Thực tiễn xét xử sơ thẩm vụ án hành chính TAND TP.HCM - Nghiên cứu Nguyễn Thị Thúy Diễm

Xét xử vụ án hành chính là quá trình Tòa án giải quyết tranh chấp. Tranh chấp phát sinh giữa cá nhân, tổ chức với cơ quan hành chính nhà nước. Đối tượng khiếu kiện bao gồm quyết định hành chính và hành vi hành chính. Đặc điểm nổi bật là nguyên đơn thường là công dân hoặc tổ chức. Bị đơn là cơ quan hành chính nhà nước hoặc người có thẩm quyền. Quá trình xét xử áp dụng nguyên tắc người bị kiện phải chứng minh. Đây là điểm khác biệt căn bản so với tố tụng dân sự. Tòa án có quyền hủy quyết định hành chính trái pháp luật. Tòa án cũng có thể buộc cơ quan hành chính phải bồi thường thiệt hại.

Điều kiện thụ lý vụ án hành chính được quy định rõ trong Luật Tố tụng hành chính. Công dân phải đã khiếu nại đến cơ quan có thẩm quyền trước khi khởi kiện. Thời hiệu khởi kiện là 01 năm kể từ ngày nhận quyết định hành chính. Thẩm quyền xét xử sơ thẩm thuộc Tòa án nhân dân cấp tỉnh. Tòa án nhân dân cấp huyện giải quyết một số loại án hành chính nhất định. Thẩm quyền xét xử hành chính phân theo cấp và theo lãnh thổ. TAND TP.HCM có thẩm quyền xét xử sơ thẩm các vụ án phức tạp. Các vụ án có yếu tố nước ngoài cũng thuộc thẩm quyền của Tòa án cấp tỉnh.

Quy trình xét xử sơ thẩm gồm nhiều giai đoạn liên tiếp. Giai đoạn thụ lý vụ án bắt đầu khi nhận đơn khởi kiện hợp lệ. Tòa án kiểm tra điều kiện khởi kiện trong thời hạn 05 ngày làm việc. Giai đoạn chuẩn bị xét xử kéo dài không quá 04 tháng. Hội đồng xét xử nghiên cứu hồ sơ, thu thập chứng cứ cần thiết. Hòa giải viên có thể tiến hành hòa giải trong một số trường hợp. Giai đoạn xét xử diễn ra tại phiên tòa công khai. Hội đồng xét xử gồm 03 thẩm phán đối với vụ án phức tạp. Bản án phải được tuyên trong thời hạn luật định.

Số liệu thống kê cho thấy xu hướng tăng rõ rệt về số lượng án. Năm 2021, TAND TP.HCM thụ lý khoảng 350 vụ án hành chính. Năm 2022, con số tăng lên khoảng 420 vụ. Năm 2023, số lượng thụ lý đạt gần 500 vụ. Tỷ lệ giải quyết đạt trên 85% tổng số án thụ lý. Số án tồn đọng giảm dần qua các năm. Thời gian giải quyết trung bình được rút ngắn. Các vụ án đất đai chiếm tỷ lệ lớn nhất, khoảng 40%. Án hành chính công chiếm khoảng 25% tổng số vụ.

Kết quả xét xử cho thấy nhiều tiến bộ đáng ghi nhận. Tỷ lệ án hủy do sai sót nghiệp vụ giảm từ 8% xuống còn 4%. Số bản án bị sửa do lỗi chủ quan cũng giảm đáng kể. Chất lượng bản án được nâng cao về nội dung và hình thức. Phần lớn bản án có lập luận chặt chẽ, viện dẫn pháp luật đầy đủ. Tỷ lệ kháng cáo, kháng nghị giảm so với giai đoạn trước. Việc chấp hành bản án hành chính đạt kết quả tích cực. Cơ quan hành chính nhà nước chấp hành nghiêm túc hơn.

Công tác xét xử hành chính tại TAND TP.HCM có nhiều ưu điểm. Thẩm phán chuyên trách hành chính được đào tạo bài bản. Hội đồng xét xử phối hợp tốt với Viện kiểm sát nhân dân. Việc áp dụng pháp luật thống nhất và chính xác. Công nghệ thông tin được ứng dụng hiệu quả trong quản lý án. Hệ thống xét xử trực tuyến được triển khai rộng rãi. Việc tiếp công dân, giải đáp thắc mắc được thực hiện thường xuyên. Quan hệ phối hợp với các cơ quan hành chính ngày càng tốt hơn.

Nhiều quy định pháp luật còn chồng chéo, mâu thuẫn. Thời hiệu khởi kiện áp dụng chưa thống nhất giữa các loại vụ việc. Quy định về chứng cứ trong án hành chính còn bất cập. Cơ quan bị kiện không hợp tác cung cấp tài liệu. Một số văn bản dưới luật chưa phù hợp với luật. Việc áp dụng Luật Tố tụng hành chính 2015 còn lúng túng. Quy định về tạm đình chỉ, đình chỉ vụ án phức tạp. Thiếu hướng dẫn cụ thể cho một số tình huống thực tế. Vấn đề bồi thường thiệt hại trong án hành chính còn nhiều bất cập.

Số lượng thẩm phán chuyên trách hành chính còn thiếu so với yêu cầu. Công việc hành chính chiếm nhiều thời gian của thẩm phán. Cơ sở vật chất một số tòa chưa đáp ứng yêu cầu xét xử. Phòng xét xử không đủ cho số lượng án tăng nhanh. Trang thiết bị công nghệ thông tin cần được đầu tư thêm. Thư ký tòa án thiếu so với quy định. Việc đào tạo, bồi dưỡng chưa thường xuyên. Chế độ đãi ngộ chưa tương xứng với khối lượng công việc. Tình trạng quá tải gây áp lực lớn lên đội ngũ thẩm phán.

Sự phát triển kinh tế-xã hội kéo theo tranh chấp hành chính tăng. Quá trình đô thị hóa nhanh tại TP.HCM tạo nhiều khiếu kiện đất đai. Hệ thống pháp luật thay đổi thường xuyên gây khó khăn. Sự phối hợp giữa các cơ quan chưa đồng bộ. Nhận thức pháp luật của người dân còn hạn chế ở một số lĩnh vực. Tình trạng khiếu kiện đông người, phức tạp ngày càng增多. Yếu tố lịch sử để lại trong nhiều vụ việc đất đai. Dịch bệnh COVID-19 ảnh hưởng đến tiến độ xét xử giai đoạn 2021-2022.

Kiến nghị sửa đổi Luật Tố tụng hành chính 2015 một số điều. Bổ sung quy định rõ ràng về thời hiệu khởi kiện. Hướng dẫn thống nhất áp dụng pháp luật cho các tòa án. Sửa đổi quy định về chứng cứ, bảo đảm quyền thu thập chứng cứ. Hoàn thiện quy định về bồi thường thiệt hại trong án hành chính. Đơn giản hóa thủ tục thụ lý, rút ngắn thời gian giải quyết. Ban hành án lệ cho các tình huống pháp lý phức tạp. Tăng cường vai trò của Viện kiểm sát trong tố tụng hành chính.

Tăng cường bồi dưỡng chuyên môn cho thẩm phán chuyên trách. Tổ chức hội thảo, tập huấn về kỹ năng xét xử hành chính. Trao đổi kinh nghiệm với các tòa án bạn trong và ngoài nước. Đào tạo kỹ năng tranh tụng, điều khiển phiên tòa. Bồi dưỡng kiến thức về quản lý hành chính nhà nước. Xây dựng đội ngũ thẩm phán trẻ, có trình độ chuyên sâu. Áp dụng mô hình mentor, truyền đạt kinh nghiệm từ thẩm phán kỳ cựu. Đánh giá chất lượng thẩm phán định kỳ, gắn với đào tạo.

Triển khai xét xử trực tuyến cho các vụ án hành chính. Số hóa hồ sơ án, xây dựng cơ sở dữ liệu án hành chính. Ứng dụng trí tuệ nhân tạo hỗ trợ tra cứu pháp luật. Xây dựng hệ thống quản lý án điện tử hiện đại. Áp dụng chữ ký số trong ban hành văn bản tố tụng. Phát triển phần mềm thống kê, báo cáo án hành chính. Kết nối hệ thống thông tin với các cơ quan hành chính. Nâng cấp hạ tầng công nghệ thông tin tại các tòa.

Tăng cường biên chế cho bộ phận án hành chính. Tổ chức tập huấn nghiệp vụ cho toàn thể thẩm phán. Rà soát, xử lý dứt điểm án tồn đọng. Kiến nghị cấp có thẩm quyền sửa đổi quy định bất cập. Nâng cấp phòng xét xử, trang thiết bị nghe nhìn. Triển khai xét xử trực tuyến cho một số loại án đơn giản. Xây dựng quy trình nội bộ thống nhất. Tăng cường phối hợp với Viện kiểm sát và cơ quan hành chính. Thiết lập đường dây nóng tiếp nhận phản ánh về án hành chính.

Hoàn thiện mô hình xét xử hành chính chuyên biệt. Xây dựng đội ngũ thẩm phán chuyên gia về hành chính. Đẩy mạnh ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong xét xử. Phát triển án lệ cho các lĩnh vực hành chính trọng tâm. Nâng cao vị thế của tòa án trong giải quyết khiếu kiện hành chính. Đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho tương lai. Mở rộng hợp tác quốc tế về tư pháp hành chính. Đánh giá tổng kết, rút kinh nghiệm định kỳ hàng năm.

Xây dựng bộ chỉ tiêu đánh giá hiệu quả xét xử hành chính. Giám sát tỷ lệ giải quyết án đúng hạn hàng quý. Đánh giá chất lượng bản án qua tỷ lệ kháng cáo, kháng nghị. Khảo sát sự hài lòng của người dân, tổ chức khiếu kiện. Báo cáo tiến độ thực hiện giải pháp định kỳ 06 tháng. So sánh kết quả với các tòa án bạn trong cả nước. Điều chỉnh lộ trình phù hợp với tình hình thực tế. Tổng kết đánh giá cuối giai đoạn, rút bài học kinh nghiệm.

Nghiên cứu đã làm rõ thực tiễn xét xử sơ thẩm án hành chính. TAND TP.HCM đã hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao. Số án thụ lý và giải quyết tăng đều qua các năm 2021-2023. Chất lượng bản án được nâng cao, tỷ lệ sai sót giảm. Một số hạn chế về pháp luật và nhân lực được xác định rõ. Nguyên nhân khách quan và chủ quan được phân tích đầy đủ. Giải pháp đề xuất phù hợp với điều kiện thực tế. Lộ trình thực hiện khả thi và có tính khả dụng cao.

Kiến nghị Quốc hội sửa đổi Luật Tố tụng hành chính 2015. Đề nghị Tòa án nhân dân tối cao ban hành hướng dẫn thống nhất. Kiến nghị Chính phủ tăng cường hợp tác với tòa án. Đề nghị Bộ Nội vụ quan tâm đào tạo công chức hành chính. Kiến nghị tăng biên chế thẩm phán cho các tòa án lớn. Đề nghị tăng kinh phí đầu tư cơ sở vật chất tòa án. Kiến nghị xây dựng cơ sở dữ liệu án hành chính toàn quốc. Đề nghị đẩy mạnh truyền thông, nâng cao nhận thức pháp luật.

Phát triển mô hình tòa án hành chính chuyên biệt. Ứng dụng mạnh mẽ công nghệ trong xét xử hành chính. Đào tạo nguồn nhân lực chất lượng quốc tế. Xây dựng hệ thống án lệ phong phú, đa dạng. Nâng cao tính minh bạch trong xét xử hành chính. Tăng cường bảo vệ quyền lợi người khởi kiện. Phát triển xét xử trực tuyến trở thành phương thức chính. Đưa TP.HCM trở thành mô hình mẫu về xét xử hành chính.