Thành ngữ bốn thành tố Hàn-Việt: Nghiên cứu đối chiếu ngữ nghĩa xã hội, văn hóa

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGHIÊN CỨU ĐỐI CHIẾU THÀNH NGỮ BỐN THÀNH TỐ HÀN – VIỆT (BÌNH DIỆN NGỮ NGHĨA XÃ HỘI, VĂN HÓA) Chuyên ngành: Ngôn ngữ học so sánh - đối chiếu Mã số: 9229020.03 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC Hà Nội – 2025 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN THÙY DƯƠNG NGHIÊN CỨU ĐỐI CHIẾU THÀNH NGỮ BỐN THÀNH TỐ HÀN – VIỆT (BÌNH DIỆN NGỮ NGHĨA XÃ HỘI, VĂN HÓA) Chuyên ngành: Ngôn ngữ học so sánh - đối chiếu Mã số: 9229020.03 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: GS. LÊ QUANG THIÊM TS. TRẦN THỊ HƯỜNG Hà Nội – 2025 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đề tài “Nghiên cứu đối chiếu thành ngữ bốn thành tố Hàn – Việt (bình diện ngữ nghĩa xã hội, văn hóa)” là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Những nội dung trong luận án này hoàn toàn do tôi thực hiện dưới sự hướng dẫn trực tiếp của GS.

Lê Quang Thiêm và đồng hướng dẫn TS. Trần Thị Hường. Mọi tài liệu tham khảo được dùng trong luận án này đều được trích dẫn rõ ràng tên tác giả và tên công trình nghiên cứu. Các ngữ liệu và kết quả nghiên cứu trong luận án là do chính tôi thực hiện, trung thực và không trùng lặp với các đề tài khác.

Mọi sự sao chép không hợp lệ, vi phạm quy chế về đào tạo, tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm. Hà Nội, ngày 18 tháng 01 năm 2025 Tác giả luận án Nguyễn Thùy Dương LỜI CẢM ƠN Trong suốt quá trình học tập và hoàn thiện luận án, tôi đã nhận được sự hướng dẫn, giúp đỡ quý báu của các thầy cô, anh chị, bạn bè đồng nghiệp và gia đình. Trước hết, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới GS. Lê Quang Thiêm, người thầy kính yêu đã dành nhiều thời gian và tâm huyết hướng dẫn tôi hoàn thành luận án.

Xin được cảm ơn TS. Trần Thị Hường, người đồng hướng dẫn, đồng thời là Trưởng đơn vị nơi tôi đang công tác đã luôn quan tâm tạo điều kiện, cho tôi những lời khuyên hữu ích trong suốt quá trình thực hiện luận án. Tôi xin chân thành cảm ơn PGS. Trịnh Cẩm Lan, TS.

Nguyễn Ngọc Bình cùng tập thể các thầy cô giáo khoa Ngôn ngữ học, trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – ĐHQGHN đã tận tình chỉ bảo và tạo cho tôi có được môi trường học tập và nghiên cứu thuận lợi nhất. Tôi xin gửi lời cảm ơn tới Ban chủ nhiệm khoa cùng toàn thể các chị em đồng nghiệp của Khoa Ngôn ngữ và Văn hóa Hàn Quốc, trường Đại học Ngoại ngữ - ĐHQGHN, nơi tôi đang công tác, đã luôn động viên, hỗ trợ, tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình vừa giảng dạy, vừa học tập và hoàn thành luận án. Cuối cùng, từ tận đáy lòng, tôi xin được gửi lời cảm ơn đặc biệt tới bố mẹ hai bên, anh chị em, chồng và các con, cùng toàn thể đại gia đình – những người luôn yêu thương tôi một cách vô điều kiện, hậu phương vững chắc của tôi trong những lúc khó khăn nhất, nguồn động lực tiếp thêm sức mạnh, ý chí kiên trì, bền bỉ cho tôi trên chặng đường học hành, công tác và cả trong cuộc sống. Xin trân trọng cảm ơn! Tác giả luận án Nguyễn Thùy Dương MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN LỜI CẢM ƠN MỤC LỤC.

1 DANH MỤC HÌNH VẼ, BIỂU ĐỒ. Lí do chọn đề tài. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án. Đối tượng nghiên cứu.

Phạm vi nghiên cứu. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Mục đích nghiên cứu. Nhiệm vụ nghiên cứu.

Tư liệu và ngữ liệu nghiên cứu. Phương pháp, thủ pháp nghiên cứu. Đóng góp của luận án. Bố cục luận án.

16 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA LUẬN ÁN .1 Tổng quan tình hình nghiên cứu. Tình hình nghiên cứu ở Hàn Quốc. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam. Khái niệm thành ngữ.

Nghĩa và nghĩa thành ngữ đối chiếu Hàn – Việt. Bình diện ngữ nghĩa xã hội. Bình diện ngữ nghĩa văn hóa. Lí thuyết về nghiên cứu đối chiếu.

46 ĐỐI CHIẾU THÀNH NGỮ BỐN THÀNH TỐ HÀN – VIỆT TRÊN BÌNH DIỆN NGỮ NGHĨA XÃ HỘI. Cơ sở ngữ liệu. Thành ngữ bốn thành tố phản ánh thực tế đời sống xã hội trong tiếng Hàn và tiếng Việt. Thành ngữ phản ánh thực tế xã hội.

Thành ngữ bốn thành tố phản ánh cách thức quản lý, điều hành nhà nước, xã hội. Thành ngữ bốn thành tố phản ánh tầng lớp thống trị, tầng lớp trên. Thành ngữ bốn thành tố phản ánh quan hệ tổ chức xã hội. Quan hệ vua – tôi.

Quan hệ quan - dân. Quan hệ bạn bè. Các mối quan hệ khác. Thành ngữ bốn thành tố Hàn – Việt phản ánh mối quan hệ gia đình.

Quan hệ cha mẹ - con cái. Quan hệ vợ - chồng. Quan hệ anh chị - em. Thành ngữ bốn thành tố Hàn – Việt phản ánh đặc trưng luật pháp, luật lệ.

Tính nghiêm minh. Tính khoan dung. Lên án những hành vi trái lệ, trái luật. 109 ĐỐI CHIẾU THÀNH NGỮ BỐN THÀNH TỐ HÀN – VIỆT TRÊN BÌNH DIỆN NGỮ NGHĨA VĂN HÓA.

Cơ sở ngữ liệu. Các tiểu trường về văn hóa tư tưởng được phản ánh qua thành ngữ bốn thành tố Hàn – Việt. Hệ thống các quan niệm. Trường nghĩa phản ánh về những giá trị được đề cao.

Trường nghĩa phản ánh những tư tưởng thủ cựu và thói hư tật xấu. Các tiểu trường về văn hóa ứng xử phản ánh qua thành ngữ bốn thành tố Hàn – Việt. Những hành vi ứng xử tích cực. Những hành vi ứng xử tiêu cực.

Các tiểu trường về văn hóa tín ngưỡng, tôn giáo được phản ánh trong thành ngữ bốn thành tố Hàn – Việt. Các tiểu trường về văn hóa phong tục, tập quán được phản ánh trong thành ngữ bốn thành tố Hàn – Việt. Tập quán sinh hoạt. Kinh nghiệm dân gian.

Phong tục trong các ngày đặc biệt. 158 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 163 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 164 2 DANH MỤC BẢNG Bảng 1.1: Bảng so sánh thành ngữ với các đơn vị từ vựng khác trong tiếng Việt.2: Ví dụ minh họa thành ngữ tiếng Hàn phản ánh đặc điểm xã hội Hàn Quốc ở khía cạnh tích cực.3: Ví dụ minh họa thành ngữ tiếng Hàn phản ánh đặc điểm xã hội Hàn Quốc ở khía cạnh tiêu cực.4: Ví dụ minh họa thành ngữ tiếng Việt phản ánh đặc điểm xã hội Việt Nam ở khía cạnh tích cực.5: Ví dụ minh họa thành ngữ tiếng Việt phản ánh đặc điểm xã hội Việt Nam ở khía cạnh tiêu cực.6: Ví dụ minh họa thành ngữ bốn thành tố tiếng Hàn thuộc tiểu phạm vi về cách thức quản lý, điều hành nhà nước.7: Ví dụ minh họa thành ngữ bốn thành tố tiếng Việt thuộc tiểu phạm vi về cách thức quản lý, điều hành nhà nước.8: Ví dụ minh họa thành ngữ bốn thành tố tiếng Hàn phản ánh đặc trưng của tầng lớp thống trị, tầng lớp trên trong xã hội.9: Ví dụ minh họa thành ngữ bốn thành tố tiếng Việt phản ánh đặc trưng của tầng lớp thống trị, tầng lớp trên trong xã hội.10: Ví dụ minh họa thành ngữ bốn thành tố tiếng Hàn phản ánh mối quan hệ vua – tôi.11: Ví dụ minh họa thành ngữ bốn thành tố tiếng Việt phản ánh mối quan hệ vua – tôi.12: Các nhóm nội dung của thành ngữ bốn thành tố tiếng Hàn phản ánh mối quan hệ quan – dân.13: Các nhóm nội dung của thành ngữ bốn thành tố tiếng Việt phản ánh mối quan hệ quan – dân.14: Các nhóm nội dung của thành ngữ bốn thành tố tiếng Hàn phản ánh mối quan hệ bạn bè.15: Các nhóm nội dung của thành ngữ bốn thành tố tiếng Việt phản ánh mối quan hệ bạn bè.16: Các nhóm nội dung của thành ngữ bốn thành tố tiếng Hàn phản ánh các mối quan hệ khác trong xã hội.17: Các nhóm nội dung của thành ngữ bốn thành tố tiếng Việt phản ánh các mối quan hệ khác trong xã hội.18: Ví dụ minh họa thành ngữ bốn thành tố tiếng Hàn phản ánh mối quan hệ cha mẹ - con cái.19: Ví dụ minh họa thành ngữ bốn thành tố tiếng Việt phản ánh mối quan hệ cha mẹ - con cái.20: Ví dụ minh họa thành ngữ bốn thành tố tiếng Hàn phản ánh mối quan hệ vợ - chồng.21: Ví dụ minh họa thành ngữ bốn thành tố tiếng Việt phản ánh mối quan hệ vợ - chồng.22: Ví dụ minh họa thành ngữ bốn thành tố tiếng Hàn phản ánh mối quan hệ anh chị - em.23: Ví dụ minh họa thành ngữ bốn thành tố tiếng Việt phản ánh mối quan hệ anh chị - em.24: Ví dụ minh họa thành ngữ bốn thành tố Hàn – Việt phản ánh tính nghiêm minh của pháp luật.25: Ví dụ minh họa thành ngữ bốn thành tố Hàn – Việt phản ánh tính khoan hồng của pháp luật.2: Ví dụ minh họa thành ngữ tiếng Hàn phản ánh hệ thống các quan niệm.3: Ví dụ minh họa thành ngữ tiếng Việt phản ánh hệ thống các quan niệm.4: Ví dụ minh họa thành ngữ tiếng Hàn phản ánh những giá trị được đề cao trong văn hóa Hàn Quốc.5: Ví dụ minh họa thành ngữ tiếng Việt phản ánh những giá trị được đề cao trong văn hóa Việt Nam.6: Ví dụ minh họa thành ngữ tiếng Hàn có nội dung về những tư tưởng thủ cựu và thói hư tật xấu.7: Ví dụ minh họa thành ngữ tiếng Việt có nội dung về những tư tưởng thủ cựu và thói hư tật xấu.8: Ví dụ minh họa thành ngữ tiếng Hàn có nội dung phản ánh những hành vi ứng xử tích cực .9: Ví dụ minh họa thành ngữ tiếng Việt có nội dung phản ánh những hành vi ứng xử tích cực .10: Ví dụ minh họa thành ngữ tiếng Hàn có nội dung phản ánh những hành vi ứng xử tiêu cực.11: Ví dụ minh họa thành ngữ tiếng Việt có nội dung phản ánh những hành vi ứng xử tiêu cực .12: Ví dụ minh họa thành ngữ tiếng Hàn có nội dung phản ánh tôn giáo.13: Ví dụ minh họa thành ngữ tiếng Việt có nội dung phản ánh tôn giáo.14: Ví dụ minh họa thành ngữ tiếng Hàn có nội dung về Shaman giáo.15: Ví dụ minh họa thành ngữ tiếng Việt có nội dung phản ánh tín ngưỡng.16: Ví dụ minh họa thành ngữ tiếng Hàn có nội dung phản ánh tập quán sinh hoạt.