Luận án tiến sĩ luật học: Pháp luật về thỏa thuận hạn chế cạnh tranh ở Việt Nam hiện nay - Trần Thị Nguyệt

Thỏa thuận hạn chế cạnh tranh bản chất là hành vi phối hợp hành động giữa các chủ thể độc lập trên thị trường. Các bên từ bỏ sự cạnh tranh độc lập để cùng nhau hành động như một khối thống nhất. Bản chất kinh tế của hành vi này là tạo ra quyền lực thị trường tập thể nhằm tối đa hóa lợi nhuận. Sự thống nhất có thể biểu hiện qua hợp đồng bằng văn bản, biên bản thỏa thuận hoặc hành vi ngầm hiểu. Về mặt kinh tế, hành vi này gây tổn thất phúc lợi xã hội nghiêm trọng. Giá cả hàng hóa thường bị đẩy lên cao hơn mức cân bằng thị trường. Sản lượng hàng hóa bị thu hẹp lại. Người tiêu dùng mất quyền lựa chọn sản phẩm chất lượng với mức giá hợp lý. Quy định pháp lý cần bám sát các tổn thất kinh tế này để xử lý nghiêm minh.

Hành vi thỏa thuận hạn chế cạnh tranh có những đặc trưng pháp lý rõ rệt. Thứ nhất, chủ thể tham gia bao gồm ít nhất hai doanh nghiệp hoặc tổ chức kinh doanh độc lập. Thứ hai, các chủ thể phải có sự thống nhất ý chí để cùng thực hiện một mục đích chung. Sự thống nhất này có thể là thỏa thuận bằng lời nói, bằng văn bản hoặc thông qua hành vi ngầm thống nhất. Thứ ba, nội dung thỏa thuận hướng tới mục tiêu hoặc mang lại hậu quả hạn chế cạnh tranh trên thị trường liên quan. Thứ tư, hành vi này làm méo mó các tín hiệu của quy luật cung cầu tự nhiên. Nhận diện các dấu hiệu pháp lý giúp phân biệt thỏa thuận bất hợp pháp với các hình thức hợp tác kinh doanh thông thường. Pháp luật yêu cầu cơ quan thẩm quyền chứng minh rõ yếu tố thỏa thuận và hậu quả của nó.

Thỏa thuận theo chiều ngang diễn ra giữa các doanh nghiệp cạnh tranh trực tiếp trên cùng một thị trường liên quan. Nhóm doanh nghiệp này thường có cùng ngành nghề, cung cấp hàng hóa hoặc dịch vụ thay thế cho nhau. Mục tiêu chính của thỏa thuận theo chiều ngang là loại bỏ áp lực cạnh tranh giữa các bên. Các bên thỏa thuận hợp tác thay vì cạnh tranh về giá cả, chất lượng hoặc dịch vụ. Đây là nhóm thỏa thuận nguy hiểm nhất đối với cấu trúc thị trường. Hành vi này triệt tiêu động lực cải tiến công nghệ và hạ giá thành sản phẩm. Pháp luật nhiều quốc gia và Việt Nam coi các hành vi này là mối đe dọa hàng đầu đối với trật tự thị trường. Do đó, các thỏa thuận chiều ngang nghiêm trọng thường bị cấm mặc nhiên mà không cần chứng minh hậu quả thực tế.

Thỏa thuận theo chiều dọc xảy ra giữa các doanh nghiệp hoạt động ở các khâu khác nhau trong cùng một chuỗi sản xuất và phân phối. Điển hình là thỏa thuận giữa nhà sản xuất với nhà bán buôn, hoặc giữa nhà bán buôn với nhà bán lẻ. Thỏa thuận theo chiều dọc thường liên quan đến quy định giá bán lại, phân chia khu vực phân phối hoặc ràng buộc điều kiện độc quyền. Khác với thỏa thuận chiều ngang, hành vi này có thể mang lại hiệu quả kinh tế nhất định. Nó có thể giúp tối ưu hóa hệ thống phân phối và giảm chi phí giao dịch. Tuy nhiên, thỏa thuận chiều dọc cũng có thể đóng kín thị trường và cản trở đối thủ mới. Vì vậy, pháp luật thường áp dụng nguyên tắc xem xét tác động thực tế để quyết định tính bất hợp pháp của hành vi.

Mô hình cartel đại diện cho hình thức thỏa thuận hạn chế cạnh tranh có tổ chức và nguy hiểm nhất. Trong mô hình cartel, các doanh nghiệp cấu kết bí mật để tạo thành một khối thống nhất chi phối thị trường. Các thành viên cartel kiểm soát giá bán, giới hạn sản lượng và phân chia địa bàn kinh doanh. Bản chất của cartel là hành vi gian lận thị trường có chủ đích nhằm thu lợi nhuận siêu ngạch. Hoạt động này gây thiệt hại nặng nề cho người tiêu dùng và bóp nghẹt các doanh nghiệp vừa và nhỏ. Do tính chất bí mật và tinh vi, việc phát hiện và điều tra các liên minh cartel luôn là thách thức lớn đối với cơ quan cạnh tranh. Luật pháp hiện đại áp dụng mức chế tài nghiêm khắc nhất để răn đe và triệt phá các tổ chức cartel trên thị trường.

Hành vi ấn định giá hàng hóa dịch vụ là thỏa thuận trực tiếp hoặc gián tiếp kiểm soát mức giá bán trên thị trường. Các bên cam kết áp dụng một mức giá cố định, mức giá sàn hoặc tỷ lệ chiết khấu chung. Hành vi này tước đoạt quyền tiếp cận mức giá tốt nhất của người mua. Đi kèm với việc ấn định giá là thỏa thuận hạn chế sản lượng hàng hóa sản xuất hoặc phân phối. Doanh nghiệp cố tình cắt giảm nguồn cung để tạo ra tình trạng khan hiếm nhân tạo. Sự khan hiếm hàng hóa giúp duy trì mức giá cao bất hợp lý trên thị trường. Cả hai hành vi ấn định giá hàng hóa dịch vụ và hạn chế sản lượng đều là biểu hiện điển hình của hành vi vi phạm nghiêm trọng. Pháp luật cấm tuyệt đối các hành vi này khi diễn ra giữa các đối thủ cạnh tranh.

Thỏa thuận phân chia thị trường tiêu thụ là hành vi chia cắt khu vực địa lý, nhóm khách hàng hoặc phân khúc sản phẩm. Các doanh nghiệp cam kết không thâm nhập hoặc không bán hàng vào khu vực đã được phân chia cho bên khác. Hành vi này biến mỗi doanh nghiệp thành một thực thể độc quyền cục bộ trong địa bàn của mình. Người tiêu dùng trong khu vực bị hạn chế quyền lựa chọn nhà cung cấp và phải chấp nhận điều kiện đơn phương. Tương tự, thỏa thuận phân chia nguồn cung cấp nguyên liệu cũng gây tổn hại lớn cho chuỗi sản xuất. Các nhà sản xuất thỏa thuận chia nhau nguồn nguyên liệu đầu vào nhằm ép giá nhà cung cấp. Việc phân chia thị trường tiêu thụ làm triệt tiêu động lực cạnh tranh khu vực và gây xáo trộn dòng lưu thông hàng hóa tự nhiên.

Hành vi thông đồng đấu thầu xảy ra khi các nhà thầu bí mật bắt tay để sắp xếp trước kết quả trúng thầu. Các bên thỏa thuận một bên trúng thầu với giá cao, trong khi các bên còn lại nộp hồ sơ dự thầu hình thức hoặc cố tình rút lui. Thông đồng đấu thầu gây thất thoát nghiêm trọng ngân sách nhà nước và nguồn vốn đầu tư xã hội. Bên cạnh đó, hành vi ngăn cản gia nhập thị trường nhằm phong tỏa cửa ngõ kinh doanh đối với các đối thủ tiềm năng. Các doanh nghiệp hiện hữu liên kết để ép nhà cung cấp không bán nguyên liệu cho doanh nghiệp mới. Hoặc họ ép mạng lưới đại lý không phân phối sản phẩm của đối thủ mới. Hành vi ngăn cản gia nhập thị trường làm xơ cứng cấu trúc thị trường và kìm hãm sự đổi mới sáng tạo kinh tế.

Khung pháp lý hiện hành của Luật Cạnh tranh 2018 mang đến nhiều thay đổi căn bản trong việc nhận diện vi phạm. Luật kết hợp hài hòa giữa nguyên tắc cấm mặc nhiên và nguyên tắc xem xét tác động hạn chế cạnh tranh. Đối với các thỏa thuận nguy hiểm giữa các đối thủ trên cùng thị trường liên quan, luật áp dụng chế tài nghiêm khắc. Đối với các thỏa thuận khác, luật yêu cầu cơ quan quản lý chứng minh tác động gây cản trở thị trường đáng kể. Khái niệm thị trường liên quan và sức mạnh thị trường được cụ thể hóa bằng các tiêu chí khoa học hơn. Khung pháp lý này tạo điều kiện thuận lợi cho việc xử lý các hành vi thỏa thuận hạn chế cạnh tranh xuyên biên giới. Đồng thời, luật cung cấp cơ sở để đánh giá khách quan các hành vi trên nền kinh tế số.

Thực tiễn thực thi pháp luật cạnh tranh tại Việt Nam đã ghi nhận nhiều nỗ lực nhưng số lượng vụ việc bị xử lý còn khiêm tốn. Các hành vi thỏa thuận hạn chế cạnh tranh ngày càng diễn ra tinh vi và kín đáo. Các doanh nghiệp thường không sử dụng hợp đồng văn bản mà trao đổi qua các kênh thông tin điện tử bí mật. Việc thu thập chứng cứ trực tiếp gặp nhiều rào cản do thiếu cơ chế điều tra đặc thù. Cơ quan thực thi thiếu các công cụ kỹ thuật hiện đại để trích xuất dữ liệu số và chứng minh hành vi ngầm hiểu. Tình trạng thông đồng đấu thầu trong các dự án mua sắm công diễn ra phổ biến nhưng khó xử lý triệt để. Quá trình tố tụng cạnh tranh thường kéo dài, làm giảm tính răn đe kịp thời của pháp luật.

Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia giữ vai trò trung tâm trong việc giám sát thị trường và thực thi tố tụng cạnh tranh. Mô hình cơ quan thống nhất giúp tập trung quyền lực và nâng cao tính chuyên nghiệp trong xử lý vụ việc. Bên cạnh bộ máy thực thi, chính sách khoan hồng là một điểm mới mang tính đột phá của Luật Cạnh tranh 2018. Chính sách này khuyến khích doanh nghiệp vi phạm tự nguyện khai báo và nộp chứng cứ để được miễn hoặc giảm mức phạt. Đây là công cụ hữu hiệu giúp bẻ gãy tính đoàn kết nội bộ của các liên minh cartel. Khi một bên phản bội để nhận khoan hồng, toàn bộ thỏa thuận bí mật sẽ bị phơi bày. Tuy nhiên, việc áp dụng chính sách khoan hồng tại Việt Nam cần hướng dẫn chi tiết hơn để tăng niềm tin cho doanh nghiệp.

Cơ quan lập pháp cần ban hành các hướng dẫn chi tiết về phương pháp xác định tác động hạn chế cạnh tranh đáng kể. Cần chuẩn hóa các chỉ số định lượng kinh tế học để đo lường mức độ tập trung thị trường và rào cản gia nhập. Việc đánh giá thỏa thuận theo chiều dọc cần dựa trên sự cân bằng giữa hiệu quả kinh tế và tổn thất cạnh tranh. Các tiêu chí miễn trừ đối với thỏa thuận hạn chế cạnh tranh cũng cần được quy định rõ ràng, minh bạch hơn. Điều này giúp doanh nghiệp tự tin triển khai các dự án hợp tác nghiên cứu phát triển mà không sợ bị quy kết vi phạm. Ngoài ra, cần bổ sung hướng dẫn riêng cho thị trường kỹ thuật số, nơi các nền tảng công nghệ có thể sử dụng thuật toán để tự động ấn định giá hoặc phân chia thị trường.

Nâng cao hiệu quả thực thi đòi hỏi tăng cường quyền hạn và nguồn lực cho cơ quan quản lý cạnh tranh. Cần trao quyền thu thập chứng cứ điện tử, quyền tiếp cận dữ liệu máy chủ và cơ chế phối hợp điều tra liên ngành. Cơ quan cạnh tranh cần chủ động áp dụng các giải pháp công nghệ hiện đại để giám sát diễn biến thị trường và phát hiện sớm dấu hiệu bất thường. Cần đẩy mạnh tuyên truyền về chính sách khoan hồng đến cộng đồng doanh nghiệp nhằm phá vỡ các cấu kết bí mật. Đồng thời, việc mở rộng hợp tác quốc tế với các cơ quan cạnh tranh nước ngoài là vô cùng cần thiết để xử lý các hành vi thỏa thuận hạn chế cạnh tranh xuyên quốc gia. Cơ chế bảo vệ người tố giác hành vi vi phạm cũng cần được củng cố vững chắc hơn.