Luận án: Quá trình phát triển kinh tế, xã hội của Cộng hòa Liên bang Đức (1990-2015) - Nguyễn Thị Nga

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI NGUYỄN THỊ NGA QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN KINH TẾ, XÃ HỘI CỦA CỘNG HÒA LIÊN BANG ĐỨC (1990 – 2015) LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ HÀ NỘI – 2020 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI NGUYỄN THỊ NGA QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN KINH TẾ, XÃ HỘI CỦA CỘNG HÒA LIÊN BANG ĐỨC (1990 – 2015) Chuyên ngành: Lịch sử thế giới Mã số: 9.11 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ Người hướng dẫn khoa học: 1.TS Đào Tuấn Thành 2.TS Trần Thị Vinh HÀ NỘI – 2020 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của cá nhân. Các tư liệu được sử dụng trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng. Tôi xin chịu trách nhiệm hoàn toàn về các kết quả nghiên cứu của luận án. Tác giả Nguyễn Thị Nga ii LỜI CẢM ƠN Tôi xin bày tỏ sự kính trọng và lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS Đào Tuấn Thành và GS.TS Trần Thị Vinh đã luôn tận tình hướng dẫn, động viên và giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu để hoàn thành luận án.

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban lãnh đạo, các thầy, cô Tổ Lịch sử Thế giới, Khoa Lịch sử, trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã đóng góp ý kiến và tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong quá trình học tập tại Khoa. Tôi xin gửi lời cảm ơn trường Đại học Sư phạm Hà Nội nơi đã cho tôi những cơ hội học tập và phát triển bản thân trong những năm tháng học đại học và sau đại học. Tôi xin được cảm ơn gia đình, bạn bè, đồng nghiệp và những người đã luôn giúp đỡ tôi trong suốt bốn năm học tập vừa qua. Hà Nội, ngày … tháng ….

năm 2020 Tác giả Nguyễn Thị Nga iii MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu.

Nguồn tài liệu và phương pháp nghiên cứu. Đóng góp của luận án. Bố cục của luận án.6 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI. Nghiên cứu tổng quan về kinh tế, xã hội của CHLB Đức (1990 – 2015).

Công trình của các nhà nghiên cứu trong nước. Công trình học của các nhà nghiên cứu nước ngoài. Nghiên cứu về kinh tế Đức. Công trình của các nhà nghiên cứu trong nước.

Công trình của các nhà nghiên cứu nước ngoài. Nghiên cứu về xã hội Đức. Công trình của các nhà nghiên cứu trong nước. Công trình của các nhà nghiên cứu nước ngoài.

Một số nhận xét và những vấn đề luận án cần tập trung giải quyết. Nhận xét về tình hình nghiên cứu đề tài. Những vấn đề luận án cần tập trung giải quyết.26 Chương 2: CƠ SỞ CỦA QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN KINH TẾ, XÃ HỘI CỦACỘNG HÒA LIÊN BANG ĐỨC (1990 - 2015). Tình hình quốc tế.

Những chuyển biến của tình hình thế giới sau Chiến tranh lạnh. Xu hướng toàn cầu hóa. Xu thế khu vực hóa. Tình trạng gia tăng dân số và sự thay đổi của môi trường.

Tình hình khu vực. Sự sụp đổ của chủ nghĩa xã hội và quá trình chuyển đổi kinh tế, xã hội ở Đông Âu và Liên Xô. Quá trình mở rộng và tăng cường liên kết của EU. Tình hình CHLB Đức.

Điều kiện tự nhiên. Nguồn nhân lực. Điều kiện chính trị. Điều kiện kinh tế, xã hội.44 Tiểu kết chương 2.48 Chương 3: CHÍNH SÁCH VÀ THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN KINH TẾ, XÃ HỘI CỦA CỘNG HÒA LIÊN BANG ĐỨC GIAI ĐOẠN 1990 – 2005.

Chính sách phát triển kinh tế, xã hội. Quá trình thực hiện. Tình hình phát triển kinh tế. Nền kinh tế tăng trưởng chậm sau thống nhất.

Sự hội nhập kinh tế của hai miền Đông - Tây Đức. Cơ cấu kinh tế dịch chuyển theo hướng hiện đại và phát triển bền vững. Sự gắn kết của kinh tế Đức với thị trường châu Âu và toàn cầu. Tình hình phát triển xã hội.

Sự thay đổi về cấu trúc xã hội và tình trạng đói nghèo. Sự biến động của tình hình dân số, di dân và nhập cư. Những chuyển biến của thị trường lao động, việc làm và đào tạo nghề. Tình hình giáo dục, khoa học – công nghệ và văn hóa.

Sự mở rộng của hệ thống an sinh và phúc lợi xã hội.88 Tiểu kết chương 3.91 v Chương 4: SỰ ĐIỀU CHỈNH CHÍNH SÁCH VÀ THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN KINH TẾ, XÃ HỘI CỦA CỘNG HÒA LIÊN BANG ĐỨC GIAI ĐOẠN 2005 – 2015. Những nhân tố mới tác động đến sự phát triển kinh tế, xã hội của CHLB Đức (2005 – 2015). Các cuộc khủng hoảng kinh tế, tài chính thế giới và châu Âu. Di dân và khủng hoảng di dân ở châu Âu.

Quá trình cầm quyền của Thủ tướng Angela Merkel. Những điều chỉnh về chính sách phát triển kinh tế, xã hội. Quá trình thực hiện. Những chuyển biến của nền kinh tế Đức.

Tốc độ tăng trưởng kinh tế nhanh và ổn định. Cơ cấu kinh tế theo định hướng phát triển bền vững tiếp tục được củng cố. Tăng cường hội nhập và gắn kết kinh tế. Những chuyển biến về xã hội.

Sự gia tăng phân hóa xã hội và tình trạng đói nghèo. Những thay đổi trong cấu trúc dân số, di dân và nhập cư. Sự tăng trưởng của thị trường lao động, việc làm. Sự phát triển giáo dục, khoa học – công nghệ và văn hóa.

Những chuyển biến về an sinh xã hội.121 Tiểu kết chương 4.123 Chương 5: MỘT SỐ NHẬN XÉT VÀ BÀI HỌC KINH NGHIỆM VỀ QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN KINH TẾ, XÃ HỘI CỦA CỘNG HÒA LIÊN BANG ĐỨC (1990 – 2015). Nhận xét về quá trình phát triển kinh tế, xã hội của CHLB Đức (1990- 2015). Sự chuyển biến rõ rệt về kinh tế, xã hội của CHLB Đức sau khi tái thống nhất. Sự phát triển kinh tế, xã hội gắn liền với quá trình tái thống nhất nước Đức.

Tăng trưởng kinh tế luôn song hành với đảm bảo an sinh xã hội và phát triển bền vững. Sự phát triển kinh tế, xã hội gắn liền với quá trình hội nhập với khu vực và thế giới. Vai trò của các Thủ tướng Đức. Vị trí, ý nghĩa của quá trình phát triển kinh tế, xã hội của CHLB Đức (1990 – 2015).

Đối với nước Đức. Đối với EU và thế giới. Một số kinh nghiệm từ quá trình phát triển kinh tế, xã hội của CHLB Đức (1990 – 2015).Thận trọng với những liệu pháp “sốc” trong chuyển đổi kinh tế, xã hội. Giải quyết đúng đắn mối quan hệ giữa phát triển kinh tế với thực hiện an sinh xã hội.

Tạo ra tính linh hoạt của nền kinh tế, xã hội thông qua các công ty vừa và nhỏ. Chú trọng phát triển nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu của xã hội. Đảm bảo ổn định chính trị và an ninh.145 Tiểu kết chương 5.148 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN.153 TÀI LIỆU THAM KHẢO.154 PHỤ LỤC vii DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN Ký hiệu Tên gốc Tên tiếng Việt viết tắt APEC Asia-Pacific Economic Cooperation Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á – Thái Bình Dương AU African Union Liên minh châu Phi ASEM The Asia-Europe Meeting Hội nghị thượng đỉnh Á – Âu ASEAN Association of Southeast Asian Nations Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á CDU Christlich Demokratische Union Liên minh Dân chủ Cơ đốc giáo CHLB Cộng hòa Liên bang CHDC Cộng hòa Dân chủ CNXH Chủ nghĩa xã hội CSU Christlich Soziale Union Liên minh Xã hội Cơ đốc giáo ECB European Central Bank Ngân hàng Trung ương châu Âu EERP European Economic Recovery Plan Kế hoạch phục hồi kinh tế châu Âu EU European Union Liên minh châu Âu FAO Food and Agriculture Organization of the Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp của United Nations Liên Hợp Quốc FDP Freie Demokratische Partei Đảng Dân chủ Tự do IMF International Monetary Fund Quỹ Tiền tệ quốc tế IPCC Intergovernmental Panel on Climate Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu Change NICs Newly Industrialized Countries Các nước mới công nghiệp hóa OAU Organisation of African Unity Tổ chức thống nhất châu Phi OECD The Organisation for Economic Co- Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế operation and Development SPD Sozialdemokratische Partei Deutschlands Đảng Dân chủ Xã hội Đức UNFCC United Nations Framework Convention on Công ước khung của Liên Hiệp Quốc về C Climate Change Biến đổi Khí hậu WEF World Economic Forum Diễn đàn kinh tế thế giới WTO World Trade Organization Tổ chức thương mại thế giới viii DANH MỤC BẢNG Bảng 3. Các khoản đầu tư của Chính phủ Liên bang Đức vào các bang mới (1991 – 2003).

Sản xuất công nghiệp của CHLB Đức (1990 – 2005). Tình hình thương mại của CHLB Đức (1990 – 2005). Tình hình đầu tư của Đức (1995 – 2005). Các chỉ số nghèo đói ở Đức (1995 – 2005).

Tình hình nhập cư và di cư ở Đức (1991 – 2005). Tình hình dân số, lao động và việc làm ở Đức (1991 – 2005). Chi phí ngân sách xã hội của CHLB Đức (1991 – 2005). Sản xuất công nghiệp của CHLB Đức (2005 – 2015).

Tình hình thương mại của CHLB Đức (2005 – 2015). Nhóm các mặt hàng có giá trị xuất khẩu lớn nhất năm 2015. Nhóm các mặt hàng có giá trị nhập khẩu lớn nhất năm 2015. Tình hình đầu tư của Đức (2005 – 2015).

Các chỉ số nghèo đói ở Đức (2005 – 2015). Tình hình nhập cư và di cư ở Đức (2005 – 2015). Tình hình dân số, lao động và việc làm ở Đức (2005 – 2015). Chi phí ngân sách xã hội của CHLB Đức (2005 – 2015).

So sánh một số dữ liệu kinh tế Đông – Tây Đức (1991 – 2014).130 ix DANH MỤC BIỂU ĐỒ Biểu đồ 3. Tốc độ tăng trưởng kinh tế của CHLB Đức (1990 – 2005). GDP so với năm trước của các bang cũ và các bang mới (1992 – 2005). Cơ cấu kinh tế của CHLB Đức (1991- 2005).

Tốc độ tăng trưởng kinh tế của CHLB Đức (2005 – 2015). Cơ cấu kinh tế của CHLB Đức (2005 – 2015). Sản lượng và tỉ trọng năng lượng tái tạo của Đức (2005 – 2015). GDP so với năm trước của các bang cũ và các bang mới (2005 – 2015).

Lý do chọn đề tài Trải qua những diễn biến chính trị sôi động trong những năm 1989 – 1990, hai nhà nước Cộng hòa Dân chủ Đức và Cộng hòa Liên bang Đức đã đi đến ký kết Hiệp ước thống nhất. Ngày 3/10/1990, nước Đức chính thức được thống nhất. Đây không phải lần đầu tiên nước Đức thống nhất nhưng khác với trong thế kỉ XIX, lần này nước Đức đã được thống nhất bằng con đường hòa bình. Một nước Đức bị chia rẽ trong suốt hơn 40 năm sau Chiến tranh thế giới thứ hai đã được thay thế bằng nhà nước thống nhất ở trung tâm của châu Âu.