Luận án tiến sĩ về thẩm quyền Quốc hội Việt Nam - ĐH Luật TP.HCM (2023)

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT TP. HỒ CHÍ MINH ĐINH THỊ CẨM HÀ THẨM QUYỀN CỦA QUỐC HỘI VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC TP.HỒ CHÍ MINH, NĂM 2023 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT TP. HỒ CHÍ MINH THẨM QUYỀN CỦA QUỐC HỘI VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC CHUYÊN NGÀNH: LUẬT HIẾN PHÁP VÀ LUẬT HÀNH CHÍNH MÃ NGÀNH: 62380102 Người hướng dẫn khoa học 1 Người hướng dẫn khoa học 2 PGS.TS VÕ TRÍ HẢO PGS.TS ĐỖ MINH KHÔI TP. HỒ CHÍ MINH, NĂM 2023 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi.

Các thông tin nêu trong Luận án là trung thực, chính xác. Các trích dẫn trong Luận án đều được chú thích đầy đủ và chính xác. Các kết quả trình bày trong Luận án chưa được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Tác giả Luận án Đinh Thị Cẩm Hà TỪ VIẾT TẮT Hội đồng nhân dân HĐND Liên minh Nghị viện thế giới IPU Nghiên cứu lập pháp NCLP Tòa án nhân dân tối cao TANDTC Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa UNESCO Liên Hợp Quốc Ủy ban nhân dân UBND Ủy ban thường vụ Quốc hội UBTVQH Viện kiểm sát nhân dân tối cao VKSNDTC Xã hội chủ nghĩa XHCN MỤC LỤC PHẦN MỞ ĐẦU.

Sự cần thiết của việc nghiên cứu đề tài. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài. Mục đích nghiên cứu. Nhiệm vụ nghiên cứu.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Đối tượng nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu.

Phương pháp luận. Phương pháp nghiên cứu. Những điểm mới khoa học và ứng dụng của Luận án. Những điểm mới khoa học.

Ứng dụng của Luận án. Kết cấu của Luận án.10 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾNĐỀ TÀI LUẬN ÁN. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài. Về cơ sở lý luận về thẩm quyền của Quốc hội.

Về thực trạng thẩm quyền của Quốc hội. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam. Về cơ sở lý luận về thẩm quyền của Quốc hội. Về thực trạng thẩm quyền của Quốc hội.

Đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu và những vấn đề đặt ra Luận án cần tiếp tục nghiên cứu. Đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu. Những vấn đề Luận án cần tiếp tục nghiên cứu. Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu.

Câu hỏi nghiên cứu. Giả thuyết nghiên cứu.33 KẾT LUẬN CHƯƠNG 1.36 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THẨM QUYỀN CỦA QUỐC HỘI VIỆT NAM. Khái niệm thẩm quyền của Quốc hội. Các lý thuyết cơ bản về thẩm quyền của Quốc hội.

Lý thuyết về xác định nguồn gốc thẩm quyền của Quốc hội. Lý thuyết về xác định nội dung, phạm vi thẩm quyền của Quốc hội. Quá trình nghiên cứu và vận dụng các lý thuyết về thẩm quyền của Quốc hội ở Việt Nam. Giai đoạn từ 1946 – 1959.

Giai đoạn từ 1959 đến 1992. Giai đoạn 2001 đến nay. Đặc điểm, nội dung thẩm quyền của Quốc hội Việt Nam. Đặc điểm thẩm quyền của Quốc hội Việt Nam.

Nội dung thẩm quyền của Quốc hội Việt Nam. Cơ sở xác định thẩm quyền của Quốc hội Việt Nam. Nguyên tắc tổ chức quyền lực nhân dân trong chế độ XHCN. Hình thức cấu trúc lãnh thổ của Nhà nước Cộng hòa XHCN Việt Nam.

Vai trò lãnh đạo của Đảng cộng sản đối với Nhà nước. Khả năng, mức độ thực hành dân chủ trực tiếp trên thực tế. Sự phát triển của kinh tế thị trường định hướng XHCN và quá trình hội nhập quốc tế 85 KẾT LUẬN CHƯƠNG 2.89 THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ THẨM QUYỀN VÀ VIỆC THỰC THI THẨM QUYỀN CỦA QUỐC HỘI VIỆT NAM. Thực trạng quy định pháp luật về thẩm quyền của Quốc hội Việt Nam.

Thực trạng quy định pháp luật về thẩm quyền của Quốc hội Việt Nam thời kỳ trước khi có Hiến pháp năm 2013. Thực trạng pháp luật hiện hành về thẩm quyền của Quốc hội. Thực trạng thực hiện thẩm quyền của Quốc hội Việt Nam trong thời gian qua 109 3. Những kết quả đạt được trong thực hiện thẩm quyền của Quốc hội.

Những hạn chế trong thực hiện thẩm quyền của Quốc hội. Nguyên nhân của những hạn chế trong thực hiện thẩm quyền của Quốc hội thời gian qua. 124 KẾT LUẬN CHƯƠNG 3.132 QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN THẨM QUYỀN CỦA QUỐC HỘI VIỆT NAM TRONG THỜI GIAN TỚI. Quan điểm hoàn thiện thẩm quyền của Quốc hội Việt Nam.

Đảm bảo thể hiện nhận thức đúng về địa vị pháp lý của Quốc hội trong bộ máy nhà nước Việt Nam. Đề cao chủ quyền nhân dân – giá trị cốt lõi của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa trong việc quy định thẩm quyền của Quốc hội. Đảm bảo thượng tôn Hiến pháp và luật trong việc thực hiện thẩm quyền của Quốc hội. Phân định minh bạch thẩm quyền của Quốc hội để làm cơ sở cho việc kiểm soát lẫn nhau giữa các cơ quan trong việc thực hiện quyền lập pháp hành pháp và tư pháp136 4.

Đảm bảo Quốc hội hoạt động thực chất, hiệu quả, thực sự là cơ quan đại biểu cao nhất của Nhân dân. Tập trung nâng cao năng lực lập pháp của Quốc hội làm cơ sở xây dựng hệ thống pháp luật đầy đủ, đảm bảo hiệu quả quản trị quốc gia bằng pháp luật. Tăng cường tính chuyên nghiệp, hiện đại, khoa học, công khai, minh bạch trong thực thi thẩm quyền của Quốc hội, đảm bảo thẩm quyền của Quốc hội phù hợp với điều kiện về tổ chức và chế độ làm việc của Quốc hội. Giải pháp hoàn thiện thẩm quyền của Quốc hội.

Nhóm giải pháp hoàn thiện hệ thống văn bản pháp luật về thẩm quyền của Quốc hội 142 4. Nhóm giải pháp nhằm hoàn thiện nội dung một số quy định pháp luật về thẩm quyền của Quốc hội. Nhóm giải pháp nhằm bảo đảm hiệu quả thực thi thẩm quyền của Quốc hội.158 KẾT LUẬN CHƯƠNG 4.169 PHẦN KẾT LUẬN.172 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ.176 LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN.209 1 PHẦN MỞ ĐẦU 1. Sự cần thiết của việc nghiên cứu đề tài Trong lịch sử phát triển nhà nước và pháp luật thế giới, Quốc hội là một cơ quan mà sự xuất hiện gắn liền với những thành tựu của quá trình xây dựng nền dân chủ ở mỗi quốc gia.

Được thành lập trực tiếp bởi Nhân dân thông qua thủ tục bầu cử, Quốc hội là cơ quan được chính danh thay mặt Nhân dân cả nước đưa ra những quyết định về các vấn đề quốc kế dân sinh quan trọng nhất. Quốc hội Việt Nam lần đầu tiên được thành lập trên cơ sở kết quả của cuộc Tổng tuyển cử ngày 06/01/1046. Với mục tiêu xây dựng chế độ dân chủ rộng rãi, vì lợi ích của toàn thể Nhân dân lao động, các Hiến pháp Việt Nam từ Hiến pháp năm 1946 đến nay luôn xác lập cho Quốc hội một vị trí pháp lý đặc biệt quan trọng trong bộ máy nhà nước - là cơ quan đại biểu cao nhất của Nhân dân, cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất của nước Cộng hòa XHCN Việt Nam. Để đảm bảo và không ngừng tăng cường hiệu quả thực thi quyền lực nhân dân ở Việt Nam, các vấn đề về tổ chức và hoạt động của Quốc hội thường xuyên được nghiên cứu đổi mới, hoàn thiện qua các lần sửa đổi Hiến pháp.

Năm 2013, Việt Nam đón nhận bản Hiến pháp thứ 5. Bản Hiến pháp năm 2013 được kỳ vọng sẽ tạo nền tảng cho sự phát triển mạnh mẽ của đất nước trong bối cảnh Việt Nam đã thể hiện ngày càng rõ nét vai trò của mình trong cộng đồng quốc tế trong việc thúc đẩy phát triển nền dân chủ, pháp quyền, bảo vệ quyền con người, quyền công dân. Hiến pháp năm 2013 được đánh giá là đã cập nhật nhiều nội dung quan trọng của chủ nghĩa lập hiến vốn đang thu hút được sự quan tâm đặc biệt trong thời gian gần đây. Theo quy định của Hiến pháp năm 2013, Nhà nước Cộng hòa XHCN Việt Nam là “Nhà nước pháp quyền XHCN của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân”1 với nguyên tắc tổ chức quyền lực nhà nước cơ bản là “Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp”.2 Cùng với việc khẳng định tính chất pháp quyền của Nhà nước Cộng hòa XHCN Việt Nam, Hiến pháp năm 2013 cũng đã có những sửa đổi, bổ sung một số quy định liên quan đến Quốc hội.

Điều 69 Hiến pháp năm 2013 quy định: “Quốc hội là cơ quan đại biểu cao nhất của Nhân dân, cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất của nước Cộng hòa XHCN Việt Nam. 1 Khoản 1 Điều 2, Hiến pháp năm 2013. 2 Khoản 3 Điều 2, Hiến pháp năm 2013. 2 Quốc hội thực hiện quyền lập hiến, quyền lập pháp, quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước và giám sát tối cao đối với hoạt động của Nhà nước”.

Không thể phủ nhận rằng, những đổi mới của Hiến pháp năm 2013 và các quy định pháp luật về tổ chức và hoạt động của Quốc hội trong thời gian qua đã giúp Quốc hội hoạt động hiệu quả hơn, đạt được nhiều thành tựu trong lập hiến, lập pháp, quyết định những vấn đề quan trọng của đất nước và giám sát tối cao hoạt động của Nhà nước. Tuy nhiên, mức độ sửa đổi của Hiến pháp 2013 đối với các quy định về Quốc hội còn thiếu tính đột phá. Các quy định về vị trí, chức năng, cơ cấu tổ chức và nhiệm vụ, quyền hạn của Quốc hội, các cơ quan của Quốc hội vẫn giữ lại nhiều nội dung của Hiến pháp năm 1992. Nhìn chung, Hiến pháp năm 2013 chỉ sửa đổi, bổ sung theo hướng quy định cụ thể hơn các nhiệm vụ, quyền hạn của Quốc hội để phù hợp với yêu cầu mới của Hiến pháp về phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện quyền lập hiến, lập pháp.

Chính vì vậy, hiệu quả hoạt động của Quốc hội dù được cải thiện nhưng vẫn chưa thực sự nổi bật, còn nhiều hạn chế vẫn tồn tại kéo dài nhiều năm khiến vai trò của Quốc hội trong bộ máy Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam chưa được thể hiện như kỳ vọng. Báo cáo chính trị của Ban chấp hành trung ương Đảng khóa XII tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ 13 của Đảng tại mục “Xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam” khẳng định: “Việc xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam của Nhân dân, do Nhân dân và vì Nhân dân do Đảng lãnh đạo là nhiệm vụ trọng tâm của đổi mới hệ thống chính trị. Nâng cao năng lực, hiệu lực, hiệu quả hoạt động của Nhà nước.