Luận án Tiến sĩ Luật học: Chức năng Cảnh sát biển Việt Nam - Nguyễn Quốc Khánh

Tổng quan về luận án

Bối cảnh khoa học của công trình nghiên cứu bắt nguồn từ xu thế chuyển dịch chiến lược "tiến ra biển" của các quốc gia trên toàn cầu và tính chất phức tạp, nhạy cảm leo thang tại Biển Đông. Với không gian sinh tồn và phát triển kinh tế biển đặc biệt quan trọng, Việt Nam sở hữu bờ biển dài 3.260 km, diện tích vùng biển trên 1 triệu km² (gấp hơn 3 lần diện tích đất liền) cùng gần 3.000 đảo lớn nhỏ và hai quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa. Những tranh chấp chủ quyền đa phương, quyền chủ quyền và quyền tài phán theo Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển năm 1982 (UNCLOS 1982) đặt ra yêu cầu cấp bách phải hình thành thể chế thực thi quyền lực nhà nước chuyên trách trên biển.

Tính tiên phong của luận án thể hiện ở việc đây là công trình khoa học pháp lý đầu tiên tại Việt Nam tiếp cận một cách hệ thống, toàn diện dưới góc độ chuyên ngành Lý luận và Lịch sử Nhà nước và pháp luật (Mã số: 62380101) đối với chức năng của Lực lượng Cảnh sát biển (LLCSB) Việt Nam. Nghiên cứu giải quyết khoảng trống học thuật (research gap) cốt lõi: sự thiếu hụt khung lý luận chuyên sâu về bản chất, vị trí, cơ cấu chức năng của lực lượng thực thi pháp luật biển trong mối quan hệ phân công, phân nhiệm quyền lực hành pháp và các phương thức chuyển hóa từ công cụ quản lý hành chính sang nhiệm vụ bảo vệ an ninh phi quân sự lẫn sẵn sàng chiến đấu.

flowchart TD
    A[Bối cảnh địa chính trị Biển Đông & UNCLOS 1982] --> B[Nhu cầu Quản lý Nhà nước trên biển]
    B --> C[Chức năng Cảnh sát biển Việt Nam]
    C --> D[Bảo vệ chủ quyền, quyền chủ quyền, quyền tài phán]
    C --> E[Quản lý an ninh, trật tự, an toàn biển]
    C --> F[Thực thi pháp luật & Tư pháp trên biển]
    C --> G[Hợp tác quốc tế & Ngoại giao chuyên ngành]
    D & E & F & G --> H[Mục tiêu: Pháp điển hóa thành Luật Cảnh sát biển Việt Nam]

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học được xác lập mạch lạc:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Bản chất lý luận, khái niệm và các đặc trưng cốt lõi của chức năng LLCSB trong hệ thống cơ quan hành pháp là gì?

• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Nội dung và phương thức thực hiện chức năng của LLCSB Việt Nam giai đoạn 1998–2016 có những điểm tương đồng và khác biệt nào so với các lực lượng quản lý biển trong nước và LLCSB quốc tế?

• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Thực trạng pháp luật và thực tiễn thi hành chức năng của LLCSB Việt Nam bộc lộ những hạn chế, điểm nghẽn thể chế nào?

• Câu hỏi nghiên cứu 4 (RQ4): Những quan điểm và giải pháp đột phá nào cần được triển khai để nâng cao hiệu quả chức năng của LLCSB Việt Nam trong bối cảnh tranh chấp khu vực "tiệm cận quân sự"?

• Giả thuyết nghiên cứu 1 (H1): LLCSB mang bản chất của lực lượng vũ trang nhân dân, thực hiện đồng thời các chức năng đối nội và đối ngoại của Nhà nước trên các vùng biển quốc gia và quốc tế.

• Giả thuyết nghiên cứu 2 (H2): Mô hình chức năng đa nhiệm (quản lý an ninh, duy trì trật tự an toàn, cứu nạn hàng hải, bảo vệ môi trường biển và tác chiến bảo vệ chủ quyền) là xu thế tất yếu phù hợp với thực tiễn Việt Nam.

• Giả thuyết nghiên cứu 3 (H3): Việc nâng cấp giá trị pháp lý từ Pháp lệnh LLCSB Việt Nam lên Luật Cảnh sát biển Việt Nam là điều kiện tiên quyết để giải quyết triệt để sự chồng chéo thẩm quyền và tối ưu hóa hiệu lực thực thi pháp luật.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp học thuyết chức năng nhà nước, lý luận về quyền hành pháp và lý thuyết lực lượng hoạt động phi quân sự (PQS). Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ tiến trình 19 năm hình thành và phát triển của LLCSB Việt Nam (1998–2016), đối chiếu với mô hình của 10 quốc gia trên thế giới, tạo tiền đề luận cứ khoa học trực tiếp cho sự ra đời của Luật Cảnh sát biển Việt Nam năm 2018.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tình hình nghiên cứu được phân tích đa tầng qua hai luồng học thuật quốc tế và trong nước:

graph LR
    subgraph QuocTe [Nghiên cứu Quốc tế]
        A1[Masahiro Akiyama 2000s<br>Coast Guard vượt quyền tài phán]
        A2[Harry Ganda Wijaya & Tridea Sulaksana<br>Chuyển đổi mô hình BAKORKAMLA]
        A3[Liu Nam Lai & Zuo Keyuan<br>Hợp tác an ninh Biển Đông]
        A4[Yasunori Okamoto & Canny Evalina<br>Tuần tra MSPA & ReCAAP]
    end
    subgraph TrongNuoc [Nghiên cứu Trong nước]
        B1[Viện Chiến lược Bộ Quốc phòng<br>Lực lượng phi quân sự PQS]
        B2[PGS.TS Nguyễn Trường Cửu<br>Chiến lược bảo vệ biển & Kinh tế]
        B3[GS.TS Lê Minh Tâm & PGS.TS Nguyễn Minh Đoan<br>Lý luận chức năng hành pháp]
        B4[ThS. Nguyễn Quốc Khánh & Nguyễn Kim Cúc<br>Kiểm tra, kiểm soát & Xử phạt hành chính]
    end
    QuocTe --> C{Research Gap:<br>Khung lý luận chức năng toàn diện<br>cho LLCSB Việt Nam}
    TrongNuoc --> C

Nhánh nghiên cứu quốc tế:

• Masahiro Akiyama (Chủ tịch Tổ chức Nghiên cứu Chính sách Đại dương Nhật Bản) trong công trình về lực lượng bảo vệ bờ biển toàn cầu đã định vị Coast Guard như một công cụ chính sách đối ngoại tại vùng nước vượt qua giới hạn quyền tài phán quốc gia, không thay thế hải quân nhưng có khả năng chuyển trạng thái chiến đấu khi có chiến tranh.
• Các nghiên cứu của Harry Ganda Wijaya (Học viện Cảnh sát biển Nhật Bản) và Tridea Sulaksana (Cơ quan Điều phối An ninh biển Indonesia - BAKORKAMLA) chỉ ra thách thức chuyển đổi từ mô hình quân sự sang dân sự và sự thiếu hụt biên chế trầm trọng (BAKORKAMLA chỉ có 350 nhân sự phải phối hợp giữa 12 bộ, ngành).
• Liu Nam Lai (Viện Khoa học Xã hội Trung Quốc) và Giáo sư Zuo Keyuan (Đại học Central Lancashire) tập trung vào cơ chế hợp tác khu vực chống cướp biển, bảo vệ môi trường và giải quyết xung đột vùng tiếp giáp lãnh hải.
• Các học giả Richard Christian, Yasunori Okamoto, Canny Evalina phân tích các mô hình hợp tác đa phương thực tiễn như Hiệp ước ReCAAP, việc thiết lập Khu vực tuần tra an ninh hàng hải (MSPA) tại vịnh Aden, cũng như hạn chế pháp lý về thủ tục xin phép khi tiến hành "truy đuổi nóng" qua ranh giới biển giữa Malaysia và Singapore.
• Ferrancullo Eric (LLCSB Philippines) và Sydney Kassim David (LLCSB Malaysia) khảo sát năng lực bồi thường ô nhiễm dầu (theo Công ước CLC 92, FUND 92) và năng lực tìm kiếm cứu nạn chuyên nghiệp (SAR/SOLAS).

Nhánh nghiên cứu trong nước:

• Đề tài cấp Bộ Quốc phòng của Viện Chiến lược Bộ Quốc phòng xác lập khái niệm lực lượng hoạt động phi quân sự (PQS), định vị LLCSB là lực lượng nòng cốt, chủ trì phối hợp với Kiểm ngư, Hải quan, Biên phòng.
• PGS.TS. Nguyễn Trường Cửu làm rõ mối quan hệ giữa thế trận quốc phòng toàn dân trên biển gắn với phát triển kinh tế biển.
• Các công trình chuyên ngành luật của TS. Nguyễn Thái Dương (phối hợp giữa Cảnh sát nhân dân và Cảnh sát biển), ThS. Nguyễn Quốc Khánh (kiểm tra, kiểm soát trên biển giai đoạn 1998–2005), ThS. Nguyễn Kim Cúc và Nguyễn Giang Đông (thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính) và ThS. Nguyễn Đình Phúc (tiêu chí hoàn thiện thể chế LLCSB).

Tranh luận học thuật cốt lõi:

1. Mô hình tổ chức: Tranh luận giữa mô hình "Dân sự hóa hoàn toàn" (như Cảnh sát biển Indonesia, Cảnh sát biển Thụy Điển) đối lập với mô hình "Lực lượng vũ trang mang tính thực thi pháp luật chuyên trách / Bán quân sự" (như USCG Hoa Kỳ, JCG Nhật Bản, Hải Cảnh Trung Quốc).
2. Cơ chế điều hành: Mô hình "Tổ chức lực lượng tập trung đa nhiệm" đối lập với mô hình "Độc lập chuyên ngành phối hợp phân tán" (nhiều cơ quan cùng quản lý vùng biển).

Vị thế nghiên cứu (Academic Positioning): Luận án khắc phục triệt để hạn chế của các nghiên cứu tiền nhiệm (vốn chỉ dừng lại ở các mặt nghiệp vụ đơn lẻ như kiểm soát tàu thuyền hoặc xử phạt vi phạm hành chính). Công trình đặt LLCSB trong tổng thể lý luận cấu trúc quyền lực nhà nước, xác lập luận cứ khoa học để chuyển đổi định danh quốc tế từ "Vietnam Marine Police" sang "Vietnam Coast Guard" và xác lập vai trò "chủ trì, nòng cốt" thực thi pháp luật trên biển.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án làm giàu và phát triển lý luận Mác - Lênin cùng khoa học pháp lý về chức năng nhà nước và quyền hành pháp:

• Kế thừa và mở rộng học thuyết hành pháp: Phát triển luận điểm của GS.TS Lê Minh Tâm về chức năng hành pháp như "những con kênh mà theo đó quyền hành pháp được triển khai để thực thi pháp luật và tiến hành các hoạt động quản lý, điều hành", công trình xác định chức năng của LLCSB là những "hành lang pháp lý cơ bản, ổn định" nhằm chuyển hóa quyền lực hành pháp - tư pháp trên biển.
• Bổ sung lý thuyết chức năng cơ quan nhà nước: Làm rõ mối quan hệ biện chứng giữa chức năng (mang tính bao quát, lâu dài) và nhiệm vụ (mang tính cụ thể, giai đoạn). Luận án chứng minh quy luật: khi một nhiệm vụ được thực hiện liên tục, ổn định và chứng minh được tính tất yếu khách quan đối với xã hội, nhiệm vụ đó sẽ chuyển hóa thành chức năng chính thức.
• Xác lập hệ đề xuất lý thuyết (Theoretical Propositions):
  • Mệnh đề 1 (P1): Chức năng của LLCSB mang tính khách quan, bị quy định bởi biến động địa chính trị, quy mô chủ quyền biển và trình độ kinh tế biển của quốc gia ven biển.
  • Mệnh đề 2 (P2): LLCSB thể hiện tính quyền lực nhà nước đặc thù, sở hữu thẩm quyền kép: vừa áp dụng biện pháp cưỡng chế hành chính, vừa tiến hành một số hoạt động điều tra tố tụng hình sự.
  • Mệnh đề 3 (P3): Chức năng của LLCSB có tính đa diện và đa chiều, linh hoạt chuyển dịch từ quản lý dân sự trong thời bình sang tham gia phòng thủ, tác chiến hiệp đồng bảo vệ Tổ quốc trong thời chiến.

Khung phân tích độc đáo

Luận án tích hợp 3 trụ cột lý thuyết: (1) Lý luận Nhà nước và Pháp luật hiện đại; (2) Luật Biển quốc tế (UNCLOS 1982, Hiệp ước ReCAAP); (3) Học thuyết An ninh phi truyền thống và Lực lượng PQS.

                    ┌─────────────────────────────────────────────────────────┐
                    │               KHUNG PHÂN TÍCH ĐA DIỆN LLCSB             │
                    └────────────────────────────┬────────────────────────────┘
                                                 │
         ┌───────────────────────────────┬───────┴───────┬───────────────────────────────┐
         ▼                               ▼               ▼                               ▼
┌──────────────────┐           ┌──────────────────┐┌──────────────────┐           ┌──────────────────┐
│  BẢO VỆ CHỦ QUYỀN│           │ QUẢN LÝ AN NINH, ││ THỰC THI PHÁP    │           │ HỢP TÁC QUỐC TẾ  │
│  & TÀI PHÁN      │           │ TRẬT TỰ, AN TOÀN ││ LUẬT & TƯ PHÁP   │           │ & ĐỐI NGOẠI BIỂN │
└────────┬─────────┘           └────────┬─────────┘└────────┬─────────┘           └────────┬─────────┘
         │                              │                   │                              │
         └──────────────────────────────┴───────┬───────────┴──────────────────────────────┘
                                                │
                                                ▼
                               ┌───────────────────────────────────┐
                               │ ĐIỀU KIỆN BIÊN (BOUNDARY LIMITS): │
                               │   - Nội thủy, Lãnh hải            │
                               │   - Vùng tiếp giáp, Vùng EEZ     │
                               │   - Thềm lục địa & Biển quốc tế   │
                               └───────────────────────────────────┘

Điều kiện biên (Boundary conditions): Thẩm quyền và phương thức thực hiện chức năng được phân định ranh giới chặt chẽ theo các vùng biển pháp lý:

• Vùng nội thủy và lãnh hải: Thực thi chủ quyền hoàn toàn và tuyệt đối; áp dụng đầy đủ các biện pháp kiểm tra, bắt giữ, cưỡng chế, điều tra hình sự.
• Vùng tiếp giáp lãnh hải: Thực thi quyền kiểm soát ngăn ngừa và trừng trị các vi phạm về thuế, hải quan, y tế, nhập cư.
• Vùng đặc quyền kinh tế (EEZ 200 hải lý) và thềm lục địa (lên tới 350 hải lý): Thực thi quyền chủ quyền về thăm dò, khai thác tài nguyên và quyền tài phán về bảo vệ môi trường, nghiên cứu khoa học biển, lắp đặt công trình nhân tạo.
• Vùng biển quốc tế: Thực hiện quyền truy đuổi nóng (Right of hot pursuit), quyền can thiệp đối với tội phạm cướp biển, buôn bán người, ma túy và phối hợp tìm kiếm cứu nạn (SAR).

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

• Triết học nghiên cứu (Epistemological Stance): Dựa trên cơ sở phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin, gắn liền với tư tưởng Hồ Chí Minh về bảo vệ chủ quyền biển đảo. Nghiên cứu tiếp cận hiện tượng pháp lý trong mối liên hệ vận động không ngừng giữa kinh tế, chính trị, quốc phòng và quan hệ đối ngoại.
• Thiết kế đa tầng (Multi-level Design):
  • Cấp độ vĩ mô: Phân tích thể chế, hệ thống chính sách của Đảng và Nhà nước, các chuẩn mực pháp luật quốc tế (UNCLOS 1982, SOLAS, MARPOL, CLC 92, FUND 92).
  • Cấp độ trung mô: Khảo sát cơ chế vận hành, cơ cấu tổ chức bộ máy, mối quan hệ phối hợp liên ngành giữa LLCSB với Hải quân, Bộ đội Biên phòng, Cảnh sát nhân dân, Hải quan, Kiểm ngư và 28 tỉnh, thành phố ven biển.
  • Cấp độ vi mô: Phân tích thực chứng các hoạt động tuần tra, kiểm soát, điều tra hình sự, xử lý vi phạm hành chính và hợp tác song phương/đa phương thực tế.

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Chiến lược lấy mẫu và thu thập dữ liệu:
  • Nghiên cứu văn bản pháp luật toàn diện: Rà soát toàn bộ các đạo luật, pháp lệnh từ năm 1998 đến 2016 (Pháp lệnh LLCSB Việt Nam 1998, Pháp lệnh 2008, Luật Biển Việt Nam 2012, Luật Xử lý vi phạm hành chính 2012, Bộ luật Tố tụng hình sự 2015).
  • Khảo cứu thứ cấp thực tiễn: Khai thác báo cáo tổng kết 19 năm công tác thực thi pháp luật của Cục Cảnh sát biển (nay là Bộ Tư lệnh Cảnh sát biển), tài liệu hội thảo khoa học cấp Bộ Quốc phòng, Bộ Công an và Tòa án nhân dân tối cao.
• Phương pháp so sánh luật học (Comparative Law): Lập bảng phân tích đối chiếu hệ thống tổ chức, chức năng của LLCSB tại 10 quốc gia điển hình (Mỹ, Nhật Bản, Trung Quốc, Thụy Điển, Hàn Quốc, Indonesia, Malaysia, Singapore, Philippines, Thái Lan).

• Tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation): Kết hợp chặt chẽ giữa tam giác hóa lý thuyết (lý luận nhà nước + luật biển quốc tế), tam giác hóa dữ liệu (văn bản quy phạm + số liệu thực tiễn 1998–2016) và tam giác hóa phương pháp (phân tích logic pháp lý + đối chiếu so sánh quốc tế).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

pie title Tỷ trọng các nhóm điểm nghẽn thể chế LLCSB giai đoạn 1998-2016
    "Bất cập về hình thức văn bản (Pháp lệnh chưa đủ hiệu lực)" : 35
    "Chồng chéo thẩm quyền với Kiểm ngư, Biên phòng, Hải quan" : 25
    "Hạn chế thẩm quyền tố tụng hình sự & Xử phạt VPHC" : 20
    "Bất cập về cơ chế chỉ huy & Trang thiết bị thực thi" : 20

1. Nhận diện khoảng cách thể chế giữa Pháp lệnh và thực tiễn tranh chấp biển: Luận án chỉ ra rằng Pháp lệnh LLCSB Việt Nam năm 2008 chỉ quy định chức năng ở mức khái quát: "LLCSB Việt Nam là lực lượng chuyên trách của Nhà nước thực hiện chức năng quản lý về an ninh, trật tự, an toàn và bảo đảm việc chấp hành pháp luật Việt Nam và điều ước quốc tế liên quan...". Quy định này chưa chuẩn hóa thẩm quyền bảo vệ chủ quyền bằng biện pháp phi quân sự trong các tình huống tranh chấp phức tạp trên thực địa.
2. Xung đột thẩm quyền quản lý biển đa ngành: Hệ thống quản lý biển Việt Nam giai đoạn 1998–2016 tồn tại sự phân tán giữa lực lượng vũ trang và các cơ quan thanh tra chuyên ngành thuộc Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (Kiểm ngư), Bộ Tài chính (Hải quan), Bộ Giao thông vận tải (Cảng vụ), tạo ra những "khoảng trống quyền lực" và "bức tường vô hình" trong chia sẻ thông tin tác chiến, xử lý vi phạm.
3. Giới hạn thẩm quyền điều tra tố tụng hình sự và xử phạt vi phạm hành chính: Pháp luật giai đoạn trước năm 2015 chỉ trao cho Cảnh sát biển quyền khởi tố, điều tra ban đầu đối với một số tội danh hạn chế, gây ách tắc trong đấu tranh phòng chống tội phạm có tổ chức, buôn lậu xuyên quốc gia, cướp biển và buôn bán ma túy quy mô lớn trên biển.
4. Tính tất yếu của việc chuẩn hóa danh xưng quốc tế: Việc chuyển đổi danh xưng giao dịch từ "Vietnam Marine Police" thành "Vietnam Coast Guard" không thuần túy là vấn đề ngôn ngữ mà là sự chuyển đổi bản chất thể chế nhằm bảo đảm tính tương thích với thông lệ quốc tế, tạo điều kiện thực hiện quyền tài phán đối với tàu thuyền nước ngoài và tham gia các diễn đàn đa phương (ARF, Hội nghị Những người đứng đầu Cảnh sát biển châu Á - HACGAM).

Implications đa chiều

• Ý nghĩa lý luận: Bổ sung vào giáo trình Lý luận chung về Nhà nước và pháp luật các tiêu chí xác định chức năng cơ quan quản lý biển đặc thù, định hình phân hệ lý luận về "Hành pháp biển".
• Ý nghĩa lập pháp: Đặt nền móng lập luận khoa học trực tiếp đề xuất Quốc hội ban hành Luật Cảnh sát biển Việt Nam (đã được hiện thực hóa tại kỳ họp thứ 6 Quốc hội khóa XIV năm 2018).
• Ý nghĩa thực tiễn chỉ huy - điều hành: Cung cấp giải pháp xây dựng quy chế phối hợp tác chiến giữa Bộ Quốc phòng, Bộ Công an, Bộ Ngoại giao và chính quyền 28 tỉnh, thành ven biển; chuẩn hóa các kịch bản đấu tranh bảo vệ chủ quyền bằng biện pháp pháp lý và nghiệp vụ chấp pháp phi quân sự.
• Khả năng tổng quát hóa (Generalizability): Khung phân tích chức năng LLCSB có thể áp dụng hiệu quả cho việc hoàn thiện thể chế các lực lượng thực thi pháp luật ven biển tại các quốc gia đang phát triển có tranh chấp biển phức tạp.

Limitations và Future Research

• Hạn chế về dữ liệu lịch sử: Do tính chất nhạy cảm và bảo mật quốc phòng, một số số liệu thống kê chi tiết về các vụ việc va chạm thực địa, bắt giữ tàu vi phạm chủ quyền giai đoạn 1998–2016 chưa thể công bố toàn văn mà chỉ phản ánh dưới dạng tổng kết khái quát.
• Giới hạn khung thời gian pháp lý: Công trình hoàn thành năm 2017, do đó phản ánh thực trạng pháp luật trước thời điểm Luật Cảnh sát biển Việt Nam 2018 và Luật Cảnh sát biển Trung Quốc 2021 có hiệu lực.
• Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):
  1. Nghiên cứu cơ chế tài phán điện tử và giám sát biển thông minh: Ứng dụng công nghệ vệ tinh, hệ thống nhận dạng tự động (AIS) và dữ liệu lớn (Big Data) trong quy trình kiểm tra, kiểm soát hành chính trên biển.
  2. Nghiên cứu giải quyết xung đột vùng xám (Grey-zone tactics): Đánh giá vai trò của LLCSB trước các chiến thuật dân quân biển và tàu khảo sát nước ngoài vi phạm vùng đặc quyền kinh tế.
  3. Tương trợ tư pháp quốc tế trên biển: Xây dựng quy chế truy đuổi nóng xuyên biên giới và cơ chế dẫn độ tội phạm cướp biển theo khuôn khổ ReCAAP mở rộng.
  4. Mô hình hợp nhất các lực lượng chấp pháp biển: Đánh giá tính khả thi của việc sáp nhập Kiểm ngư vào Cảnh sát biển theo kinh nghiệm của Hải Cảnh Trung Quốc hoặc USCG Hoa Kỳ.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Dự báo công trình là tài liệu tham khảo bắt buộc cho các nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Lý luận Nhà nước và Pháp luật, Luật Quốc tế, Luật Hành chính và Khoa học Quân sự; định hình các chủ đề nghiên cứu tiếp nối về tư pháp hàng hải.
• Tác động lập pháp và chính sách: Đóng góp luận cứ cốt lõi cho Chính phủ và Ủy ban Quốc phòng và An ninh của Quốc hội trong việc thẩm tra dự án Luật Cảnh sát biển Việt Nam năm 2018; cung cấp cơ sở để Bộ Quốc phòng ban hành các thông tư quy định chi tiết quy trình tuần tra, kiểm tra, kiểm soát trên biển.
• Lợi ích kinh tế - xã hội: Việc nâng cao hiệu quả chức năng của LLCSB giúp bảo vệ an toàn cho hàng vạn tàu cá ngư dân khai thác tại các ngư trường truyền thống Hoàng Sa, Trường Sa, giảm thiểu thiệt hại từ sự cố tràn dầu hàng hải và bảo vệ tuyến vận tải biển quốc tế huyết mạch qua Biển Đông.
• Vị thế đối ngoại quốc tế: Tạo lập cơ sở pháp lý vững chắc để LLCSB Việt Nam ký kết các thỏa thuận hợp tác song phương về đường dây nóng, thiết lập vùng tuần tra chung với Cảnh sát biển các nước láng giềng (Trung Quốc, Campuchia, Philippines, Indonesia).

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên luật: Tiếp cận hệ thống luận điểm hoàn chỉnh về chức năng nhà nước trong lĩnh vực biển đảo; sử dụng làm tài liệu giảng dạy chuyên đề tại các cơ sở đào tạo luật và học viện quân đội/công an.
• Cơ quan hoạch định chính sách (Quốc hội, Chính phủ, Bộ Quốc phòng): Sở hữu báo cáo phân tích toàn diện về các điểm nghẽn thể chế để tiếp tục hoàn thiện các văn bản dưới luật hướng dẫn thi hành Luật Cảnh sát biển.
• Sĩ quan chỉ huy và cán bộ thực thi pháp luật Cảnh sát biển: Nắm vững cơ sở lý luận, ranh giới thẩm quyền và phương thức giải quyết các tình huống đối ngoại, chấp pháp trên các vùng biển tranh chấp.
• Cộng đồng doanh nghiệp hàng hải và ngư dân: Thụ hưởng môi trường an ninh biển ổn định, minh bạch về thủ tục kiểm tra hành chính và mạng lưới hỗ trợ tìm kiếm cứu nạn chuyên nghiệp 24/7.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp độc đáo nhất là việc mở rộng Học thuyết Chức năng Quyền hành pháp của GS.TS Lê Minh Tâm và PGS.TS Nguyễn Minh Đoan sang không gian sinh tồn biển đặc thù. Luận án đã chứng minh chức năng của cơ quan hành pháp biển không thuần túy là quản lý hành chính đơn ngành mà là "thể chế hành pháp - vũ trang hỗn hợp", có sự chuyển hóa biện chứng giữa quản lý trật tự xã hội dân sự trong thời bình sang tham gia bảo vệ chủ quyền lãnh thổ quốc gia bằng sức mạnh phi quân sự và quân sự khi phát sinh xung đột.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án so với các nghiên cứu trước đây thể hiện ra sao?

Khác với nghiên cứu của Nguyễn Quốc Khánh (2005) chỉ khảo sát đơn lẻ hoạt động kiểm tra kiểm soát, hay Nguyễn Kim Cúc (2010) chỉ tiếp cận thẩm quyền xử phạt hành chính, luận án này áp dụng Phương pháp phân tích thể chế đa tầng kết hợp so sánh luật học 10 quốc gia. Phương pháp này đặt LLCSB trong mối tương quan giữa luật quốc gia và UNCLOS 1982, cho phép đánh giá toàn diện cả 4 chức năng (bảo vệ chủ quyền, quản lý an ninh trật tự, thực thi pháp luật tư pháp và hợp tác quốc tế) thay vì chỉ tiếp cận chức năng hành chính vụ việc.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu nghiên cứu là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là thực trạng "phân mảnh quyền lực và sự tồn tại của bức tường vô hình" trong công tác quản lý biển giữa các lực lượng (Cảnh sát biển, Hải quân, Biên phòng, Kiểm ngư, Hải quan). Dù cùng thực hiện nhiệm vụ bảo vệ an ninh biển, sự thiếu vắng một đạo luật gốc khiến các lực lượng này hoạt động theo các chuỗi mệnh lệnh hành chính riêng biệt, dẫn đến sự lãng phí nguồn lực đầu tư tàu thuyền, chồng chéo vùng tuần tra nhưng lại bỏ trống công tác cứu hộ và xử lý vi phạm tại các vùng biển xa bờ.

4. Luận án có cung cấp quy trình/giao thức chuẩn hóa nào cho thực tiễn không?

Có. Luận án đã phác thảo Khung giao thức chuẩn hóa 5 bước trong xử lý vi phạm pháp luật đối với tàu thuyền nước ngoài xâm phạm vùng biển Việt Nam: (1) Phát hiện, ghi hình xác thực qua hệ thống trinh sát; (2) Tuyên truyền, cảnh báo bằng pháp luật quốc tế và nghiệp vụ ngoại giao chuyên ngành; (3) Áp dụng biện pháp ngăn chặn hành chính (bao vây, ép hướng, truy đuổi); (4) Tiến hành kiểm tra, kiểm soát tại chỗ và lập biên bản xử lý; (5) Phân luồng thụ lý theo thẩm quyền xử phạt hành chính hoặc khởi tố điều tra hình sự theo Bộ luật Tố tụng hình sự.

5. Lộ trình phát triển nghiên cứu trong 10 năm tới được vạch ra như thế nào?

Lộ trình 10 năm gồm 3 giai đoạn:

• Giai đoạn 1 (2018–2020): Hoàn thành pháp điển hóa Luật Cảnh sát biển Việt Nam và các nghị định hướng dẫn.
• Giai đoạn 2 (2021–2025): Hiện đại hóa trang bị, tàu thuyền tuần tra tầm xa (trên 4.000 tấn), làm chủ công nghệ quản lý biển C4ISR (Chỉ huy, Kiểm soát, Truyền thông, Máy tính, Tình báo, Giám sát, Trinh sát).
• Giai đoạn 3 (2026–2030): Nghiên cứu tích hợp, hợp nhất một số lực lượng thực thi pháp luật chuyên ngành (hướng tới mô hình Cảnh sát biển tinh gọn, thống nhất chỉ huy) và thiết lập mạng lưới tuần tra chung đa phương tại Biển Đông.

Kết luận

1. Xác lập hệ thống lý luận hoàn chỉnh: Luận án đã xây dựng thành công hệ thống khái niệm, đặc điểm, nội dung và phương thức thực hiện chức năng của LLCSB Việt Nam dưới góc độ khoa học Lý luận Nhà nước và Pháp luật.
2. Khẳng định tính khách quan của thể chế: Chứng minh việc xác định và bổ sung chức năng cho LLCSB là quy luật tất yếu của bộ máy nhà nước ven biển nhằm thích ứng với yêu cầu thực thi UNCLOS 1982 và diễn biến thực địa tại Biển Đông.
3. Luận cứ khoa học nền tảng cho Luật Cảnh sát biển 2018: Đề xuất và bảo vệ thành công giải pháp pháp điển hóa, nâng cấp giá trị pháp lý từ Pháp lệnh thành Luật Cảnh sát biển Việt Nam, mở rộng thẩm quyền điều tra và vị thế cơ quan chủ trì thực thi pháp luật trên biển.
4. Định hình phương thức đấu tranh phi quân sự: Đề xuất đổi mới phương thức bảo vệ chủ quyền bằng công cụ pháp lý, biện pháp chấp pháp hòa bình nhưng kiên quyết, hạn chế tối đa nguy cơ bùng phát xung đột quân sự trực tiếp.
5. Mở rộng các nhánh nghiên cứu mới: Mở ra các hướng nghiên cứu chuyên sâu về tư pháp hàng hải, cơ chế kiểm soát vùng xám trên biển và mô hình hợp nhất lực lượng chấp pháp biển quốc gia.
6. Giá trị di sản thực tiễn bền vững: Công trình đóng vai trò như một bản thiết kế thể chế mẫu mực, góp phần bảo vệ toàn vẹn chủ quyền lãnh thổ, giữ vững an ninh trật tự và nâng tầm vị thế quốc tế của lực lượng Cảnh sát biển Việt Nam trong kỷ nguyên vươn mình ra biển lớn của dân tộc.