Luận án tiến sĩ: Phương thức so sánh trong văn bản luật tục Êđê

BO GIÁO DỤC VA DAO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHÓ HÒ CHÍ MINH TRƯƠNG THÔNG TUẦN LUẬN ÁN TIEN SĨ NGỮ VAN Thành phố Hồ Chí Minh - 2009 BỘ GIÁO ĐỤC VÀ ĐÀO TẠO _ TRƯỜNG DAI HỌC SƯ PHAM THÀNH PHO HỒ CHÍ MINH TRƯƠNG THÔNG TUẦN Chuyên ngành : Ly luận ngôn ngữ Mã số : 6222 01 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN Người hướ _ an khoa học THUGSọcIS. BUI KH ÁN H TH Ế Su-Phạm Trường Đại-H TP. HỒ-CHÍ-MINH Thanh phố Hồ Chí Minh — 2009 LỜI CAM ĐOAN Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các sô liệu, kêt quả nêu ra trong luận án là trung thực và chưa tong được công bố ương bat kỳ công trình nào khác.

Tác giả luận án QUY ƯỚC TRÌNH BÀY 1. Các tiểu mục của luận án được trình bày và đánh số thành nhóm chữ số, với số thứ nhất chỉ số phần hay chương, số thứ hai chỉ mục, số thứ ba chỉ tiêu mục (vi du: 0. chỉ mục 1, phần Mở đầu; hoặc 2. chỉ tiểu mục 2, mục 1, chương ).

Các phan của tiêu mục được phân thành a, b, c,. Nguồn tài liệu trích dẫn được ghi theo số thứ tự tương ứng của nó trong phân danh mục tài liệu tham khảo và được đặt trong dau ngoặc vuông [ ] ngay sau trích dẫn: trước dấu phay là tài liệu tham khảo, sau dấu phây là số trang. Chăng hạn: [52, 113] là tài liệu tham khảo trong bảng theo số thứ tự 52, trang 113 của tài liệu tham khảo đó; hoặc ghi [52] là tài liệu tham khảo trong bảng theo số thứ tự 52. Các dẫn liệu trích từ tư liệu luật tục Êđê bằng tiếng Êđê hay tiếng Việt đều được chỉ rõ vị trí trích dẫn dé trong dấu ngoặc đơn ().

Chang hạn ghi (dk 5, tr. 44), tức là trích từ điều khoản số 5, trang 44 của tài liệu Luật tuc Edé. NXB Chính trị Quốc gia, 1996. Cách ghi chữ Edé dựa theo chữ viết hiện hành của người Êđê.

Phân dịch từ tiêng Êđê sang tiếng Việt chúng tôi trung thành với bản dịch của sắch Luật tục Êđê, NXB Chính trị Quốc gia, 1996; trong một số trường hợp là chúng tôi dịch (dịch nghĩa đen hoặc nghĩa bóng) đề nghĩa câu văn sát hợp với nội dung phân tích. Luận án viết tắt một số từ, cụm từ như sau: thành t6 được/bị so sánh (TTĐ/BSS); thành tố phương diện so sánh (TTPDSS); thành tố quan hệ so sánh (TTQHSS); thành tố so sánh (TTSS); cấu trúc so sánh (CTSS); điều khoản (dk). LOT CAM DOAN ovsccssssssssssssssssssssssssssesossssssssssssssssssssssssscssssssnsossssssssessssssssessssssssessssssssesees 1 QUY UOC TRINH BAY ossssssssssssssssssssssssssssssssssssssssnsessessssssssssossssssssssessssssesssssssssssssssseess 2 (¡11/0 071095555. 3 MỞ DAU pessssssssssssssssssssssessssssssssssssssssnssssssssessssssecsssssesssssnsssssssssssssssesssssssssssssessssssssssssssesesss 6 U11.

NH ƯA nh cnHraai.Tinh hình nghiên cứu luật tục ở Việt Nam và một số nước khác. Tình hình sưu tam, nghiên cứu luật tục 2. Đối tượng, phạm vi Nghién CUU .- 5-2 se ES* St SeEEEEEsEkeEteEerrkerkereererrerrsresre 11 0. Phương pháp NQhién CÍỨTH.

4 1 c0 15 A) Phương pháp CẤU FC. - +: + £+S£+E‡SE‡EE$EESEE£E£EEEEEEEEEE2E217151121121121111111111 11 T1 ng 15 b) Phương pháp phân tích ngữ nghĩa - ngữ CUNY. --- +5 E*v+svEsseseeeeeese 15 c) Phương pháp thong Ke .cccceccecsccsscescessessessessessssssessessessessessusssessessessessssusssesssssessessesseasesses 16 d) Phương pháp phân tích — tổng NOP s.scescecescssvescsssssessesseesessssseseeseesesssssssssessessessesseseeseesen 16 ä) Phương pháp so sánh, đối ChỈẾM.--- 2-52 +E‡SEỀEE‡E2EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE1121121 T1 ty 16 0. Đóng góp Chinh CÚ THUẬN! ỐPH.

BO CUC TUGI GM NON na. 17 Chuong 1: CAU TRUC CUA PHUONG THUC SO SANH TRONG VAN BAN LUATlà l0 08 0,))0000001 a4. Tổng quan VỀ 50 SắNH ÌN.- 5Ÿ 5Ÿ S8 se SS* St St EEtEESEE#EteEEEEEEEESEeetkrrererkrkrerrerrerreree 19 1. Những nội dung liên quan đến so sánhh.---+-2+©2+©teS+£SE£E£EeEterkertrrkerrerred 19 1.

Tiêu chí phân loại SO Sánh.c- c cv th kg vn vn gkn 21 1. Cấu trúc phương thức so sánh trong văn bản luật tục Ê đê. Đặc điểm cấu tạo các thành 10 CẤU ẨFÍC. Phân loại cấu trúc so sáiÌÏh.

Phân loại theo tiêu chí hình thức CẮM TFÍÍC cececcscccscscssesescsvsvsvsvsesesesssescsvsvsvsvensasacsesees 39 1. Phân loại theo tiêu chí về quan hệ Nghia ceccecceccesscsssssssssecsessessessesssessessessessessesseeeseese 42 1. Mục đích sử dụng so sánh trong luật tục Ê đê.-- 2-2 s< se sess£ssesscsersersesscse 47 1. So sánh nhằm giải thíÍCÌh.

- + ©5525 SE‡E‡EE‡EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEErrrrrerrek 47 1. So SG ham 8n n6 na ốaa. So sánh để đánh giá. So sánh đê biểu 16 CAM XC.- SE EE+ESEEEESEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEESEEEEEEEEEErrkrkrrrree 53 1.

So sánh nhằm thé hiện cùng lúc nhiều MUC đÍch.-- + s+t+csEt+t+E+EvEt+tsrsrsresesree 55 1:1. 56 Chương 2: PHƯƠNG TIEN HINH ANH VÀ KHẢ NĂNG BIEU DAT CUA PHƯƠNG THUC SO SANH TRONG VAN BAN LUẬT TỤC ÊĐÊ. Phương tiện hình anh của phương thức so sánh trong luật FỊC. Chỉ tiết hóa hình ảnh so sánh.

Khả năng biểu đạt của phương thức 80 Sánth. Kha năng so sảnh phù hợp nội dung biểu ANH. Kha ndng so sanh cu thé hóa nội dung DIEU AOL RERRRRNNNNN 82 2. Khả năng so sánh làm cho nội dung càng sâu SẮC.

Dùng nhiều so sánh dé tăng hiệu quả nội dung biểu đạt. 85 Chương 3: TỪ PHƯƠNG THỨC SO SÁNH TRONG LUẬT TỤC DEN CÁC BIEU ()0/9) (000)09:79000757 7. Từ phương thức so sánh đến các biểu tượng về buôn làng. Từ phương thức so sánh đến các biểu tượng về cộng đẳng.

Từ phương thức so sánh đến các biểu tượng về thủ lĩnh. Từ phương thức so sánh đến các biểu tượng về người vi phạm luật tục. HH HH HH HH HH. pH 107 Chương 4: PHƯƠNG THỨC SO SÁNH TRONG LUẬT TỤC THẺ HIỆN CÁC NHÂN TO VĂN HÓA XÃ HOD.

Phương thức so sánh thể hiện văn hóa SGN xuấtt. Phương thức so sánh thể hiện văn hóa ứng xiử.-- - - s- se se ceecseecesrsreers 112 4. Phương thức so sánh thé hiện các tri thức văn hóa dân giaH. Phương thức so sánh thể hiện các yếu tô tâm lý dân tộc.

Sự trong đồng và khác biệt về văn hóa giữa so sánh trong luật tục Êđê và luật tục 4. Sự tương dong và khác biệt về văn hóa giữa so sánh trong luật tục Êđê với cách so sánh hay diễn đạt của người KÌHÌh. 2-2 ©c< se Se*Se€SeExeExe+tetererrersereererrerrereereere 134 4.7, Tidt KEL nan nhe. 141 TÀI LIEU THAM KHAO .- <5 5° se SE vsEzserserseezersecse 146 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIÁ ĐÃ CÔNG BÓ CÓ LIÊN QUAN DEN DE TAL.

Lý do chọn đề tài Luật tục Êđê có giá trị nhiều mặt, cho đến nay chưa được khai thác hết và việc nghiên cứu giá trị ngôn ngữ tinh hình cũng không khác. Do đó, việc tìm hiểu giá trị ngôn ngữ của luật tục Êđẻ là việc làm cần thiết và quan trọng dé góp phan bảo ton và phát huy một vốn quý của văn hóa Edé. Việc khảo sát phương thức so sánh trong văn bản luật tục Edé, sẽ cho ta thay so sánh trong luật tục của dân tộc Êđê có những đặc điểm gì và mở rộng tìm hiểu thêm mối quan hệ hai chiều giữa ngôn ngữ va văn hóa, cụ thé là giữa phương thức so sánh với một số nhân tố văn hóa của dân tộc Êđê được thể hiện qua văn bản luật tục Edé. Nhưng đặc điểm và môi quan hệ nav tuy không dé phát hiện, nhưng liên quan mật thiết đến nhiều mặt khác nhau trong đời sống văn hóa tinh than người Edé và đến lượt nó luật tục có tác dụng đổi với việc củng có, ôn định, phát triển cộng đồng người Edé.

Chọn đề tài: Phương thức so sánh trong văn bản luật tục Êđê dé nghiên cứu, chúng tôi mong muốn góp phần khai thác, bảo tôn và phát huy các giá trị luật tục của người Edé trên Tây Nguyên. Tình hình nghiên cứu 0.Tinh hình nghiên cứu luật tục ở Việt Nam và một số nước khác Qua các tài liệu nghiên cứu luật tục của các học giả trong nước [42], [66].^ ` F £ , Py Py aae hình nghiên cứu luật tục ở Việt Nam va một số nước khác có thé tóm lược như sau: Vào cuối thé ky XIX khi nhiều miền dat mới trên thé giới được phát hiện, nhất là khi chú nghĩa thực dân phát triên. luật tục đã bắt đâu được quan tâm nghiên cứu. Trong số các công trình nghiên cứu luật tục có nhưng công trình nghiên cứu ở các nước thuộc địa nhằm tìm hiểu phong tục tập quán của người bản xử dé xây dựng luật pháp phục vụ cho việc quản lý xã hội ở các xứ thuộc địa.

Việc áp dụng thê chế quản lý xã hội nao dé cai trị xã hội thuộc địa đã được Bronislavv Maninowski, người đứng đầu trường phái chức năng nghiên cứu luật tục, kết luận: "Không dùng một thẻ chế xã hội này áp đặt cho một xã hội khác, mà phải sử dụng bản thân thê chế xã hội vốn có dé quản lý xã hội 46" (dẫn theo tài liệu 97, trang 14) [97, 14]. Ở châu Âu và nhất là các nước châu Phi, người ta quan tâm tới luật tục ở góc độ từ tập quán nâng lên trở thành luật pháp chi khi nó được một đạo luật hay một quyết định của tòa án công nhận, khi đó nó được biết như là luật, được chấp nhận như là luật và thi hành như là luật. Đến đầu thế kỷ XX, các nhà khoa học tiếp tục nghiên cứu luật tục dưới góc độ nhân loại học va bắt đầu văn bản hóa luật tục, mở rộng phạm vi nghiên cửu trên nhiều bình diện khác nhau, như van dé lý luận và phương pháp nghiên cứu luật tục. Dựa trên những quan điểm chung đó, nhiều nhà khoa học bắt đầu nghiên cứu luật tục của các đân tộc ở nhiều vùng, nhiều quốc gia trên thé giới.

Tài liệu [97,18] cho biết, ở châu Á có công trình do Masaji Chiba (Nhật Ban) chủ biên, xuất bản năm 1986, trình bày luật tục của người Ai Cập Hồi giáo, Iran Hỏi giáo, An Độ, Thái Lan, Nhật Bản. Tiếp đến là công trình nghiên cứu của Von Benda- Beckmann K. và Von Benda - Beckmann E. người Hà Lan về luật tục Inđônêxia, luật tục Malayxia.

Công trình nghiên cứu của Kayleen M. Hazle Hurst đề cập đến luật tục Canada, Australia và New Zealand. Nhìn chung, trong thé ky XX, tình hình nghiên cứu luật tục trên thé giới đã đạt được những bước phát triển đáng kẻ, về phương điện lý luận, về phương pháp, kế cá những công trình nghiên cứu các trường hợp cụ thẻ. Điều nay đã tạo thuận lợi cho việc nghiên cứu luật tục ở Việt Nam.

Cùng theo tài liệu [97] thì ở nước ta vảo dau thé ky XX, luật tục của các dân tộc thiêu số ở Tây Nguyên được các quan chức thuộc địa Pháp ở Việt Nam quan tâm sưu tâm và lần lượt cho ra đời, luật tục Edé (1926), luật tục Stiéng (1951), luật tục Sré (1951), luật tục Ba Na, Xé Đăng (1952), luật tục Mạ (1957). luật tục Jrai (1963). Từ năm 1996, Viện Nghiên cứu Van hóa dan gian đã phối hợp với các sở văn hóa thông tin các tỉnh Tây Nguyên, tiếp tục sưu tam, bô sung và lần lượt cho ra mat nhiều bộ luật tục, như luật tục Edé ( 1996).