Luận án tiến sĩ: Các yếu tố tác động đến hành vi người tiêu dùng xe điện hai bánh tại Hà Nội (ĐH Bách Khoa)

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC BÁCH KHOA HÀ NỘI TRỊNH THU THUỶ CÁC YẾU TỐ TÁC ĐỘNG TỚI HÀNH VI NGƯỜI TIÊU DÙNG ĐỐI VỚI XE ĐIỆN HAI BÁNH TẠI ĐÔ THỊ HÀ NỘI LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ Hà Nội – 2018 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC BÁCH KHOA HÀ NỘI TRỊNH THU THUỶ CÁC YẾU TỐ TÁC ĐỘNG TỚI HÀNH VI NGƯỜI TIÊU DÙNG ĐỐI VỚI XE ĐIỆN HAI BÁNH TẠI ĐÔ THỊ HÀ NỘI Ngành: Kinh tế học Mã số: 9310101 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. PHẠM THỊ THANH HỒNG 2. PHẠM THỊ KIM NGỌC Hà Nội – 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình của tôi, do tôi nghiên cứu và thực hiện. Các số liệu trong luận án được trích dẫn có nguồn gốc.

Các kết quả trình bày trong luận án là trung thực và chưa từng được các tác giả khác công bố. Ngày 29 tháng 10 năm 2018 Nghiên cứu sinh Trịnh Thu Thuỷ Người hướng dẫn khoa học PGS. Phạm Thị Thanh Hồng TS. Phạm Thị Kim Ngọc i LỜI CẢM ƠN Tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc đến PGS.

Phạm Thị Thanh Hồng và TS. Phạm Thị Kim Ngọc, người đã tận tình hướng dẫn tôi trong suốt quá trình thực hiện nghiên cứu. Những gợi mở, định hướng và góp ý của PGS. Phạm Thị Thanh Hồng và TS.

Phạm Thị Kim Ngọc đã giúp tôi đạt được kết quả nghiên cứu hôm nay. Tôi xin trân trọng gửi lời cảm ơn đến TS. Nguyễn Danh Nguyên, TS. Nguyễn Đại Thắng, cùng toàn thể các Thầy/Cô trong hội đồng chuyên môn đã đóng góp nhiều ý kiến thiết thực, hữu ích giúp tôi hoàn thành luận án.

Tôi xin trân trọng gửi lời cảm ơn đến Ban giám hiệu Trường Đại học Bách khoa Hà Nội đã tạo điều kiện cho tôi thực hiện công việc nghiên cứu. Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành đến các Thầy/Cô Viện Kinh tế & Quản lý đã động viên, khích lệ, tạo điều kiện và hỗ trợ tôi trong suốt thời gian qua, giúp tôi có thể tập trung hoàn thành nghiên cứu của mình. Tôi xin trân trọng cảm ơn! ii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN i LỜI CẢM ƠN ii MỤC LỤC iii DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT v DANH MỤC BẢNG vi DANH MỤC HÌNH VẼ vii PHẦN MỞ ĐẦU 1 1. Tính cấp thiết của đề tài 1 2.

Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan tới đề tài 4 3. Mục đích nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu 6 4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 7 5. Phương pháp nghiên cứu 8 6.

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của nghiên cứu 11 7. Kết quả nghiên cứu và đóng góp mới 12 8. Kết cấu của luận án 13 CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN LÝ LUẬN VỀ HÀNH VI NGƯỜI TIÊU DÙNG 14 1.1 Các quan điểm về hành vi người tiêu dùng 14 1.1 Người tiêu dùng 14 1.2 Hành vi người tiêu dùng 15 1.3 Lý thuyết về lợi ích người tiêu dùng 16 1.4 Lý thuyết tâm lý học về hành vi người tiêu dùng 19 1.2 Các yếu tố tác động tới hành vi người tiêu dùng 27 1.3 Các yếu tố tác động tới hành vi người tiêu dùng đối với phương tiện cá nhân: xe đạp, 31 xe máy, xe đạp điện, xe máy điện và ô tô điện CHƯƠNG 2.

MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU HÀNH VI NGƯỜI TIÊU DÙNG ĐỐI VỚI XE 39 ĐIỆN HAI BÁNH 2.1 Thực trạng thị trường xe điện hai bánh tại Việt Nam 39 2.1 Khái niệm xe máy điện và xe đạp điện 39 2.2 Quá trình phát triển thị trường 39 2.3 Thực trạng thị trường 41 2.4 Chính sách quản lý và kiểm soát xe điện hai bánh 44 2.5 Nhu cầu di chuyển và phương tiện đi lại của người dân thành phố Hà Nội 46 2.2 Mô hình nghiên cứu tổng quát 50 2.1 Khung cơ sở lý thuyết 50 2.2 Mô hình nghiên cứu đề xuất 52 2.3 Yếu tố tác động và giả thuyết mô hình 55 2.4 Thiết lập thang đo các yếu tố 64 71 iii CHƯƠNG 3. THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU 3.1 Thiết kế bản hỏi khảo sát điều tra 71 3.1 Lựa chọn mức độ thang đo 71 3.2 Thiết kế bản hỏi khảo sát điều tra 71 3.2 Chọn mẫu, thu thập và xử lý số liệu 72 3.1 Phương pháp chọn mẫu 72 3.2 Phương pháp thu thập dữ liệu 76 3.3 Phương pháp phân tích dữ liệu 77 3.3 Phân tích thang đo và phân tích nhân tố khám phá 83 3.1 Kiểm định độ tin cậy Cronbach’s Alpha 84 3.2 Phân tích nhân tố khám phá 86 CHƯƠNG 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CÁC YẾU TỐ TÁC ĐỘNG TỚI HÀNH VI 96 NGƯỜI TIÊU DÙNG ĐỐI VỚI XE ĐIỆN HAI BÁNH TẠI ĐÔ THỊ HÀ NỘI 4.1 Thống kê mô tả mẫu nghiên cứu 96 4.1 Đặc điểm mẫu khảo sát điều tra 96 4.2 Một số kết quả khảo sát điều tra khác 99 4.2 Kiểm định mức độ phù hợp của mô hình với dữ liệu thị trường 102 4.3 Phân tích bằng mô hình cấu trúc tuyến tính và kiểm định giả thuyết 105 4.4 Kiểm định sự khác biệt giữa các nhóm 111 4.5 Một số bàn luận về các yếu tố tác động 112 CHƯƠNG 5. KẾT LUẬN VỀ NGHIÊN CỨU VÀ KHUYẾN NGHỊ 125 5.1 Kết luận về nghiên cứu 125 5.2 Một số khuyến nghị 128 5.1 Khuyến nghị đối với doanh nghiệp sản xuất xe điện hai bánh 128 5.2 Khuyến nghị đối với cơ quan quản lý và hoạch định chính sách 130 5.3 Khuyến nghị đối với nhà nghiên cứu 140 PHẦN KẾT LUẬN 142 TÀI LIỆU THAM KHẢO 144 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ 148 PHỤ LỤC iv DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT ADB Ngân hàng phát triển châu Á (Asian Development Bank) ATGTQG An toàn giao thông quốc gia CFA Phân tích khẳng định nhân tố (Confirmed Factor Analysis) COP21 Hội nghị các bên lần thứ 21 (The twenty-first session of the Conference of the Parties) E2W Xe điện hai bánh (Electric two-wheeler vehicle) EFA Phân tích khám phá nhân tố (Exploratory Factor Analysis) EV Xe điện (Electric Vehicle) GTVT Giao thông vận tải IEA Cơ quan năng lượng quốc tế (International Enery Agency) JICA Cơ quan hợp tác quốc tế Nhật Bản (International Cooperation Agency) NCS Nghiên cứu sinh NTD Người tiêu dùng TAM Lý thuyết mô hình chấp nhận công nghệ (Theory of Technology Acceptant Model) TCTK Tổng cục thống kê THPT Trung học phổ thông TKTPHN Thống kê thành phố Hà Nội TPB Lý thuyết hành vi dự định (Theory of Planned Behavior) TRA Lý thuyết hành động hợp lý (Theory of Reasoned Action) v DANH MỤC BẢNG BIỂU Bảng 1.1 Tổng hợp lý thuyết hành vi người tiêu dùng 27 Bảng 1.2 Tổng hợp lý thuyết và yếu tố tác động tới hành vi người tiêu dùng 30 Bảng 2.1 Phân biệt xe đạp điện, xe máy điện và mô tô điện 39 Bảng 2.2 Phân loại xe điện hai bánh 41 Bảng 2.3 Thông số kỹ thuật cơ bản của E2W 42 Bảng 2.4 Bảng giá xe điện hai bánh 43 Bảng 2.5 Số lượng E2W tiêu thụ 43 Bảng 2.6 Tỉ lệ phần trăm loại xe E2W tiêu thụ và giá bán trên thị trường 44 Bảng 2.7 Tỉ lệ phân chia phương thức vận tải trên địa bàn Hà Nội 48 Bảng 2.8 Dân số và phương tiện xe mô tô, xe gắn máy và ô tô tại Hà Nội giai 48 đoạn 2010 - 2016 Bảng 2.9 Dự báo số lượng phương tiện cá nhân và thị phần vận tải tại thành phố 49 Hà Nội giai đoạn 2020 - 2030 Bảng 2.10 Khái niệm vận dụng trong mô hình nghiên cứu 53 Bảng 2.11 Các yếu tố tác động và giả thuyết 63 Bảng 2.12 Mẫu nghiên cứu định tính phỏng vấn chuyên gia 65 Bảng 2.13 Nội dung thang đo (các biến quan sát) trong mô hình 66 Bảng 3.1 Danh sách các trường THPT khảo sát điều tra trên địa bàn Hà Nội và số 76 lượng phiếu khảo sát hợp lệ thu về Bảng 3.2 Hệ số tải nhân tố và kích thước mẫu tương ứng 80 Bảng 3.3 Kiểm định độ tin cậy Cronbach’s Alpha 84 Bảng 3.4 Kiểm định KMO và Bartlett 87 Bảng 3.5 Tổng phương sai trích vòng thứ nhất 88 Bảng 3.6 Ma trận xoay vòng thứ nhất 89 Bảng 3.7 Tổng phương sai trích vòng thứ hai 89 Bảng 3.8 Ma trận xoay vòng thứ hai 90 Bảng 3.9 Đặt lại tên các nhóm nhân tố và biến quan sát 91 Bảng 3.10 Khái niệm hiệu chỉnh và giả thuyết bổ sung trong mô hình hiệu chỉnh 94 Bảng 4.1 Đặc điểm đối tượng khảo sát 96 Bảng 4.2 Đặc điểm của E2W trong khảo sát 97 Bảng 4.3 Đặc điểm về sử dụng E2W trong khảo sát 98 Bảng 4.4 Mục đích sử dụng E2W 99 Bảng 4.5 Hạn chế của E2W 99 Bảng 4.6 Phương tiện thay thế khi không sử dụng E2W 100 Bảng 4.7 Phương tiện thay thế E2W khi có điều kiện thay đổi 101 Bảng 4.8 Một số ưu điểm và hạn chế của E2W 102 Bảng 4.9 Kết quả kiểm định mức độ tin cậy và phù hợp của thang đo 103 Bảng 4.10 Hệ số tin cậy tổng hợp và phương sai trích các yếu tố trong mô hình 104 Bảng 4.11 Hệ số hồi quy các mối quan hệ trong mô hình 105 Bảng 4.12 Chấp nhận và bác bỏ giả thuyết 107 Bảng 4.13 Hệ số hồi qui các mối quan hệ trong mô hình sau bác bỏ giả thuyết 108 Bảng 4.14 So sánh đặc điểm cơ bản giữa pin ắc qui và pin lithium 114 Bảng 4.15 Tuổi thọ pin trữ điện của E2W theo thời gian 115 Bảng 4.16 So sánh kích thước E2W và xe máy 120 vi DANH MỤC HÌNH VẼ Hình 0.1 Các bước nghiên cứu 10 Hình 1.1 Quá trình ra quyết định của người tiêu dùng 15 Hình 1.2 Quá trình lựa chọn của người tiêu dùng 19 Hình 1.3 Mô hình Kích thích – Can thiệp – Phản ứng 21 Hình 1.4 Mô hình hành động hợp lý TRA 22 Hình 1.5 Mô hình hành vi dự định TPB 24 Hình 1.6 Mô hình chấp nhận công nghệ TAM 25 Hình 1.7 Mô hình kết hợp C-TAM-TPB 26 Hình 1.8 Các yếu tố tác động tới quá trình ra quyết định của người tiêu dùng 29 Hình 1.9 Các yếu tố tác động tới hành vi người tiêu dùng đối với E2W 37 Hình 2.1 Khu vực vùng Thủ đô Hà Nội trước và sau khi mở rộng 46 Hình 2.2 Khung cơ sở lý thuyết nghiên cứu các yếu tố tác động tới hành vi người 50 tiêu dùng đối với E2W Hình 2.3 Mô hình hành vi dự định TPB 51 Hình 2.4 Mô hình nghiên cứu hành vi người tiêu dùng đối với E2W 53 Hình 2.5 Mô hình nghiên cứu hành vi người tiêu dùng đối với E2W và giả thuyết 64 Hình 2.6 Quy trình phát triển thang đo (câu hỏi) nghiên cứu 65 Hình 2.7 Các biến quan sát (thang đo) trong mô hình nghiên cứu 69 Hình 3.1 Quy trình thiết kế bản hỏi khảo sát điều tra 71 Hình 3.