Hoàn thiện pháp luật về phản biện xã hội ở Việt Nam - Luận án của Trần Thị Cẩm Tú

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH TRẦN THỊ CẨM TÖ HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ PHẢN BIỆN XÃ HỘI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ LỊCH SỬ NHÀ NƢỚC VÀ PHÁP LUẬT HÀ NỘI - 2026 HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH TRẦN THỊ CẨM TÖ HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ PHẢN BIỆN XÃ HỘI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ LỊCH SỬ NHÀ NƢỚC VÀ PHÁP LUẬT Mã số: 9380106 Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS. TÀO THỊ QUYÊN HÀ NỘI - 2026 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong Luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng và được trích dẫn đầy đủ theo quy định. Tác giả Trần Thị Cẩm Tú MỤC LỤC MỞ ĐẦU 1 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ PHẢN BIỆN XÃ HỘI 8 1.

Những công trình nghiên cứu ở nước ngoài 8 1. Các công trình nghiên cứu trong nước có liên quan đến đề tài luận án 22 1. Nhận xét, đánh giá về những công trình nghiên cứu 39 1. Giả thuyết nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu 42 Chƣơng 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ PHẢN BIỆN XÃ HỘI 45 2.

Khái niệm, đặc điểm, vai trò, nội dung của pháp luật về phản biện xã hội 45 2. Khái niệm hoàn thiện pháp luật về phản biện xã hội và tiêu chí đánh giá mức độ hoàn thiện pháp luật về phản biện xã hội 68 2. Các điều kiện bảo đảm hoàn thiện pháp luật về phản biện xã hội 77 2. Pháp luật về phản biện xã hội của một số quốc gia và giá trị tham khảo cho Việt Nam 82 Chƣơng 3: QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN VÀ THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ PHẢN BIỆN XÃ HỘI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 95 3.

Quá trình phát triển của pháp luật về phản biện xã hội ở Việt Nam 95 3. Thực trạng pháp luật về phản biện xã hội ở Việt Nam hiện nay 109 Chƣơng 4: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ PHẢN BIỆN XÃ HỘI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 137 4. Quan điểm hoàn thiện pháp luật về phản biện xã hội ở Việt Nam 137 4. Giải pháp hoàn thiện pháp luật về phản biện xã hội ở Việt Nam hiện nay 142 KẾT LUẬN 170 DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 171 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 172 PHỤ LỤC 192 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT MTTQVN : Mặt trận Tổ quốc Việt Nam PBXH : Phản biện xã hội XHCN : Xã hội chủ nghĩa 1 MỞ ĐẦU 1.

T nh c p thi t của t i Trong công cuộc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân, việc phát huy quyền làm chủ của nhân dân và tăng cường sự tham gia của các tầng lớp xã hội vào quá trình quản lý nhà nước là một yêu cầu tất yếu khách quan. Điều này không chỉ thể hiện bản chất dân chủ của chế độ mà còn là yếu tố then chốt đảm bảo tính hiệu quả và bền vững của các quyết sách. Phản biện xã hội khẳng định tầm quan trọng của mình như một kênh thông tin hai chiều, giúp nhân dân bày tỏ chính kiến, đóng góp ý kiến xây dựng đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước. Các quy định pháp luật về phản biện xã hội thời gian qua đã tạo được nền tảng quan trọng cho sự tham gia của các tầng lớp vào quá trình xây dựng và thực thi chính sách.

Hiến pháp năm 2013 ra đời tạo khung pháp lý nền tảng cho phản biện xã hội, lần đầu tiên Hiến pháp chính thức ghi nhận chức năng phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội. Trên cơ sở Hiến pháp năm 2013, việc xây dựng thể chế về phản biện xã hội được thúc đẩy mạnh mẽ hơn, có nhiều văn bản luật, pháp lệnh được thông qua, trong đó có nhiều luật quan trọng liên quan đến hoạt động phản biện xã hội. Qua đó, quy trình phản biện trở nên bài bản hơn, nhiều kiến nghị đã được xem xét, tiếp thu và giúp hoàn thiện văn bản dự thảo phù hợp hơn với thực tiễn. Hoạt động phản biện xã hội đã góp phần tăng cường tính minh bạch, thúc đẩy đối thoại chính sách giữa Nhà nước và nhân dân, giúp giảm thiểu sai sót trong quá trình xây dựng pháp luật, đồng thời khuyến khích sự tham gia của cộng đồng chuyên gia, trí thức và nhân dân vào quản lý nhà nước.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy hệ thống pháp luật hiện hành về phản biện xã hội vẫn còn nhiều bất cập, làm cho cơ chế này chưa phát huy đầy đủ vai trò của mình. Một trong số đó là việc duy trì tính độc lập và khách quan của 2 hoạt động phản biện trong cơ chế một Đảng lãnh đạo. Mặc dù pháp luật quy định rõ quyền và trách nhiệm, nhưng việc đảm bảo rằng các ý kiến phản biện, đặc biệt là những ý kiến trái chiều, được lắng nghe và xem xét một cách công bằng vẫn là một thách thức. Nhiều quy định về phản biện xã hội mang tính nguyên tắc, chưa có giá trị ràng buộc mạnh mẽ, đặc biệt là thiếu cơ chế giải trình bắt buộc khi cơ quan nhà nước không tiếp thu ý kiến phản biện.

Điều này khiến phản biện dễ rơi vào hình thức và không tạo được sức nặng trong quá trình quyết định chính sách. Bên cạnh đó, phạm vi phản biện vẫn còn hẹp, chưa bao quát các lĩnh vực mới như chuyển đổi số, biến đổi khí hậu, an ninh phi truyền thống hay các cam kết quốc tế phức tạp. Quy trình phản biện giữa các văn bản pháp luật chưa đồng bộ, từ thời hạn lấy ý kiến đến cách thức tổng hợp, công khai kết quả, dẫn đến tình trạng mỗi cơ quan áp dụng một cách, gây khó khăn trong tổ chức thực hiện và đánh giá hiệu quả. Vai trò của các tổ chức xã hội nghề nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học và đội ngũ chuyên gia độc lập vẫn chưa được pháp luật ghi nhận và phát huy đúng mức; nguồn lực đảm bảo cho hoạt động phản biện ở nhiều nơi còn thiếu, làm giảm chất lượng ý kiến và khả năng phản biện sâu.

Những hạn chế này đã và đang gây ảnh hưởng nhất định đến chất lượng và hiệu quả của hoạt động phản biện xã hội và có thể tạo sơ hở để những thế lực thù địch lợi dụng để thực hiện mục tiêu chống phá. Để phản biện xã hội thực sự phát huy giá trị, pháp luật cần được hoàn thiện theo hướng quy định rõ trách nhiệm của các chủ thể, mở rộng đối tượng tham gia phản biện, chuẩn hóa quy trình, tăng tính ràng buộc trong tiếp thu - giải trình, đồng thời bảo đảm đầy đủ điều kiện về thông tin, nguồn lực và cơ chế công khai minh bạch. Khi hành lang pháp lý đủ mạnh và đồng bộ, phản biện xã hội sẽ trở thành kênh tham gia quản trị hiệu quả của nhân dân, góp phần nâng cao chất lượng quản lý nhà nước, thúc đẩy dân chủ và bảo đảm các quyết sách quốc gia được xây dựng trên nền tảng khoa học, khách quan và sát 3 với thực tiễn. Xuất phát từ những lý do trên, nghiên cứu sinh lựa chọn đề tài: “Hoàn thiện pháp luật về phản biện xã hội ở Việt Nam hiện nay” làm luận án tiến sĩ Luật học, chuyên ngành Lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật.

Mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2. Mục tiêu nghiên cứu Trên cơ sở phân tích lý luận hoàn thiện pháp luật về phản biện xã hội, đánh giá thực trạng pháp luật về phản biện xã hội, từ đó luận án đề xuất quan điểm, giải pháp hoàn thiện pháp luật về phản biện xã hội ở Việt Nam đáp ứng yêu cầu của bối cảnh mới đặt ra hiện nay. Nhiệm vụ nghiên cứu - Luận án tổng quan về tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án, chỉ ra những kết quả đã đạt được, những nội dung có thể kế thừa và những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu. - Luận án làm rõ cơ sở lý luận về hoàn thiện pháp luật về phản biện xã hội (khái niệm, đặc điểm, vai trò, nội dung, tiêu chí hoàn thiện); nghiên cứu pháp luật về phản biện xã hội ở một số nước trên thế giới, rút ra giá trị tham khảo cho việc hoàn thiện pháp luật về phản biện xã hội ở Việt Nam.

- Luận án phân tích, đánh giá quá trình phát triển và thực trạng pháp luật về phản biện xã hội ở Việt Nam trong thời gian qua; chỉ ra những kết quả đạt được, hạn chế, nguyên nhân và vấn đề đặt ra đối với việc hoàn thiện pháp luật về phản biện xã hội hiện nay. - Luận án đề xuất những quan điểm và giải pháp hoàn thiện pháp luật về phản biện xã hội ở Việt Nam trong thời gian tới. Đối tƣợng v phạm vi nghiên cứu của luận án 3. Đối tượng nghiên cứu của luận án Đối tượng nghiên cứu của luận án là những vấn đề lý luận và thực tiễn pháp luật về phản biện xã hội dưới góc độ chuyên ngành Lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật.

Phạm vi nghiên cứu của luận án Về không gian: luận án chủ yếu phân tích, đánh giá các quy định pháp luật về phản biện xã hội và thực tiễn thực hiện pháp luật về phản biện xã hội ở Việt Nam. Về thời gian: Các nhận xét, đánh giá thực trạng hệ thống các quy định pháp luật về phản biện xã hội trong giai đoạn từ năm 2013 (từ khi Hiến pháp chính thức ghi nhận chức năng phản biện xã hội) đến nay và đề xuất giải pháp hoàn thiện pháp luật về phản biện xã hội trong những năm tiếp theo. Cơ sở lý luận v phƣơng pháp nghiên cứu của luận án 4. Cơ sở lý luận Luận án được nghiên cứu dựa trên cơ sở lý luận chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, các quan điểm, chủ trương, đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam; chính sách, pháp luật của Nhà nước về hoàn thiện pháp luật phản biện xã hội.