Luận án tiến sĩ: Pháp luật về bảo hiểm xã hội cho phụ nữ nông thôn các tỉnh Bắc Trung Bộ - Đỗ Phương Anh

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH ĐỖ PHƢƠNG ANH THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ BẢO HIỂM XÃ HỘI ĐỐI VỚI PHỤ NỮ Ở NÔNG THÔN CÁC TỈNH BẮC TRUNG BỘ, VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ LỊCH SỬ NHÀ NƢỚC VÀ PHÁP LUẬT HÀ NỘI - 2023 luan an HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH ĐỖ PHƢƠNG ANH THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ BẢO HIỂM XÃ HỘI ĐỐI VỚI PHỤ NỮ Ở NÔNG THÔN CÁC TỈNH BẮC TRUNG BỘ, VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ LỊCH SỬ NHÀ NƢỚC VÀ PHÁP LUẬT Mã số: 9 38 01 06 Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: 1. TRẦN QUANG HIỂN HÀ NỘI - 2023 luan an LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng và được trích dẫn đầy đủ theo quy định. Tác giả luận án Đỗ Phƣơng Anh luan an DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT ASXH : An sinh xã hội BCH : Ban Chấp hành BĐG : Bình đẳng giới BHTN : Bảo hiểm thất nghiệp BHXH : Bảo hiểm xã hội BHYT : Bảo hiểm y tế BNN : Bệnh nghề nghiệp CEDAW : Công ƣớc xóa bỏ phân biệt đối xử với phụ nữ dƣới mọi hình thức HĐND : Hội đồng nhân dân HTX : Hợp tác xã KVPCT : Khu vực phi chính thức NCS : Nghiên cứu sinh NLĐ : Ngƣời lao động NSDLĐ : Ngƣời sử dụng lao động TNLĐ : Tai nạn lao động UBND : Ủy ban nhân dân WB : Ngân hàng thế giới XHCN : Xã hội chủ nghĩa luan an MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU 1 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ BẢO HIỂM XÃ HỘI ĐỐI VỚI PHỤ NỮ Ở NÔNG THÔN 8 1.

Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án 8 1. Đánh giá chung tình hình nghiên cứu và những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu 21 Chƣơng 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ BẢO HIỂM XÃ HỘI ĐỐI VỚI PHỤ NỮ Ở NÔNG THÔN VIỆT NAM 27 2. Khái niệm, đặc điểm, vai trò của thực hiện pháp luật về bảo hiểm xã hội đối với phụ nữ ở nông thôn Việt Nam 27 2. Nội dung pháp luật và hình thức thực hiện pháp luật về bảo hiểm xã hội đối với phụ nữ ở nông thôn Việt Nam 41 2.

Điều kiện bảo đảm thực hiện pháp luật về bảo hiểm xã hội đối với phụ nữ ở nông thôn Việt Nam 53 2. Thực hiện pháp luật về bảo hiểm xã hội đối với phụ nữ ở nông thôn một số nƣớc trên thế giới và giá trị tham khảo đối với Việt Nam 61 Chƣơng 3: YẾU TỐ ẢNH HƢỞNG, THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VÀ THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ BẢO HIỂM XÃ HỘI ĐỐI VỚI PHỤ NỮ Ở NÔNG THÔN CÁC TỈNH BẮC TRUNG BỘ, VIỆT NAM 71 3. Các yếu tố ảnh hƣởng đến thực hiện pháp luật về bảo hiểm xã hội đối với phụ nữ ở nông thôn các tỉnh Bắc Trung Bộ, Việt Nam 71 3. Thực trạng pháp luật về bảo hiểm xã hội đối với phụ nữ ở nông thôn Việt Nam 79 3.

Thực trạng thực hiện pháp luật về bảo hiểm xã hội đối với phụ nữ ở nông thôn các tỉnh Bắc Trung Bộ, Việt Nam 93 Chƣơng 4: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP BẢO ĐẢM THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ BẢO HIỂM XÃ HỘI ĐỐI VỚI PHỤ NỮ Ở NÔNG THÔN CÁC TỈNH BẮC TRUNG BỘ, VIỆT NAM 120 4. Quan điểm bảo đảm thực hiện pháp luật về bảo hiểm xã hội đối với phụ nữ ở nông thôn các tỉnh Bắc Trung Bộ, Việt Nam 120 4. Giải pháp bảo đảm thực hiện pháp luật về bảo hiểm xã hội đối với phụ nữ ở nông thôn các tỉnh Bắc Trung Bộ, Việt Nam 127 KẾT LUẬN 150 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 153 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 154 PHỤ LỤC 164 luan an DANH MỤC CÁC BẢNG Trang Bảng 3. Lực lƣợng lao động 6 tỉnh Bắc Trung Bộ phân theo khu vực/giới tính 73 Bảng 3.

Thu nhập bình quân đầu ngƣời/tháng theo giá hiện hành phân theo nguồn thu (cả nam và nữ) 74 Bảng 3. Nhu cầu tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện 79 Bảng 3. Các nguồn thông tin mà phụ nữ tiếp cận 101 Bảng 3. Tổng hợp số liệu phụ nữ ở nông thôn tham gia bảo hiểm xã hội ở một số tỉnh Bắc Trung Bộ 102 Bảng 3.

Số tiền nợ đọng bảo hiểm xã hội của các đơn vị sử dụng lao động ở các tỉnh Bắc Trung Bộ 109 DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ Trang Biểu đồ 3. Tỷ lệ tham gia bảo hiểm xã hội trong tổng số lao động nữ ở nông thôn các tỉnh Bắc Trung Bộ 77 Biểu đồ 3. Sự tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc/bảo hiểm xã hội tự nguyện của phụ nữ các tỉnh Bắc Trung Bộ 112 Biểu đồ 3. Tỷ lệ phụ nữ ở nông thôn các tỉnh Bắc Trung Bộ đƣợc hƣởng chế độ trợ cấp thai sản 113 DANH MỤC CÁC HỘP Trang Hộp 3.

Kinh nghiệm trong công tác tuyên truyền, vận động phụ nữ tham gia bảo hiểm xã hội 102 Hộp 3. Vi phạm điển hình của đơn vị sử dụng lao động ở một số tỉnh Bắc Trung Bộ 108 Hộp 3. Khó khăn trong quản lý đóng bảo hiểm xã hội cho ngƣời lao động đối với các doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ 109 luan an 1 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Bảo hiểm xã hội (BHXH) đƣợc hiểu là sự bảo đảm hoặc thay thế cho những thu nhập bị mất hoặc bị giảm của ngƣời lao động khi thai sản, về già hoặc khi gặp rủi ro (nhƣ ốm đau, tai nạn lao động (TNLĐ), chết.) trên cơ sở đóng quỹ của ngƣời lao động và ngƣời sử dụng lao động (NSDLĐ) cho cơ quan BHXH trƣớc khi xảy ra những biến cố đó.

Để tổ chức triển, khai có hiệu quả các chính sách, chế độ BHXH cho ngƣời lao động (NLĐ), thì việc ban hành pháp luật và tổ chức thực hiện pháp luật về BHXH là một trong những biện pháp, cách thức quan trọng mà bất kỳ Nhà nƣớc nào cũng phải tiến hành nhằm bảo đảm quyền con ngƣời, quyền cơ bản của công dân, thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội, góp phần cho sự phát triển bền vững của đất nƣớc. Trên bình diện quốc tế, do nhiều nguyên nhân khách quan, chủ quan nên một số quyền của phụ nữ ở nông thôn trong đó có quyền tham gia BHXH chƣa đƣợc bảo đảm đầy đủ, còn chịu nhiều thiệt thòi so với nam giới và với phụ nữ ở khu vực thành thị. Khuyến nghị chung số 34 về quyền của phụ nữ ở nông thôn cũng chỉ rõ: “Quyền và lợi ích của phụ nữ ở nông thôn không đƣợc ghi nhận trong các luật, các chính sách quốc gia hoặc ngay cả khi đã có quy định trong hệ thống pháp luật thì cũng chƣa đƣợc thực hiện đầy đủ trên thực tế” [100]. Vì vậy, phụ nữ ở nông thôn đƣợc coi là một trong những đối tƣợng yếu thế trong xã hội.

Ở Việt Nam, BHXH đƣợc coi là “một trong những trụ cột của chính sách an sinh xã hội (ASXH), góp phần thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội, bảo đảm ổn định chính trị - xã hội và phát triển kinh tế - xã hội” [8]. Vì vậy, Đảng và Nhà nƣớc ta đã luôn quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo xây dựng và thực hiện chính sách ASXH, bảo đảm tiến bộ và công bằng xã hội, coi đó vừa là mục tiêu, vừa là động lực phát triển bền vững đất nƣớc, thể hiện tính ƣu việt, bản chất tốt đẹp của chế độ ta. Việc ban hành và tổ chức thực hiện chính sách, pháp luật về ASXH nói chung, BHXH nói riêng đã đạt đƣợc nhiều thành tựu quan trọng nhƣ: Hệ thống chính sách pháp luật về BHXH từng bƣớc đƣợc hoàn thiện, ngày càng đồng bộ, phù hợp với thực tế đất luan an 2 nƣớc và thông lệ quốc tế; đối tƣợng tham gia BHXH ngày càng đƣợc mở rộng, số ngƣời đƣợc hƣởng BHXH không ngừng tăng lên; năng lực, hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nƣớc về BHXH đƣợc nâng lên; việc giải quyết chế độ, chính sách cho ngƣời lao động có nhiều tiến bộ. Đối với, phụ nữ ở nông thôn là lực lƣợng lao động đông đảo, đóng vai trò quan trọng trong sản xuất nông nghiệp, quyết định sự thành công của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa (CNH, HĐH) nông nghiệp, nông thôn.

Riêng ở các tỉnh Bắc Trung Bộ, lực lƣợng lao động nữ ở nông thôn chiếm chiếm tỷ lệ 79,28% và cao hơn so với tỷ lệ trung bình của cả nƣớc (67,6%) [77]. Những năm qua, việc thực hiện pháp luật về BHXH đối với nhóm lao động nữ ở nông thôn đã đƣợc các cấp ủy đảng, chính quyền địa phƣơng quan tâm chỉ đạo thực hiện. Do đó, phụ nữ nông thôn đã có cơ hội tiếp cận và tham gia hệ thống BHXH; Nhà nƣớc đã thực hiện khá đầy đủ và kịp thời các chế độ BHXH, bảo đảm quyền của phụ nữ, góp phần quan trọng trong thực hiện bình đẳng giới (BĐG), phát triển hài hòa giữa các vùng đô thị/nông thôn, đồng bằng/miền núi. Tuy nhiên, hiện nay, việc tham gia và thụ hƣởng chế độ BHXH của phụ nữ ở nông thôn Việt Nam nói chung, các tỉnh Bắc Trung Bộ gặp nhiều khó khăn, rào cản do: pháp luật về BHXH còn nhiều khoảng trống chƣa đảm bảo đƣợc các quyền ASXH cơ bản của phụ nữ ở nông thôn; việc tổ chức thực hiện pháp luật về BHXH chƣa có biện pháp đặc thù cho lao động nữ ở nông thôn; các chủ thể thực hiện pháp luật về BHXH chƣa phát huy hết vai trò, trách nhiệm của mình; tình trạng vi phạm pháp luật về BHXH còn xảy ra khá phổ biến.

Thời gian qua, vấn đề quyền con ngƣời, quyền bình đẳng và quyền bảo đảm ASXH cho phụ nữ ở nông thôn; thực hiện pháp luật BHXH đã đƣợc các cơ quan quản lý, các nhà khoa học quan tâm nghiên cứu, song đến nay vấn đề thực hiện pháp luật về BHXH đối với phụ nữ ở nông thôn Việt Nam nói chung, ở các tỉnh Bắc Trung Bộ nói riêng vẫn còn là khoảng trống cần đƣợc quan tâm nghiên cứu xây dựng khung lý thuyết; đánh giá thực trạng và đƣa ra các quan điểm giải pháp nhằm bảo đảm cho phụ nữ ở nông thôn các tỉnh Bắc Trung Bộ đƣợc tiếp cận và thụ hƣởng đầy đủ các quyền về BHXH, góp phần ổn định, tạo dựng cuộc sống ấm no, hạnh phúc, bảo đảm BĐG, công bằng và tiến bộ xã hội cho phụ nữ ở nông thôn.