các bộ từ điển chuẩn quốc gia:

• Nguồn ngữ liệu tiếng Hàn (2.346 thành ngữ, tục ngữ):
  1. Từ điển Quốc ngữ mới DongA bản thứ 5 (2009) – chứa 457 từ chỉ BPCTN.
  2. Đại từ điển tục ngữ tiếng Hàn (2015).
  3. Từ điển thành ngữ (1996).
  4. Cơ sở dữ liệu chính thống điện tử Korean.kr của Viện Ngôn ngữ Quốc gia Hàn Quốc (trực thuộc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hàn Quốc).
• Nguồn ngữ liệu tiếng Việt (1.623 thành ngữ, tục ngữ):
  1. Đại từ điển tiếng Việt (2011).
  2. Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên (2018) – chứa 222 từ chỉ BPCTN.
  3. Thành ngữ tiếng Việt (Nguyễn Lực, Lương Văn Đang, 1978).
  4. Từ điển tục ngữ tiếng Việt (Nguyễn Đức Dương, 2010).

Quy ước phiên mã và xử lý ngôn ngữ chắp dính: Tiếng Hàn có hiện tượng phân tách từ nghiêm ngặt gọi là toe-eo-sseu-gi (띄어쓰기 - viết cách). Nhằm đảm bảo tính chuẩn xác, mỗi ví dụ tiếng Hàn được trình bày 3 dòng:

• Dòng 1: Câu nguyên bản tiếng Hàn chuẩn chính tả viết cách.
• Dòng 2: Phân tích hình thái từng chữ đi kèm chú giải ngữ pháp đặt trong ngoặc nhọn < >.
• Dòng 3: Dịch nghĩa đen đặt trong ngoặc vuông [ ] và nghĩa tương đương tiếng Việt đặt trong ngoặc đơn ( ).

Dữ liệu và Phân tích thống kê

Tổng thể thống kê cho thấy sự phân bố có hệ thống giữa các nhóm cơ thể trong hai ngôn ngữ:

pie title Tần số xuất hiện các nhóm BPCTN trong Thành ngữ - Tục ngữ Tiếng Hàn
    "Nhóm Đầu (1.564 lượt)" : 59.8
    "Nhóm Tứ chi (439 lượt)" : 16.8
    "Nhóm Bụng (368 lượt)" : 14.1
    "Nhóm Khác (243 lượt)" : 9.3

pie title Tần số xuất hiện các nhóm BPCTN trong Thành ngữ - Tục ngữ Tiếng Việt
    "Nhóm Đầu (1.223 lượt)" : 47.7
    "Nhóm Tứ chi (613 lượt)" : 23.9
    "Nhóm Bụng (497 lượt)" : 19.4
    "Nhóm Khác (231 lượt)" : 9.0

Phân tích hình thái cú pháp xuất hiện của từ ngữ chỉ BPCTN chỉ ra sự phân hóa triệt để:

• Xuất hiện độc lập (1 từ chỉ BPCTN trong 1 đơn vị): Tiếng Hàn áp đảo tuyệt đối với 2.111 câu (chiếm 90,0%), trong khi tiếng Việt chỉ có 734 câu (chiếm 45,2%).
• Xuất hiện trong tổ hợp (nhiều từ chỉ BPCTN trong 1 đơn vị): Tiếng Hàn chỉ chiếm 235 câu (10,0%), trong khi tiếng Việt chiếm tới 889 câu (54,8%).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự chi phối của giác quan đầu vào trong nhận thức luận: Ở cả hai ngôn ngữ, nhóm Đầu đều chiếm ưu thế tuyệt đối về số lượng từ ngữ (tiếng Hàn: 92/192 từ; tiếng Việt: 38/110 từ) và tần số xuất hiện (tiếng Hàn: 1.564 lượt, 59,8%; tiếng Việt: 1.223 lượt, 47,7%). Điều này chứng minh quy luật nghiệm thân phổ quát: đầu là trung tâm tiếp nhận kích thích thế giới ngoại vi qua 5 giác quan (thị giác, thính giác, vị giác, khứu giác, xúc giác).
2. Sự dị biệt sâu sắc về cơ quan trung tâm trong hành vi ngôn ngữ:
   • Trong tiếng Hàn, từ có tần số cao nhất là 눈 (nun - mắt) với 222 lượt, kế tiếp là 입 (ip - miệng) với 206 lượt và 손 (son - bàn tay) với 175 lượt. Người Hàn đặc biệt nhạy cảm với "ánh nhìn" (nunchi - 눈치) và sự đánh giá xã hội, biến con mắt thành công cụ nhận thức xã hội tối cao.
   • Ngược lại, trong tiếng Việt, từ có tần số cao nhất là tay với 254 lượt, kế tiếp là mặt với 243 lượt, chân/chơn (168 lượt) và mắt/con mắt (168 lượt). Người Việt tri nhận thực tại mạnh mẽ thông qua hành vi lao động chân tay và ý niệm về "thể diện/danh dự" gắn liền với "mặt" (đẹp mặt, xấu mặt, giữ mặt).
3. Cấu trúc tổ hợp phản ánh loại hình ngôn ngữ: Sự đối lập giữa tỷ lệ độc lập 90% ở tiếng Hàn và tỷ lệ tổ hợp 54,8% ở tiếng Việt là bằng chứng thực nghiệm đắt giá cho mối quan hệ giữa loại hình cú pháp và tư duy biểu đạt:
   • Tiếng Hàn là ngôn ngữ chắp dính, cấu trúc ngữ pháp chặt chẽ bởi hệ thống trợ từ (josa) và vĩ tố liên kết, cho phép cô đọng ý niệm vào một BPCTN duy nhất.
   • Tiếng Việt là ngôn ngữ đơn lập, phát triển mạnh mẽ phương thức đối xứng ngữ âm, nhịp điệu 4 chữ, 6-8 chữ, dẫn đến xu hướng bắt cặp các BPCTN để tạo nên cấu trúc sóng đôi (ví dụ: Tay làm hàm nhai, tay quai miệng trễ; Mồm miệng đỡ chân tay; Được đằng chân lân đằng đầu).
4. Hiện tượng lặp từ đồng nghĩa đặc thù của tiếng Việt: Trong tổ hợp lặp, tiếng Hàn chỉ ghi nhận 1 dạng duy nhất là lặp lại nguyên vẹn cùng một từ ngữ (38 đơn vị, tiêu biểu như kết cấu 배 - 배 [bụng - bụng] trong câu "내 배가 불러야 남의 배도 부르다" [Bụng mình no mới biết bụng người khác no]). Tiếng Việt phát triển thêm dạng thứ hai vô cùng phong phú: lặp từ đồng nghĩa chỉ cùng một BPCTN (46 đơn vị, gồm mồm - miệng [18 câu], lòng - ruột [11 câu], bụng - da [10 câu], cốt - xương [5 câu]).
5. Cơ chế hoán dụ hành động thay thế trạng thái tâm lý: Cả hai ngôn ngữ đều ghi nhận hiện tượng sử dụng biến đổi sinh lý cục bộ làm phương tiện hoán dụ cho cảm xúc: câu tiếng Hàn "눈에 핏발이 서다" [Mắt nổi tia máu] thay cho cơn giận dữ tột độ; câu tiếng Việt "Mặt nặng như đá đeo" hoán dụ cho tâm trạng bất mãn, giận dỗi.

graph LR
    subgraph Tiếng_Hàn ["Đặc trưng Tri nhận Tiếng Hàn"]
        K1["Ưu tiên Độc lập (90%)"]
        K2["Trung tâm: Mắt (222) & Miệng (206)"]
        K3["Lặp đơn nhất (배-배, 입-입)"]
        K4["Mô hình Chắp dính SOV"]
    end

    subgraph Tiếng_Việt ["Đặc trưng Tri nhận Tiếng Việt"]
        V1["Ưu tiên Tổ hợp cặp đôi (54.8%)"]
        V2["Trung tâm: Tay (254) & Mặt (243)"]
        V3["Lặp đồng nghĩa đa dạng (mồm-miệng, lòng-ruột)"]
        V4["Mô hình Đơn lập SVO Đối xứng"]
    end

    K1 <-->|Tương phản Loại hình| V1
    K2 <-->|Tương phản Văn hóa| V2
    K3 <-->|Tương phản Cấu trúc từ vựng| V3

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết (Theoretical Advances): Cung cấp bằng chứng thực nghiệm vững chắc củng cố lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận xuyên văn hóa; chứng minh rằng tính nghiệm thân không đồng nhất tuyệt đối mà luôn bị khúc xạ qua lăng kính văn hóa và loại hình học ngôn ngữ.
• Về mặt phương pháp luận (Methodological Innovations): Xây dựng quy trình xử lý ngữ liệu so sánh thành ngữ - tục ngữ liên ngôn ngữ có độ tin cậy cao, kết hợp chặt chẽ giữa thống kê giải phẫu học từ vựng với mô hình hóa ánh xạ tri nhận.
• Về mặt ứng dụng sư phạm (Practical Applications): Giải quyết triệt để các lỗi giao thoa văn hóa - ngôn ngữ của sinh viên Việt Nam học tiếng Hàn và sinh viên Hàn Quốc học tiếng Việt. Ví dụ, người học hiểu rõ vì sao người Hàn nói "손이 크다" [Bàn tay to] mang nghĩa hào phóng, rộng rãi; trong khi người Việt dùng "Rộng tay", "Mát tay".
• Về mặt biên soạn từ điển và dịch thuật (Lexicographical & Translation Pathway): Cung cấp tập dữ liệu đối chiếu 3.969 câu thành ngữ tục ngữ làm cơ sở biên soạn Từ điển Thành ngữ - Tục ngữ đối chiếu Hàn - Việt, hỗ trợ đắc lực cho các dịch giả văn học và ngoại giao.

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những kết quả đột phá, luận án thẳng thắn thừa nhận 4 giới hạn nghiên cứu:

1. Giới hạn nguồn dữ liệu thứ cấp: Toàn bộ ngữ liệu được trích xuất từ các bộ từ điển chuẩn mực xuất bản từ năm 1978 đến 2018. Nghiên cứu chưa bao quát được các biến thể thành ngữ, tục ngữ mới phát sinh trong khẩu ngữ đương đại hoặc trên không gian mạng của giới trẻ hai nước.
2. Giới hạn phân tích ngữ cảnh diễn ngôn thực tế: Luận án tiếp cận thành ngữ, tục ngữ như các cấu trúc ngữ nghĩa - tri nhận tĩnh trong từ điển, chưa tiến hành khảo sát thực nghiệm xã hội học ngôn ngữ (sociolinguistic experiments) để đo lường tần suất sử dụng thực tế của người bản ngữ theo các biến số độ tuổi, giới tính và vùng miền.
3. Mô hình hoán dụ chưa phủ kín trục Part-and-Part: Do dung lượng và đặc thù ngữ liệu, phần phân tích hoán dụ tập trung chủ yếu vào mô hình Toàn thể và Bộ phận (Whole-and-Part ICM), trong khi các mô hình bộ phận - bộ phận (Part-and-Part ICM như hành động, tri giác, sở hữu) chưa được khai thác sâu tương xứng.
4. Phân định ranh giới thể loại: Việc phân định tuyệt đối giữa "thành ngữ" và "tục ngữ" trong một số ít trường hợp ở từ điển gốc còn có sự giao thoa nhất định, dù điều này không làm thay đổi xu hướng tri nhận chung của khối dữ liệu lớn.

Chương trình nghiên cứu tiếp nối (Future Research Agenda) đề xuất 4 hướng đi:

• Khảo sát thực nghiệm tâm lý ngôn ngữ học (psycholinguistic testing) bằng kỹ thuật đo thời gian phản ứng (reaction time) hoặc theo dõi chuyển động mắt (eye-tracking) khi người bản ngữ xử lý các thành ngữ BPCTN mang nghĩa ẩn dụ.
• Mở rộng phân tích so sánh tam giác: Hàn - Việt - Hán để bóc tách chính xác lớp trầm tích từ Hán - Hàn và Hán - Việt tác động lên cấu trúc tri nhận của hai dân tộc.
• Xây dựng kho ngữ liệu số song ngữ (Bilingual Parallel Corpus) gán nhãn tri nhận (cognitive annotation) phục vụ huấn luyện các mô hình xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) và dịch máy thông minh.
• Đào sâu phân tích phương ngữ: đối chiếu cách dùng từ chỉ BPCTN trong thành ngữ miền Trung, miền Nam Việt Nam với các phương ngữ Gyeongsang, Jeolla, Jeju của Hàn Quốc.

Tác động và ảnh hưởng

Công trình tạo ra tác động học thuật và xã hội sâu rộng:

• Tác động học thuật: Dự báo sẽ trở thành tài liệu tham khảo nền tảng với tiềm năng trích dẫn cao trong các nghiên cứu cao học và tiến sĩ thuộc các ngành Ngôn ngữ học so sánh, Hàn Quốc học, Việt Nam học và Ngôn ngữ học tri nhận tại Việt Nam và Đông Á.
• Tác động giáo dục đại học: Phục vụ trực tiếp cho hơn 33 cơ sở giáo dục đại học và cao đẳng có đào tạo ngành Ngôn ngữ Hàn Quốc và Hàn Quốc học tại Việt Nam (theo thống kê năm 2019, từ cơ sở đầu tiên tại Trường ĐHKHXH&NV ĐHQG-HCM năm 1994), cung cấp giáo trình giảng dạy chuyên đề Ngôn ngữ - Văn hóa đối chiếu.
• Tác động ngoại giao và giao lưu văn hóa: Trong bối cảnh quan hệ Việt Nam - Hàn Quốc được nâng cấp lên Đối tác Chiến lược Toàn diện, việc thấu hiểu sâu sắc tầng bậc tư duy tri nhận của hai dân tộc thông qua ngôn ngữ cơ thể đóng góp thiết thực vào việc xây dựng chính sách văn hóa, truyền thông và giải quyết xung đột giao tiếp liên văn hóa.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên Ngôn ngữ học: Thụ hưởng một khung phương pháp luận đối chiếu tri nhận mẫu mực, hệ thống khái niệm chuẩn hóa và nguồn ngữ liệu minh chứng phong phú.
• Nhà biên soạn từ điển và Tài liệu dạy học: Tiếp cận tập ngữ liệu 3.969 câu thành ngữ, tục ngữ được dịch nghĩa đen, nghĩa tương đương và giải mã cơ chế ẩn dụ/hoán dụ chuẩn xác.
• Biên - Phiên dịch viên tiếng Hàn và tiếng Việt: Nắm bắt chính xác căn nguyên văn hóa để chuyển ngữ tự nhiên, chính xác các thành ngữ, tục ngữ giàu tính biểu cảm mà không rơi vào bẫy dịch thô từng chữ (word-by-word).
• Nhà ngoại giao và Chuyên gia truyền thông đa văn hóa: Sở hữu bộ cẩm nang tri nhận giúp giải mã các phản ứng hành vi, cách ứng xử và tâm thức của người Hàn Quốc và người Việt Nam trong đàm phán, giao tiếp.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý luận độc đáo nhất của luận án là gì và mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp lý luận độc đáo nhất là việc luận án đã kiểm chứng và phát triển thuyết Tính nghiệm thân văn hóa (Cultural Embodied Cognition) thông qua việc chứng minh cấu trúc loại hình học ngôn ngữ (chắp dính vs đơn lập) đóng vai trò như một cơ chế định hình phương thức biểu đạt tri nhận. Luận án mở rộng thuyết Ẩn dụ Ý niệm của Lakoff & Johnson (1980) và thuyết Nhất nguyên luận của Ning Yu (2009) bằng cách xác lập rằng: cùng chia sẻ thế giới quan nhất nguyên phương Đông, nhưng tiếng Việt thiên về mô hình nhất nguyên đa vị (nhiều cơ quan nội tạng cùng dung hợp làm vật chứa cảm xúc/lý trí) trong khi tiếng Hàn thể hiện xu hướng khu biệt hóa chức năng giác quan rõ nét hơn.

2. Điểm cách tân về phương pháp luận so với các nghiên cứu tiền nhiệm?

So với công trình của Choi Ji-hoon (2007) chỉ khảo sát 982 thành ngữ tiếng Hàn đơn ngữ và nghiên cứu của Nguyễn Ngọc Vũ (2008) chỉ đối chiếu Anh - Việt thiên về miêu tả liệt kê, luận án của Bùi Thị Mỹ Linh đã tạo bước đột phá phương pháp luận khi:

• Mở rộng quy mô khảo sát lên đến 3.969 đơn vị (2.346 tiếng Hàn, 1.623 tiếng Việt), khảo sát toàn diện cả thành ngữ và tục ngữ.
• Tích hợp phương pháp thống kê hình thái - cú pháp học với phân tích ánh xạ tri nhận hai trục (ADYN 3 loại và HDYN 3 mô hình lớn).
• Thiết lập quy chuẩn phiên mã 3 dòng cho ngôn ngữ chắp dính tiếng Hàn, đảm bảo tính liên kết chặt chẽ giữa hình thái học và ngữ nghĩa học tri nhận.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất nằm ở sự đối lập hoàn toàn về cơ quan cơ thể trung tâm: tiếng Hàn tập trung cao nhất vào 눈 (mắt - 222 lượt) và 입 (miệng - 206 lượt), phản ánh một xã hội chú trọng cao độ đến ánh nhìn đánh giá của cộng đồng (nunchi) và sự chuẩn mực của lời ăn tiếng nói; trong khi tiếng Việt lại dồn trọng tâm vào tay (254 lượt) và mặt (243 lượt), phản ánh rõ nét nền văn hóa gắn liền với lao động nông nghiệp thực hành (tay làm hàm nhai) và tâm lý coi trọng danh dự, thể diện cộng đồng (đẹp mặt, xấu mặt).

4. Quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) có được đảm bảo không?

Hoàn toàn minh bạch và khả thi. Toàn bộ 2.346 câu tiếng Hàn và 1.623 câu tiếng Việt được trích xuất từ 8 bộ từ điển chính thống công khai, được đánh mã số, phân loại chi tiết theo 4 nhóm cơ thể giải phẫu, thống kê tần số, phân tích kiểu tổ hợp và đóng thành tập phụ lục 290 trang. Bất kỳ nhà nghiên cứu nào cũng có thể sử dụng cùng tiêu chí phân loại để tái lập và kiểm chứng lại toàn bộ các tỷ lệ phần trăm và mô hình ánh xạ.

5. Bản đồ nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo ra sao?

Bản đồ nghiên cứu 10 năm tới định hướng: (1) Ứng dụng kỹ thuật điện não đồ (ERP) và theo dõi cử động mắt (Eye-tracking) để đo lường quá trình xử lý thành ngữ BPCTN trong thời gian thực; (2) Tích hợp dữ liệu lớn (Big Data) từ mạng xã hội để xây dựng bản đồ biến đổi nghĩa tri nhận của BPCTN trong khẩu ngữ thế hệ Gen Z tại Seoul và TP. Hồ Chí Minh; (3) Phát triển hệ thống dịch tự động đa ngữ tích hợp tri thức ngôn ngữ học tri nhận (Cognitive-informed Machine Translation).

Kết luận

Luận án của Bùi Thị Mỹ Linh là một công trình nghiên cứu xuất sắc, chuẩn mực và mang tính bước ngoặt trong lĩnh vực ngôn ngữ học so sánh đối chiếu và ngôn ngữ học tri nhận tại Việt Nam. Công trình ghi dấu 6 đóng góp cụ thể:

1. Xác lập hệ thống ngữ liệu đối chiếu quy mô lớn nhất: Thu thập và phân tích toàn diện 3.969 đơn vị thành ngữ, tục ngữ chứa từ ngữ chỉ BPCTN trong tiếng Hàn (2.346 đơn vị) và tiếng Việt (1.623 đơn vị).
2. Khám phá quy luật phân bố hình thái - cú pháp: Chỉ ra quy luật xuất hiện độc lập áp đảo ở tiếng Hàn (90%) do bản chất chắp dính, đối lập với quy luật xuất hiện tổ hợp sóng đôi ở tiếng Việt (54,8%) do bản chất đơn lập đối xứng.
3. Hệ thống hóa toàn diện các mô hình Ẩn dụ Ý niệm: Làm sáng tỏ các mô hình ẩn dụ cấu trúc, định vị và bản thể/vật chứa, chứng minh cơ chế ánh xạ từ cơ thể sang các ý niệm trừu tượng như cảm xúc, đạo đức, trách nhiệm và quan hệ xã hội.
4. Khai phá sâu sắc các mô hình Hoán dụ Ý niệm: Khắc phục khoảng trống của các nghiên cứu trước bằng việc phân tích chi tiết 3 mô hình ICM lớn (Toàn thể - Bộ phận, Sự kiện, Phạm trù - Thuộc tính), chứng minh hoán dụ là cơ chế nhận thức nền tảng kích hoạt các ẩn dụ phức hợp.
5. Giải mã căn nguyên văn hóa - xã hội: Cung cấp cơ sở khoa học lý giải sự khác biệt giữa tâm thức văn hóa coi trọng thể diện/lao động của người Việt (tay, mặt) với văn hóa coi trọng chuẩn mực ứng xử/dư luận của người Hàn (mắt, miệng).
6. Giá trị ứng dụng thực tiễn vượt trội: Cung cấp bộ ngữ liệu chuẩn xác phục vụ trực tiếp cho công tác giảng dạy tiếng Hàn tại Việt Nam, giảng dạy tiếng Việt tại Hàn Quốc, biên soạn từ điển song ngữ và dịch thuật văn học chuyên nghiệp.

Công trình khẳng định vị thế tiên phong, đặt nền móng vững chắc cho các nghiên cứu liên ngành Ngôn ngữ - Tri nhận - Văn hóa trong kỷ nguyên hội nhập quốc tế sâu rộng.