Luận án: Miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong hợp đồng mua bán hàng hóa theo pháp luật Việt Nam

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI VŨ HUY THỊNH MIỄN TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI TRONG HỢP ĐỒNG MUA BÁN HÀNG HÓA THEO PHÁP LUẬT VIỆT NAM LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC Hà Nội, năm 2020 luan an VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI VŨ HUY THỊNH MIỄN TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI TRONG HỢP ĐỒNG MUA BÁN HÀNG HÓA THEO PHÁP LUẬT VIỆT NAM Ngành: Luật Kinh tế Mã số: 8.07 NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC TS. PHẠM KIM ANH Hà Nội, năm 2020 luan an LỜI CAM ĐOAN Tôi tên là Vũ Huy Thịnh xin cam đoan Luận văn “Miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong hợp đồng mua bán hàng hóa theo pháp luật Việt Nam” là công trình nghiên cứu khoa học của tôi. Các nội dung được trình bày trong luận văn này là kết quả nghiên cứu khoa học độc lập của tôi dưới sự hướng dẫn của tiến sĩ Phạm Kim Anh. Mọi kết quả nghiên cứu của các công trình khoa học khác được sử dụng trong luận văn này đều được giữ nguyên ý tưởng và trích dẫn phù hợp theo quy định.

Tác giả luận văn Vũ Huy Thịnh luan an MỤC LỤC MỞ ĐẦU. 1 CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI VÀ MIỄN TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI TRONG HỢP ĐỒNG MUA BÁN HÀNG HÓA. Khái niệm và đặc điểm trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng mua bán hàng hóa. Khái niệm, đặc điểm của miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng mua bán hàng hóa.

25 Tiểu kết chương 1. 31 CHƯƠNG 2 CÁC TRƯỜNG HỢP MIỄN TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI TRONG HỢP ĐỒNG MUA BÁN HÀNG HÓA THEO PHÁP LUẬT VIỆT NAM. Miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại khi có sự kiện bất khả kháng. Miễn trách nhiệm do phải thực hiện quyết định của cơ quan Nhà nước có thẩm quyền.

Miễn trách nhiệm do lỗi của bên có quyền. Miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại do các bên có thỏa thuận. 42 Tiểu kết chương 2. 44 CHƯƠNG 3 THỰC TIỄN ÁP DỤNG VÀ KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ CÁC TRƯỜNG HỢP MIỄN TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI TRONG HỢP ĐỒNG MUA BÁN HÀNG HÓA.

Thực tiễn áp dụng quy định pháp luật về miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong hợp đồng mua bán hàng hóa. Một số giải pháp hoàn thiện pháp luật về miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong hợp đồng mua bán hàng hóa và tổ chức thực hiện nhìn từ góc độ áp dụng pháp luật. 45 Tiểu kết chương 3. 71 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

73 luan an DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT BLDS Bộ luật dân sự LTM Luật thương mại luan an MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Trong xu thế phát triển tự do hóa thương mại hiện nay, hoạt động mua bán hàng hóa đóng vai trò chủ chốt đối với sự phát triển kinh tế của quốc gia. Để tạo hành lang pháp lý cho hoạt động mua bán hàng hóa đảm bảo sự quản lý của nhà nước, Việt Nam đã ban hành các văn bản quy phạm pháp luật điều chỉnh có liên quan. Có thể kể ra như, Pháp lệnh hợp đồng kinh tế năm 1989, BLDS năm 1995, BLDS năm 2005, BLDS năm 2015, LTM năm 1997, LTM năm 2005.

Bên cạnh đó, nước ta còn tham gia các Công ước quốc tế như Công ước Liên Hợp Quốc về hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế (sau đây gọi là Công ước Viên 1980) để các thương nhân trong và ngoài nước lựa chọn và áp dụng khi tiến hành giao kết hợp đồng mua bán hàng hóa với nhau. Có thể nói hợp đồng mua bán hàng hóa là một loại hợp đồng phức tạp và thường tiềm ẩn nhiều rủi ro pháp lý cho các bên tham gia giao kết hợp đồng. Trong rất nhiều trường hợp, bên có nghĩa vụ đã cố gắng thực hiện nghĩa vụ của mình một cách thiện chí - trung thực nhưng do sự tác động của những nhân tố khách quan mà các bên không lường trước được vào thời điểm ký kết hợp đồng nên bên có nghĩa vụ đã không thể hoàn thành nghĩa vụ của mình. Chính vì vậy để giảm thiểu các rủi ro này, pháp luật Việt Nam cũng như pháp luật quốc tế về hợp đồng mua bán hàng hóa đều có quy định về các trường hợp miễn trách nhiệm trong hợp đồng.

Tuy nhiên hiện nay ở nước ta, chế định hợp đồng nói chung và những quy định về miễn trách nhiệm trong hợp đồng mua bán hàng hóa nói riêng còn tản mạn và thiếu tính hệ thống. Nội dung miễn trách nhiệm trong hợp đồng được quy định trong BLDS 2015 còn thiếu tính linh hoạt, chưa điều chỉnh được hết các tranh chấp phát sinh trong mối quan hệ hợp đồng. Với vai trò là luật chuyên 1 luan an ngành, LTM 2005 đã có quy định cụ thể hơn về các trường hợp miễn trách nhiệm trong hợp đồng, tuy nhiên cũng còn nhiều điều cần bàn. Theo quy định của LTM 2005, bên vi phạm hợp đồng sẽ được miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong các trường hợp quy định tại Điều 294: Xảy ra sự kiện bất khả kháng; Hành vi vi phạm của một bên hoàn toàn do lỗi của bên kia; Hành vi vi phạm của một bên do thực hiện quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền mà các bên không thể biết được vào thời điểm ký kết hợp đồng; Trường hợp miễn trách nhiệm do các bên tự thỏa thuận [23].

Còn theo quy định của BLDS 2015, vấn đề miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại không được quy định tập trung mà nằm rải rác trong các điều luật. Nhưng tựu trung lại có ba trường hợp không phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong hợp đồng là: do sự kiện bất khả kháng, hoàn toàn do lỗi của bên có quyền và do các bên thỏa thuận [21]. Thứ nhất do sự kiện bất khả kháng, vấn đề này được quy định tại BLDS 2015, theo đó trường hợp bên có nghĩa vụ không thực hiện đúng nghĩa vụ do sự kiện bất khả kháng thì không phải chịu trách nhiệm dân sự [21, Điều 351]. Trong khi đó phần định nghĩa về sự kiện bất khả kháng lại được nêu tại Điều 156 BLDS 2015 “Sự kiện bất khả kháng là sự kiện xảy ra một cách khách quan không thể lường trước được và không thể khắc phục được mặc dù đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết và khả năng cho phép” [21, Điều 156].

Thứ hai do lỗi của bên có quyền, theo đó “Bên có nghĩa vụ không phải chịu trách nhiệm dân sự nếu chứng minh được nghĩa vụ không thực hiện được là hoàn toàn do lỗi của bên có quyền” [21, Điều 351]. Thứ ba do các bên thỏa thuận, vấn đề này không được nêu một cách trực tiếp mà ta phải tự suy ra thông qua điểm e khoản 2 Điều 398 BLDS 2015 quy 2 luan an định về nội dung của hợp đồng thì hợp đồng có thể có điều khoản về “Trách nhiệm do vi phạm hợp đồng” [21] trừ trường hợp tại khoản 3 Điều 405 BLDS 2015 “Trường hợp hợp đồng theo mẫu có điều khoản miễn trách nhiệm của bên đưa ra hợp đồng theo mẫu, tăng trách nhiệm hoặc loại bỏ quyền lợi chính đáng của bên kia thì điều khoản này không có hiệu lực, trừ trường hợp có thỏa thuận khác” [21]. Thông qua những quy định trên ta thấy rằng pháp luật về các trường hợp miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong hợp đồng mua bán hàng hóa còn tồn tại nhiều vấn đề: Thứ nhất: Khái niệm sự kiện bất khả kháng hiện không được quy định trong LTM 2005, ta chỉ có thể biết về khái niệm này tại Điều 156 BLDS 2015. Tuy nhiên khái niệm sự kiện bất khả kháng hiện nay được nêu một cách trừu tượng và chung chung gây ra sự khó khăn trong việc chứng minh và công nhận sự kiện bất khả kháng.

Thứ hai: Mặc dù LTM 2005 có cho phép các bên có quyền tự thỏa thuận các trường hợp miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong hợp đồng tuy nhiên, quy định của Luật thương mại chỉ dừng lại ở việc ghi nhận mang tính chất nguyên tắc mà chưa đưa ra được những điều kiện cụ thể để bảo vệ quyền lợi chính đáng của bên bị thiệt hại nếu thỏa thuận miễn trách nhiệm của các bên không phải là sự thỏa thuận trên cơ sở bình đẳng, tự do, thống nhất ý chí. Thứ ba: Cần xem lại cách dùng thuật ngữ “miễn trách nhiệm” trong LTM 2005. Vì khi dùng từ “miễn” có nghĩa là một bên có hành vi vi phạm nhưng được bên kia không truy cứu trách nhiệm gọi là “miễn” hay nói cách khác là bên vi phạm hợp đồng vẫn phải chịu trách nhiệm do hành vi vi phạm của mình gây ra nhưng được “miễn”. 3 luan an Thứ tư: Hiện nay, BLDS 2015 chưa ghi nhận trường hợp miễn trách nhiệm do quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền trong khi LTM 2005 có quy định về vấn đề này.

Điều này gây ra sự bất tương đồng giữa luật chung và luật chuyên ngành. Từ những phân tích khái quát ở trên, cho thấy việc đặt vấn đề nghiên cứu toàn diện pháp luật về các trường hợp miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong hợp đồng mua bán hàng hóa ở Việt Nam hiện nay có ý nghĩa lý luận và thực tiễn. Việc nghiên cứu có hệ thống, toàn diện những vấn đề lý luận và thực tiễn của pháp luật về các trường hợp miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong hợp đồng mua bán hàng hóa sẽ đóng góp những tri thức đối với khoa học pháp lý nói chung và hoàn thiện hệ thống pháp luật điều chỉnh các trường hợp miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong hợp đồng mua bán hàng hóa nói riêng, thúc đẩy nền kinh tế xã hội phát triển. Đây cũng là lý do mà người viết lựa chọn đề tài “Miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong hợp đồng mua bán hàng hóa theo pháp luật Việt Nam” để nghiên cứu và làm Luận văn Thạc sĩ luật học.

Tình hình nghiên cứu đề tài Trong phạm vi kiến thức và sự quan sát của tác giả, hiện nay chưa có nhiều công trình nghiên cứu một cách tổng quát về các trường hợp đề miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong hợp đồng mua bán hàng hóa. Một số công trình có đề cập đến vấn đề này nhưng không phải là phần chính yếu.