Đề tài nghiên cứu lịch sử luật học Việt Nam giai đoạn 1862-1945

Thái Vĩnh Thắng (2007), Tính hợp lý của văn bản quy phạm pháp luật qua Bộ luật dan sự Napoleon 1804, Tap chí Nghiên cứu Lập pháp, số 111, 12/2007; 41.Thái Vinh Thắng, (2009), Văn hóa pháp luật Pháp và những anh hưởng tới pháp luật ở Việt Nam, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp; 42.TONKIN, L'Indochine: revue économique d'Extréme-Orient, (1935), https://www.fr/inde- indochine/Ecole_superieure_droit- Hanoi.pdf?fbclid=IwAR2INZmnMIOv9MKI1G0oZiq22Zz4P21bR2HP xXdS--OyNc4RfwhRShFhCrk; 43.Tran Kiên, Phạm Hồ Nam, Pháp điển hóa luật tư: Mô hình và thực tiễn quốc té, Tap chí Nghiên cứu lập pháp, số 7/2020; 44.Trần Mai Ước, (2013), 7 tr tưởng “Khai dan tri” của Phan Châu Trinh suy nghi về đổi mới giáo dục ở nước ta hiện nay, Tạp chí Khoa học Đại học Sư phạm thành phố Hồ Chí Minh, số 42, năm 2013; 45.Tran Thi Hoa, (2022), “Tonkin Civil Code - A combination between Asian and European laws”, Tạp chí History&Law số 10/2022; 46.Tran Thi Thu Hoài, (2012), Sw biến đổi chính trị ở Việt Nam từ 1858 đến 1945, Luận án tiến sĩ chính trị học, Đại học Khoa học xã hội và nhân văn; 47.Trần Thị Thu Hoài, (2015), Suv biến đổi chính trị ở Việt Nam từ 1858 đến 1945, Luận án tiến sĩ chính trị học, Đại học Khoa học xã hội và nhân văn; 48.Trường Dai học Luật Hà Nội, (2021), Kỷ yếu hội thảo: “Giao iưu, tiếp biến văn hóa chính trị- pháp lý ở Việt Nam thời kì Pháp thuộc ”; 49.Trường Đại học Luật Hà Nội, (2023), Kỷ yếu hội thảo: “Pháp điển hóa o Việt Nam, lịch sử và bài học kinh nghiệm ”; 50. Vụ án Phan Bội Châu 1925 (dongtay. 219 CHUYEN DE 1 CAC HQC THUYET TU TUONG CHINH TRI, PHAP LY VA SU ANH HUONG DOI VOI NEN LUAT HOC VIET NAM THOI THUOC PHAP PGS. Nguyễn Văn Quang- ThS.

Đậu Công Hiệp 1. Khái quát về bối cảnh lịch sử và sự du nhập các học thuyết tư tưởng chính trị, pháp lý thời kỳ thuộc Pháp 1. Bối cảnh lịch sử Ngày 31 tháng 8 năm 1858, Hai quân Pháp đồ bộ tan công vào cảng Da Nẵng và sau đó rút vào xâm chiếm Sài Gòn. Tháng 6 năm 1862, Vua Tự Đức ký hiệp ước nhượng ba tỉnh miền Đông cho Pháp.

Năm 1867, Pháp chiêm nốt ba tỉnh miền Tây để tạo thành một lãnh thổ thuộc địa có tên Nam Kì (Cochinchine). Sau khi củng có vi trí vững chắc ở Nam Ky, từ năm 1873 đến năm 1886, Pháp xâm chiếm nốt Bắc Ky bằng nhiều cuộc chiến tranh. Pháp tuyên bó Bắc Kì (Tonkin) đặt dưới chế độ bảo hộ, Trung Kì (Annam) tiếp tục thuộc sự cai trị của các vua nhà Nguyễn còn Nam Kỳ được hưởng quy chế tự trị. Bộ máy chính quyền nhà Nguyễn tuy tiếp tục tồn tại ở Trung Kỳ và Bắc Kỳ nhưng chỉ còn quyên lực hạn chế, moi van đề lớn phải được Toàn quyền Đông Dương của Pháp thông qua.

Hòa ước Giáp Thân (1884), ký kết giữa nhà Nguyễn và Pháp, mở đầu thời Pháp thuộc hoàn toàn của Việt Nam. Dù đã đầu hàng Pháp sau hòa ước này, nội bộ triều đình nhà Nguyễn vẫn phân hóa thành 2 phe rõ rệt — phe chủ chiến và phe chủ hòa. Phe chủ chiến kiên quyết không khuất phục thực đân Pháp, muốn giữ vững nền độc lập của đất nước. Còn phe chủ hòa sẵn sàng quy thuận và hợp tác với Pháp dé tránh tiếp tục chiến tranh sau một thời gian dai xung đột với Pháp.

Về bộ máy nhà nước, Quá trình ra đời bộ máy chính quyền thuộc địa của Pháp ở Việt Nam được tính từ khi Pháp chiếm 3 tỉnh miền Đông Nam Kì đến trước khi Pháp thành lập Liên bang Đông Dương (1887). Sau khi không thực hiện được kế hoạch đánh nhanh thắng nhanh tại Đà Nẵng, Pháp chuyên hướng tấn công vào Nam kì. Ngày 5/6/1862, Pháp kí với triều đình Huế Hiệp ước Nhâm Tuất. Theo đó, 3 tỉnh miền Đông Nam Kì: Gia Định, Định Tường, Biên Hòa trở thành đất thuộc địa của Pháp.

Từ đây, Pháp bắt tay vào việc tô chức bộ máy cai trị, chính quyền thuộc địa của Pháp manh nha hình thành ở Nam Kì và sau đó là trên toàn lãnh thổ Việt Nam. Sau khi Pháp chiếm Nam Kì, chính quyền đầu tiên của Pháp là chính quyền quân sự, đứng dau là các Thủy sư đô đốc. Sở di Pháp thiết lập chính quyền quân sự vì phong trào đấu tranh vũ trang của nhân dan ta tiếp tục bùng nỗ. Bộ máy cai trị đầu tiên của Pháp được lập ra ở Nam Kì trực thuộc Bộ Hải quân thuộc địa Pháp.

Người đứng đầu 3 tinh miền Đông Nam Ki (sau là 6 tỉnh Nam Ki), được gọi là Đô đốc toàn quyền Nam Kì. Dưới có Sở tham biện, rồi đến Tổng, Xã. Đến năm 1879, chính quyền quân sự đổi thành chính quyền dân sự, đứng đầu chính quyền Nam kì là một viên quan Toàn quyền, giúp việc có một số sĩ quan thực dân làm nhiệm vụ quản lí nội chính, chia thành các bộ phận đối nội, đối ngoại để cai trị và liên hệ với chính quốc. Từ 1864 đến 1867 thực dân Pháp chiêm luôn ba tỉnh miền Tây Nam kì, các cấp quản lí chính quyền từ Trung ương đến địa phương bắt đầu hình thành và tôn tại đến 1887.

Về đơn vị hành chính ở Nam Kì: Giai đoạn đầu, trong khoảng thời gian Nam kì chưa được triều đình Huế thừa nhận là thuộc địa của Pháp, Pháp không chia Nam kì thành các tinh mà chia thành 4 khu hành chính lớn, đưới là các tiểu khu hành chính. Cấp khu và tiêu khu do quan chức người Pháp trực tiếp cai quản. Dưới các tiểu khu hành chính, người Pháp đặt các Sở đại lí, thường giao cho quan chức người Việt cai quản với chức Đốc phủ sứ. 281 Cấp chính quyền địa phương (thôn, xã) giữ nguyên như trước: Tổng do Chánh tong, Phó tông cai quản; cấp Xã do Lý trưởng, Phó lý quản lý.

Về việc bổ nhiệm quan chức: Đối với quan lại cập cao: Toàn quyền Nam Ki (sau đổi thành Thống đốc) thì do Tổng thống Pháp ra quyết định bổ nhiệm.Các quan chức ở cấp tiểu khu (cấp tỉnh) trở lên đều phải tốt nghiệp trường thuộc địa, phải có thời gian tập sự trước khi được bổ nhiệm chính thức. Đối với cấp địa phương, các chức danh từ Lý trưởng trở lên đều xếp vào ngạch nhân viên quản lý nhà nước, được bổ nhiệm thông qua thi tuyên và cũng được nâng ngạch bậc sau 3 năm 1 lần. Từ năm 1874, sau khi Pháp buộc triều đình Huế thừa nhận cho Pháp chiếm cá 3 tinh Miền Tây Nam Ki và thực chat 6 tinh Nam ki từ đây tách khỏi triều đình Huế và chấm dứt ảnh hưởng của 6 tỉnh Nam Ki đối với triều đình phong kiến trung ương, thì toàn bộ hệ thống quan lại từ bố nhiệm, thay đổi, thăng giáng và các nếp sinh hoạt văn hóa, kinh tế, xã hội ở Nam kì từ nay trở đi đều chịu ảnh hưởng trực tiếp từ người Pháp. Về việc đảo tạo quan chức: Vào đầu thập niên 70 của thé ki XIX, dé phuc vụ cho công cuộc quản ly và khai thác, bóc lột thực dân, dao tao quan lại cho chính quyền thuộc địa, Pháp lập ra trường thuộc địa ở Nam Kì.

Lúc đầu, trường có cơ sở tại Paris, là nơi đào tạo quan chức người Pháp dé cung cấp cho các thuộc địa của Pháp ở châu Phi, châu Á, châu Đại Dương, châu Mỹ. Về sau, trường này mở một chi nhánh ở Sai Gòn (có tên là trường thuộc dia, sau đổi thành trường thông ngôn). Hiệu trưởng lúc đầu là người Pháp, nhưng sau thay bằng người Việt, đó là ông Trương Vĩnh Ký, tên thánh là Pétrus Ký. Trường này có nhiệm vụ dạy cho người Pháp biết nói tiếng Việt, biết phong tục tập quán Việt, luật pháp của nước Nam; đồng thời dạy cho người Việt biết những điều trên của nước Pháp.

- Ở Bắc Kì và Trung Kì Năm 1874, bộ máy cai tri của thực dân Pháp còn mở ra cả Trung Kì và Bắc Kì thông qua Hiệp ước Giáp Tuất được kí với triều đình Huế. Theo bản 282 Hiệp ước này, Pháp được quyền cứ đại diện của mình — những viên quan giám sát bên cạnh triều đình Huế. Từ năm 1874 đến 1883, Pháp cử chức danh Toàn quyền lưỡng kì, trông coi cá Bắc và Trung Kì, viên quan này chịu trách nhiệm giám sát hành vi của quan lại người Việt ở cả Bắc Kì và Trung Kì, giám sát việc thi hành các Hiệp ước với Pháp của triều đình Huế. Đồng thời lập Trụ sở đóng tại Huế, (sau này là tòa Khâm sứ Trung kì).

Từ đây, chức Công sứ đầu tỉnh của Pháp đã bắt đầu ra đời ở Việt Nam. Từ sau 1884, bộ máy chính quyền của Pháp ở Việt Nam dan dan có sự thay đổi. Ngoài Nam Kì được cắt hắn cho Pháp, là thuộc địa, không còn liên hệ gì với triều đình phong kiến, các vùng đất còn lại: Trung Kì, Bắc Kì được Pháp coi là khu vực bảo hộ và nữa bảo hộ. Ở Trung Kì là xứ bảo hộ, giao cho triều đình Huế quán lí (từ Thanh Hóa đến Bình Thuận).

Pháp cử một viên Tổng trú sứ tiếp tục quản lí Bắc Kì và Trung Kì. Tổng trú sứ thay mặt Chính phú Pháp chủ trì mọi công việc đối nội, đối ngoại của phong kiến Nam triều. Vì theo Hiệp ước 1884, toàn bộ quyền ngoại giao của triều đình Huế bị thu tiêu thay bằng quyền ngoại giao của người Pháp. Triều đình Huế không được kí hiệp ước tay ba nào nếu Pháp không đồng ý.

Chế độ Tổng chú sứ chấm dứt vào 5/1889. Đến tháng 1/1886 dé tăng cường quyên lực của mình, Pháp cho thiết lập ở Bắc Kì và Trung Kì một viên chức cao cấp người Pháp, đứng đầu Bắc kì là Thống sứ, đứng đầu Trung Kì là Khâm sứ, hai chức quan này đều thuộc Tổng trú sứ lưỡng kì. Tháng 6/1886, dé buộc triều đình Huế có trách nhiệm với một số van dé ở Bắc Kì, Pháp yêu cầu vua Đồng Khánh ra một đạo dụ bổ nhiệm một viên quan cao cấp thường trực ở Bắc Kì để báo cáo tình hình với người Pháp gọi là Kinh lược sứ. Như vậy, từ 1886 — 1897, viên Kinh lược sứ là đại diện của vua của Việt Nam ở Bắc Kì.

Các quan lại ở phía Bắc được bố nhiệm, thăng giáng, khen thưởng hay bị kỉ luật đều thông qua viên Kinh lược sứ để thi hành, sau khi có ý kiên của viên Thông sứ Bắc kì. 283 Ở Bắc Kì, trước năm 1887 (trước khi thành lập Liên bang Đông Dương), Pháp có gắng khống chế chính quyền cấp tỉnh. Ở mỗi tỉnh Bắc Kì, Pháp cử ra một viên Công sứ người Pháp đứng đầu.