Luận án tiến sĩ: Phản biện xã hội trong xây dựng Nhà nước pháp quyền tại Việt Nam - Lê Thị Thiều Hoa

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ TƢ PHÁP TRƢỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI LÊ THỊ THIỀU HOA PHẢN BIỆN XÃ HỘI TRONG QUÁ TRÌNH XÂY DỰNG NHÀ NƢỚC PHÁP QUYỀN TẠI VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC Hà Nội - 2021 luan an BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ TƢ PHÁP TRƢỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI LÊ THỊ THIỀU HOA PHẢN BIỆN XÃ HỘI TRONG QUÁ TRÌNH XÂY DỰNG NHÀ NƢỚC PHÁP QUYỀN TẠI VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC Chuyên ngành: Lý luận và lịch sử nhà nƣớc và pháp luật Mã số: 9.06 Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: 1. Dƣơng Thị Thanh Mai 2. Đoàn Thị Tố Uyên Hà Nội - 2021 luan an LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết quả nêu trong Luận án chƣa công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

Các số liệu trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng, đƣợc trích dẫn đúng theo quy định. Tôi xin chịu trách nhiệm về tính chính xác và trung thực của Luận án này. Tác giả Luận án Lê Thị Thiều Hoa luan an LỜI CẢM ƠN Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới TS. Dƣơng Thị Thanh Mai và TS.

Đoàn Thị Tố Uyên là hai cô giáo đã tận tình hƣớng dẫn, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và thực hiện luận án. Tôi xin trân trọng cảm ơn Ban Giám hiệu, các thầy giáo, cô giáo và cán bộ Trƣờng Đại học Luật Hà Nội đã tạo điều kiện thuận lợi để giúp tôi hoàn thành quá trình học tập, nghiên cứu. Sau cùng, tôi xin gửi lời cám ơn chân thành đến gia đình, cơ quan, đồng nghiệp và bạn bè đã luôn tạo điều kiện, động viên tôi để tôi có thể tập trung hoàn thành luận án. Tác giả Luận án Lê Thị Thiều Hoa luan an DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT PBXH Phản biện xã hội GSXH Giám sát xã hội NNPQ Nhà nƣớc pháp quyền MTTQ Mặt trận Tổ quốc VBQPPL Văn bản quy phạm pháp luật LHH Liên hiệp hội VCCI Phòng Thƣơng mại và Công nghiệp Việt Nam VUSTA Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam HHDN Hiệp hội doanh nghiệp XHCN Xã hội chủ nghĩa luan an MỤC LỤC PHẦN MỞ ĐẦU 1 PHẦN TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 10 PHẦN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CHƢƠNG 1: LÝ LUẬN VỀ PHẢN BIỆN XÃ HỘI TRONG QUÁ TRÌNH 33 XÂY DỰNG NHÀ NƢỚC PHÁP QUYỀN TẠI VIỆT NAM.

Khái niệm, đặc điểm, vai trò của phản biện xã hội trong quá trình xây dựng 33 nhà nƣớc pháp quyền tại Việt Nam. Chủ thể phản biện xã hội trong quá trình xây dựng Nhà nƣớc pháp quyền tại 51 Việt Nam. Đối tƣợng, nội dung phản biện xã hội trong quá trình xây dựng Nhà nƣớc 56 pháp quyền tại Việt Nam. Hình thức phản biện xã hội trong quá trình xây dựng Nhà nƣớc pháp 60 quyền tại Việt Nam.

Các điều kiện đảm bảo thực hiện phản biện xã hội trong quá trình xây 63 dựng Nhà nƣớc pháp quyền tại Việt Nam. Các yếu tố tác động đến phản biện xã hội trong quá trình xây dựng Nhà 67 nƣớc pháp quyền tại Việt Nam. Thực hiện phản biện xã hội tại một số quốc gia trên thế giới và kinh nghiệm 74 đối với Việt Nam. KẾT LUẬN CHƢƠNG 1……………………………………………………….

85 CHƢƠNG 2: THỰC TRẠNG PHẢN BIỆN XÃ HỘI TRONG QUÁ 87 TRÌNH XÂY DỰNG NHÀ NƢỚC PHÁP QUYỀN TẠI VIỆT NAM. Thực trạng pháp luật về phản biện xã hội. Về chủ thể phản biện xã hội. Về đối tượng, nội dung phản biện xã hội.

Về hình thức phản biện xã hội. Nhận xét, đánh giá chung quy định pháp luật hiện hành về phản biện xã hội 96 2. Thực tiễn phản biện xã hội tại Việt Nam trong giai đoạn hiện nay. Hạn chế, bất cập và nguyên nhân.

122 KẾT LUẬN CHƢƠNG 2………………………………………………………. 138 CHƢƠNG 3: QUAN ĐIỂM, GIẢI PHÁP BẢO ĐẢM THỰC HIỆN PHẢN 139 luan an BIỆN XÃ HỘI TRONG QUÁ TRÌNH XÂY DỰNG NHÀ NƢỚC PHÁP QUYỀN TẠI VIỆT NAM. Nhu cầu tiếp tục thực hiện phản biện xã hội trong quá trình xây dựng Nhà 139 nƣớc pháp quyền tại Việt Nam. Các quan điểm thực hiện phản biện xã hội đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà 142 nƣớc pháp quyền tại Việt Nam.

Các giải pháp bảo đảm thực hiện phản biện xã hội trong quá trình xây 145 dựng Nhà nƣớc pháp quyền tại Việt Nam. Tăng cường nhận thức của chủ thể lãnh đạo, quản lý về phản biện xã hội… 145 3. Hoàn thiện thể chế về phản biện xã hội. Tổ chức thực hiện có hiệu quả các quy định pháp luật hiện hành về lấy ý 159 kiến người dân trong quá trình xây dựng pháp luật.

Rèn luyện năng lực, bản lĩnh của các chủ thể phản biện xã hội. Xác định rõ trách nhiệm phản biện xã hội của báo chí. Tạo ra môi trường tự do ngôn luận, hình thành văn hóa tranh luận trong 166 xã hội. KẾT LUẬN CHƢƠNG 3……………………………………………………….

170 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN ĐÃ ĐƢỢC CÔNG BỐ DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO luan an 1 PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài Quyền tự do ngôn luận, tự do thể hiện tƣ tƣởng và biểu đạt quan điểm đã đƣợc các thể chế dân chủ trên thế giới thừa nhận trên cơ sở các nguyên tắc, tiêu chuẩn quốc tế và khu vực. Quyền này luôn xuất hiện, tồn tại, đƣợc ghi nhận, tôn trọng và đƣợc bảo đảm trong các xã hội dân chủ, đƣợc xem nhƣ là thƣớc đo mức độ dân chủ của một xã hội. Và phản biện xã hội (PBXH) chính là một hình thức để thể hiện quyền dân chủ đó.

Xét về bản chất chính trị - pháp lý, thì PBXH là một hình thức thực hiện các quyền dân chủ của cá nhân đã đƣợc Việt Nam cam kết thực hiện trong Công ƣớc quốc tế về các quyền dân sự và chính trị.Mọi ngƣời đều có quyền giữ quan điểm của mình mà không bị ai can thiệp.Mọi ngƣời có quyền tự do ngôn luận. Quyền này bao gồm tự do tìm kiếm, tiếp nhận và truyền đạt mọi thông tin, ý kiến, không phân biệt lĩnh vực, hình thức tuyên truyền bằng miệng, bằng bản viết, in, hoặc dƣới hình thức nghệ thuật, thông qua bất kỳ phƣơng tiện thông tin đại chúng nào tuỳ theo sự lựa chọn của họ”1. Mọi công dân đều có quyền và cơ hội để “tham gia vào việc điều hành các công việc xã hội một cách trực tiếp hoặc thông qua các đại diện đƣợc họ tự do lựa chọn”2. Nhƣ vậy, quyền tự do ngôn luận đƣợc hiểu chính là tiền đề, là điều kiện cơ bản cần thiết để ngƣời dân thực hiện PBXH, và PBXH cũng chính là một bƣớc phát triển cao của hình thức nhân dân chủ động tham gia vào quá trình quản lý nhà nƣớc và xã hội.

PBXH còn đƣợc xem nhƣ là một phƣơng thức để nhân dân kiểm soát quyền lực nhà nƣớc. Tại Việt Nam, lần đầu tiên, cụm từ phản biện xã hội xuất hiện tại Văn kiện đại hội Đảng lần thứ X gắn liền với vai trò của Mặt trận Tổ quốc (MTTQ) - tổ chức đại diện cho tiếng nói của nhân dân. Mục VI Báo cáo của Ban Chấp hành Trung ƣơng Đảng khoá IX về các Văn kiện Đại hội X đã chỉ rõ: Nhà nước ban hành cơ chế để MTTQ và các đoàn thể nhân dân thực hiện tốt vai trò giám sát và PBXH…3. 1 Điều 19 Công ƣớc quốc tế về các quyền dân sự và chính trị 1966 2 Điều 25 Công ƣớc quốc tế về các quyền dân sự và chính trị 1966 3 Báo cáo của Ban chấp hành Trung ƣơng Đảng khoá IX về các Văn kiện Đại hội X của Đảng.

luan an 2 Văn kiện Đại hội Đảng lần thứ XI, XII lại tiếp tục khẳng định “Hoàn thiện cơ chế để nhân dân đóng góp ý kiến, PBXH và giám sát công việc của Đảng và Nhà nước, nhất là các chính sách kinh tế, xã hội, về quy hoạch, kế hoạch, chương trình, dự án phát triển quan trọng”4; “Đảng, Nhà nước có cơ chế, chính sách, tạo điều kiện để mặt trận và các đoàn thể nhân dân hoạt động có hiệu quả, thực hiện tốt vai trò giám sát và PBXH”5. Trên cơ sở văn kiện Đảng tại các kỳ đại hội, PBXH cũng đƣợc tiếp tục ghi nhận trong Hiến pháp và một số văn bản quy phạm pháp luật (VBQPPL) có liên quan. Hiến pháp Việt Nam 2013 tiếp tục kế thừa Hiến pháp 1992 và có sửa đổi bổ sung quy định về một số quyền con ngƣời, quyền công dân có nội dung liên quan mật thiết đến PBXH nhƣ quyền đƣợc thông tin, quyền tự do ngôn luận, quyền trƣng cầu ý dân, quyền tham gia quản lý nhà nƣớc và xã hội. Điều 28 Hiến pháp quy định: “1.Công dân có quyền tham gia quản lý nhà nước và xã hội, tham gia thảo luận và kiến nghị với cơ quan nhà nước về các vấn đề của cơ sở, địa phương và cả nước.

Nhà nước tạo điều kiện để công dân tham gia quản lý nhà nước và xã hội; công khai, minh bạch trong việc tiếp nhận, phản hồi ý kiến, kiến nghị của công dân”. Đặc biệt, Hiến pháp 2013 cũng chính thức ghi nhận PBXH với tính chất là một chức năng của MTTQ Việt Nam. Quy định này lại tiếp tục đƣợc cụ thể hóa tại Luật MTTQ Việt Nam 2015, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2020… Tuy nhiên, dù hoạt động PBXH đã đƣợc ghi nhận thành chủ trƣơng, định hƣớng của Đảng, cũng nhƣ đã đƣợc thể chế hóa trong một số văn bản quy phạm pháp luật, nhƣng vẫn còn tồn tại không ít bất cập, hạn chế khi bàn về PBXH. Thứ nhất, thể chế về PBXH chƣa đầy đủ và còn nhiều hạn chế cả về nội dung và hình thức pháp lý.

Các quy định đƣợc thể hiện rải rác trong nhiều văn bản với mức độ ghi nhận khác nhau. Việc quy định về chủ thể, đối tƣợng, nội dung phản biện vẫn còn chƣa có tính đồng bộ, thống nhất. Trong tƣ duy của nhà làm luật, đây vẫn đƣợc xem là chức năng riêng có của MTTQ mà chƣa thực sự đƣợc xem nhƣ là một quyền của mọi công dân mà nhà nƣớc phải có trách nhiệm ghi nhận, tôn trọng 4 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI, NXb. Chính trị quốc gia - Sự thật, Hà Nội, 2011, tr.

5 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI, tlđd. luan an 3 và bảo đảm.