Luận án tiến sĩ về bồi thường thiệt hại trong tố tụng - Lê Mai Anh

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI LÊ MAI ANH BOI THƯỜNG THIET HAI DO NGƯỜI CO THẤM QUYỀN CUA CO QUAN TIEN HANH TỐ TUNG GAY RA Chuyên ngành : Luật dan sự Mã số : 5.07 __ _THUVIEN TRUONG ĐẠI HỌC LUA THA NỘI PHÒNG@V_ 6 2_ LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC Người hướng dân khoa học: 1. Dinh Ngọc Hiện 2. Dinh Văn Thanh HA NOI - 2002 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu nêu trong luận án là trung thực.

Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. TÁC GIÁ LUẬN ÁN Lê Mai Anh MUC LUC Trang MỞ ĐẦU Chương 1: NHONG VAN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BOI THUONG THIET HAI DO NGƯỜI CÓ THẤM QUYỀN CUA CO QUAN TIẾN HÀNH TỔ TỤNG GÂY RA Lid Khái niệm thiệt hại và bồi thường thiệt hại do người có thẩm quyền của cơ quan tiến hành tố tụng gây ra 1. Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do người có thẩm quyền của 25 cơ quan tiến hành tố tụng gây ra Trình tự, thủ tục và cách thức giải quyết bồi thường thiệt hại 62 do người có thẩm quyền của cơ quan tiến hành tố tụng gây ra Chương 2: THUC TRANG PHÁP LUAT VA THỰC TIEN GIẢI QUYẾT 86 BOI THƯỜNG THIET HAI DO NGƯỜI CÓ THẤM QUYỀN CUA CƠ QUAN TIẾN HANH TO TUNG GÂY RA Ở VIET NAM HIEN NAY pal Thực trang pháp luật về giải quyết bồi thường thiệt hai do 87 người có thẩm quyền của cơ quan tiến hành tố tụng gây ra 2. Thực tiễn giải quyết bồi thường thiệt hại do người có thẩm 107 quyền tiến hành tố tụng gây ra hiện nay Chương 3: PHƯƠNG HƯỚNG HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VÀ CÁC 148 GIẢI PHÁP NHAM NANG CAO TRÁCH NHIỆM CUA CAC CƠ QUAN TIẾN HÀNH TỐ TỤNG ĐỐI VỚI VIỆC KHẮC PHỤC TỔN THẤT CỦA CÔNG DÂN TRONG CÁC VỤ OAN, SAI DO NGƯỜI CÓ THAM QUYỀN TIÊN HANH TÔ TUNG GAY RA 3.

Những định hướng mang tính nguyên tắc của việc hoàn thiện 148 pháp luật về bồi thường thiệt hại đối với các vụ việc oan, sai do người có thẩm quyền tiến hành tố tụng gây ra Phương hướng hoàn thiện pháp luật về bồi thường thiệt hại do 153 người có thẩm quyền của cơ quan tiến hành tố tụng gây ra đối VỚI Các vu Việc oan, sai trong hoạt động tố tụng hình sự Các giải pháp nhằm thực hiện có hiệu quả việc giải quyết bồi 184 thường thiệt hại đối với các vụ việc oan, sai trong hoạt động tố tụng hình sự KẾT LUẬN 198 NHỮNG CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN TỚI LUẬN ÁN 200 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 201 PHẦN PHỤ LỤC 207 NHỮNG TỪ VIET TAT TRONG LUẬN ÁN 1. BLDS : Bộ luật dan sự 2. BLHS : Bộ luật hình sự 3. BITH : Bồi thường thiệt hại 4.

TAND : Tòa án nhân dân ` : Tiến hành tố tụng 6. TNDS : Trách nhiệm dân sự 7. TNNN : Trách nhiệm nhà nước 8. VKS : Viện kiểm sát 9.

VKSND : Viện kiểm sát nhân dân 10.XHCN : Xã hội chủ nghĩa MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài Công cuộc đổi mới đất nước mà vấn đề then chốt là xây dựng Nhà nước pháp quyền của dân, do dân, vì dân đã đặt ra nhiệm vụ củng cố, hoàn thiện nền dan chủ xa hội chủ nghĩa (XHCN). Để xây dựng Nhà nước pháp quyền, cần cải cách nền hành chính quốc gia, song trùng với những cải cách tư pháp để hướng đến mục tiêu xây dựng một hệ thống cơ quan tư pháp thực sự sống và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật, vì công lý, công bằng xã hội, theo quan điểm chỉ đạo của Đảng và Nhà nước là: Công tác tư pháp phải ngăn ngừa có hiệu quả và xử lý kịp thời, nghiêm minh các loại tội phạm hình sự, đặc biệt là các tội xâm phạm an ninh quốc gia, tội tham nhũng và các loại tội phạm có tổ chức, bảo vệ trật tự, ky cương, dam bảo và tôn trọng quyền dân chủ, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức và công dân [23]. Đi đôi với những định hướng chiến lược này, việc cải cách tư pháp còn hướng tới giải quyết những đòi hỏi mà thực tiễn đặt ra, cụ thể: Kịp thời giải quyết có hiệu quả của các vụ khiếu kiện yêu cầu bồi thường do bị oan, sai trong hoạt động tố tụng, kết hợp với việc xây dựng cơ chế, chính sách để mang lại bước phát triển thực sự đổi mới của hệ thống tư pháp từ Trung ương tới địa phương.

Nhưng so với những định hướng trên, hiện nay tổ chức và hoạt động của hệ thống cơ quan tư pháp vẫn chưa có những bước đột phá để đáp ứng với yêu cầu, nhiệm vụ trong tình hình mới, trong đó điều tra, truy tố, xét xử vẫn còn để gây ra oan, sai cho công dân. Đối với nhiều địa phương, khi có oan, sai xảy ra nhưng cơ quan tiến hành tố tụng (THTT) lại chưa kip thời giải quyết việc bồi thường cho người bị thiệt hại, từ đó gây bất bình trong dư luận nhân dân, tạo ra một trong số tác nhân gây cản trở cho công tác cải cách và đổi mới, nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động của cơ quan tư pháp nói chung. Vì vậy, việc khác phục thiệt hai do người có thẩm quyền của cơ quan THTT gây ra đang là vấn đề có tính thời sự trong khoa học pháp lý nói riêng và trong định hướng cải cách tư pháp nói chung. Hiện nay, ngoài quy định của Hiến pháp và Bộ luật dân sự (BLDS) 1995, Nhà nước ta đã ban hành nhiều văn bản pháp luật để từng bước cụ thể hóa việc giải quyết loại trách nhiệm nhà nước (TNNN) bồi thường thiệt hại (BTTH) do hoạt động của cơ quan và người có thẩm quyền của cơ quan THTT gây ra.

Tuy nhiên, thực tế vẫn còn nhiều sự bất cập cả trong việc lập pháp, lập quy lẫn cơ chế bao đảm thực hiện loại TNNN này. Với những lý do nêu trên, việc nghiên cứu dé tài "Bồi thường thiệt hại do người có thẩm quyền của cơ quan tiến hành tố tụng gáy ra", về phương diện lý luận và phương diện thực tiến sẽ góp phần giải quyết tốt hơn vấn đề có tính thời sự cấp thiết nay. Tình hình nghiên cứu Bồi thường thiệt hại do người có thẩm quyền của cơ quan THTT gây ra (người có thẩm quyền THTT) là một trong số nội dung quan trọng trong pháp luật dân sự các nước và của Việt Nam. Ở nhiều nước, vấn đề BTTH trong hoạt động tố tụng cũng như thiệt hại do hoạt động tố tụng gây ra đã được các nhà nghiên cứu lý luận và luật pháp đề cập đến, trong đó có những công trình đã được công bố, như: "BITH do xâm phạm quyền tư pháp", (Nxb Tòa án nhân dân, 1999) và "Thực tiễn bồi thường án sai", (Nxb Tòa án nhân dân, 1999) của hai tác giả Trung quốc Dương Lap Tân và Truong Bộ Hồng; “Thực hiện trách nhiệm của Nhà nước và các cơ quan có thẩm quyền tố tụng" của Giáo sư tiến sĩ Mapozova (Viện Nhà nước pháp luật Mátxcova) - Liên bang Nga; "Nguyên tắc bảo hộ người bị hại trong quá trình tố tụng hình sự" của tác gia Crabosky (Australia năm 1989).

Ở Việt Nam, "BTTH do người có thẩm quyền cơ quan THTT gây ra" đã được đề cập nghiên cứu nhưng chưa nhiều. Các bài viết đăng tại các tạp chí chuyên ngành như: "Bàn về trách nhiệm BTTH cua Nhà nước trong hoạt động tố tụng hình sự" của tác giả Nguyễn Thanh Tịnh, Tạp chí Dân chủ và pháp luật số 3 tháng 5 năm 2000, Bộ Tư pháp; "Xác định trách nhiệm dén bù thiệt hại giữa cơ quan và cá nhân gây ra trong hoạt động tố tụng hình sự", của Tưởng Bằng Lượng, Thẩm phán TAND Tối cao, Tạp chí Tòa án nhân dân, số 1 tháng 2 năm 1999. Ngoài ra, cũng có một số công trình nghiên cứu cá nhân và tập thể với quy mô và cấp độ chuyên sâu, bài bản như đề tài khoa hoc cấp Bộ: "B77TH do bị bắt, giữ, xét xử oan, sai ở Việt Nam và một số nước trên thế giới" do tiến sĩ Dương Thanh Mai cht trì, hoặc luận văn thạc sĩ luật học: "BITH do người có thẩm quyền của cơ quan THTT gây ra" của tác giả Nguyễn Hữu Ước thực hiện tại Trường Đại học Luật Hà Nội. Về tổng thể, ở nước ta, cho đến thời điểm này, chưa có một công trình khoa hoc nào về "BITH do người có thẩm quyền của cơ quan THTT gây ra" được nghiên cứu một cách có hệ thống ở cấp độ luận án tiến sĩ về vấn đề này.

Đối tượng, phạm vi và mục đích nghiên cứu đề tài * Đối tượng nghiên cứu: nghiên cứu các quy định của pháp luật thực định và thực tiễn giải quyết mối quan hệ lợi ích giữa Nhà nước và công dân qua việc thực hiện TNNN BTTH trong các vụ việc oan, sai mà các cơ quan và người có thẩm quyền THTT gây ra. * Pham vi nghiên cứu: BTTH do người có thẩm quyền của cơ quan THTT là đề tai rộng, chứa đựng nhiều vấn đề phức tạp về ca lý luận và thực tiễn. Đề tài nghiên cứu liên quan đến cơ quan THTTT là cơ quan nhà nước được giao thực thi quyền tư pháp, tiến hành các hoạt động điều tra, truy tố, xét xử tội phạm và giải quyết các vụ việc tranh chấp xảy ra trong xã hội. Hoạt động bảo vệ pháp luật của cơ quan THTT là hoạt động liên quan đến nhiều người, nhiều lĩnh vực, nhiều mối quan hệ đan xen, có sự tham gia của nhiều cơ quan và chịu sự điều chỉnh của nhiều loại quy phạm của cả luật nội dung lẫn hình thức.

Đạc biệt, hoạt động này lại phải tuân theo những trình tự, thủ tục tố tụng khác nhau (tố tụng hình sự, tố tụng dân sự, tố tụng hành chính, tố tụng lao động.), vì vậy, phù hợp với đối tượng nghiên cứu, đề tài giới hạn ở những vấn đề lý luận và thực tiễn của việc giải quyết BTTH do người có thẩm quyền của cơ quan THTT gây ra cho người bi oan, sai trong hoạt động điều tra, truy tố, xét xử mà điển hình là bồi thường oan, sai về hình sự. Trên thực tế, dù hoạt động theo trình tự, thủ tục tố tụng nào thì gây oan, sai cho công dân là khả năng hoàn toàn có thể xảy ra, do khi thi hành công vụ, người có thẩm quyền THTT đã có hành vi hoặc quyết định tố tụng trái pháp luật, x4m phạm quyền tư pháp.