Luận án TS: Bảo tồn tài nguyên rừng dựa vào cộng đồng dân tộc Tà Ôi, A Lưới - Trần Hữu Nghị

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI VIỆN TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG TRẦN HỮU NGHỊ BẢO TỒN TÀI NGUYÊN RỪNG DỰA VÀO CỘNG ĐỒNG DÂN TỘC TÀ ÔI, HUYỆN A LƯỚI, TỈNH THỪA THIÊN HUẾ LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC MÔI TRƯỜNG Hà Nội - 2025 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI VIỆN TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG TRẦN HỮU NGHỊ BẢO TỒN TÀI NGUYÊN RỪNG DỰA VÀO CỘNG ĐỒNG DÂN TỘC TÀ ÔI, HUYỆN A LƯỚI, TỈNH THỪA THIÊN HUẾ Chuyên ngành: Môi trường và phát triển bền vững Mã số: 9440301.04 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC MÔI TRƯỜNG NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. Lưu Thế Anh TS. Nguyễn Song Tùng Hà Nội - 2025 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu độc lập của bản thân. Các kết quả nghiên cứu được trình bày trong luận án này chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

Các dữ liệu, thông tin trích dẫn trong luận án là trung thực và được sự đồng ý của tác giả hoặc đã được ghi rõ nguồn tài liệu tham khảo. Tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm về tính trung thực của luận án trước hội đồng khoa học và trước pháp luật. Tác giả luận án Trần Hữu Nghị LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành luận án này, trước tiên tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến tập thể giáo viên hướng dẫn khoa học là PGS. Lưu Thế Anh và TS.

Nguyễn Song Tùng. Sự định hướng trong nghiên cứu và chỉ bảo nhiệt thành của Thầy Cô trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu đã giúp tôi có được những phương pháp, cách tiếp cận hợp lý trong quá trình thực hiện luận án tiến sĩ này. Tôi xin trân trọng cảm ơn tập thể Lãnh đạo và các nhà khoa học, cán bộ Viện Tài nguyên và Môi trường (CRES), Đại học Quốc gia Hà Nội đã tạo điều kiện cho tôi được học tập và nghiên cứu để đạt được kết quả ngày hôm nay. Trong đó, có sự giúp đỡ quý giá của Nhóm nghiên cứu thuộc Dự án PEER và cá nhân GS.

Pamela McElwee, Đại học Ruttgers, Hoa Kỳ. Sự động viên và giúp đỡ trong quá trình hoàn thiện luận án của PGS. Trần Nam Thắng, Trường Đại học Nông lâm Huế. Tôi chân thành cảm ơn sự giúp đỡ nhiệt tình của các cán bộ ở Tropenbos Việt Nam, đã tạo điều kiện và hỗ trợ tôi trong quá trình thực địa để thu thập bổ sung thông tin, số liệu phục vụ thực hiện luận án.

Tôi xin cảm ơn sự hợp tác, giúp đỡ của các tổ chức, cá nhân ở huyện A Lưới và các xã Nhâm, Hồng Thái, A Ngo, Hồng Vân đã cho phép tôi thực hiện các cuộc phỏng vấn, điền dã và thảo luận với người dân địa phương để thu thập thông tin phục vụ nghiên cứu. Đặc biệt, tôi xin cảm ơn bà con đồng bào dân tộc Tà Ôi ở các xã là địa bàn nghiên cứu đã tận tình, cởi mở cung cấp rất nhiều thông tin quý báu trong quá trình điều tra, phỏng vấn và thảo luận tại cộng đồng. Tôi biết ơn sâu sắc đến gia đình, người thân và bạn bè đã sát cánh cùng tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu, thông cảm, động viên và tạo điều kiện tốt nhất để tôi hoàn thành luận án này. Tác giả luận án Trần Hữu Nghị MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN LỜI CẢM ƠN MỤC LỤC.

1 DANH MỤC CÁC BẢNG.4 DANH MỤC CÁC HÌNH. 5 DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU.

ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU. CÂU HỎI NGHIÊN CỨU. CƠ SỞ TÀI LIỆU ĐỂ THỰC HIỆN LUẬN ÁN.

LUẬN ĐIỂM BẢO VỆ. ĐIỂM MỚI CỦA LUẬN ÁN. Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN. BỐ CỤC CỦA LUẬN ÁN.

TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ BẢO TỒN TÀI NGUYÊN RỪNG DỰA VÀO CỘNG ĐỒNG. Một số định nghĩa, khái niệm liên quan đến bảo tồn tài nguyên rừng dựa vào cộng đồng. Hệ thống phân loại khu bảo tồn thiên nhiên trên thế giới.

Hệ thống phân loại khu bảo tồn thiên nhiên của Việt Nam. Cơ chế, chính sách và pháp luật của Việt Nam quy định về quản lý, bảo tồn tài nguyên rừng dựa vào cộng đồng. Vai trò và ý nghĩa của việc quản lý, bảo tồn tài nguyên rừng dựa vào cộng đồng. Khung lý thuyết cho quản lý, bảo tồn tài nguyên rừng dựa vào cộng đồng.

Các bên liên quan trong quản lý, bảo tồn tài nguyên rừng dựa vào cộng đồng. Vấn đề giới trong quản lý, bảo tồn tài nguyên rừng dựa vào cộng đồng. CÁC MÔ HÌNH QUẢN LÝ, BẢO TỒN TÀI NGUYÊN RỪNG DỰA VÀO CỘNG ĐỒNG Ở VIỆT NAM. TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ QUẢN LÝ, BẢO TỒN TÀI NGUYÊN RỪNG DỰA VÀO CỘNG ĐỒNG.

Trên thế giới. KHÁI QUÁT VỀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU, CÁCH TIẾP CẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. KHÁI QUÁT VỀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU. Vị trí địa lý.

Điều kiện tự nhiên. Điều kiện kinh tế - xã hội. Tình hình giao đất, giao rừng tại huyện A Lưới. Tình hình khai thác tài nguyên rừng và hoạt động sinh kế của đồng bào dân tộc Tà Ôi tại huyện A Lưới.

CÁCH TIẾP CẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Cách tiếp cận và khung lý thuyết. Phương pháp nghiên cứu. KHUNG LOGIC THỰC HIỆN LUẬN ÁN.

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN. THỰC TRẠNG CÔNG TÁC BẢO TỒN TÀI NGUYÊN RỪNG HUYỆN A LƯỚI, TỈNH THỪA THIÊN HUẾ. Hiện trạng tài nguyên rừng huyện A Lưới. Hệ thống quản lý tài nguyên rừng và đất rừng.

Thực trạng giao rừng tự nhiên cho cộng đồng quản lý ở huyện A Lưới. Thực trạng tiếp cận quyền trong quản lý rừng cộng đồng ở huyện A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế. CÁC CHỦ THỂ VÀ MỐI QUAN HỆ TƯƠNG TÁC TRONG BẢO TỒN TÀI NGUYÊN RỪNG Ở HUYỆN A LƯỚI. Hiện trạng hệ thống tổ chức quản lý rừng ở huyện A Lưới.

Cơ chế hoạt động của các bên liên quan trong quản lý rừng huyện A Lưới. Chức năng nhiệm vụ của các cơ quan liên quan. VAI TRÒ CỦA DÂN TỘC TÀ ÔI TRONG BẢO TỒN TÀI NGUYÊN RỪNG. Các hình thức bảo tồn tài nguyên rừng của đồng bào dân tộc Tà Ôi.

Kiến thức bản địa trong bảo tồn tài nguyên rừng của dân tộc Tà Ôi. Hệ thống luật tục của dân tộc Tà Ôi trong bảo tồn tài nguyên rừng. Thách thức trong quan niệm về sở hữu cộng đồng và các giá trị tinh thần mang đến từ các khu rừng tâm linh của đồng bào dân tộc Tà Ôi. GIẢI PHÁP BẢO TỒN TÀI NGUYÊN RỪNG DỰA VÀO CỘNG ĐỒNG DÂN TỘC TÀ ÔI Ở HUYỆN A LƯỚI.

Giải pháp chính sách. Giải pháp tổ chức và cơ chế phối hợp. Giải pháp kỹ thuật. Giải pháp sinh kế cho cộng đồng.

120 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ. 122 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 124 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 125 PHỤ LỤC 3 DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 2.1: Kết quả giao đất, giao rừng huyện A Lưới đến năm 2022.2: Cơ cấu thành phần dân tộc ở tỉnh Thừa Thiên Huế.3: Diện tích đất lâm nghiệp và số hộ đồng bào Tà Ôi năm 2022 của các xã nghiên cứu.4: Khung logic nghiên cứu của luận án.1: Kết quả điều tra khu hệ động thực vật ở khu vực hành lang xanh của tỉnh Thừa Thiên Huế.2: Hiện trạng sử dụng đất nông nghiệp năm 2022 huyện A Lưới.3: Kết quả giao rừng tự nhiên cho cộng đồng quản lý huyện A Lưới năm 2022.4: Mức độ hiểu biết của cộng đồng về các loại giấy tờ giao rừng.5: Kết quả thực hiện các hoạt động quản lý rừng cộng đồng.6: Tiêu chí đánh giá trong quản lý rừng cộng đồng của dân tộc Tà Ôi.7: Các đặc điểm của rừng tâm linh xã Hồng Vân và Hồng Thái.8: Các quy định đối với rừng thiêng, rừng ma ở xã Hồng Thái.9: Phân công lao động trong gia đình của dân tộc Tà Ôi.10: Tri thức trong nhận biết đất tốt, xấu của dân tộc Tà Ôi.11: So sánh phương thức quản lý rừng theo quy định của pháp luật và luật tục của người Tà Ôi ở huyện A Lưới.

114 4 DANH MỤC CÁC HÌNH Hình 2. Bản đồ hành chính huyện A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế. Tỷ lệ các loại đất lâm nghiệp huyện A Lưới năm 2021. Các hợp phần chính của khung lý thuyết phân tích thể chế và phát triển.

Bản đồ khu vực các xã nghiên cứu. Cơ cấu mẫu đã được phỏng theo các xã năm 2022. Cơ cấu giới của số mẫu được phỏng vấn. Cơ cấu các loại đất lâm nghiệp huyện A Lưới năm 2021.

Bản đồ hiện trạng tài nguyên rừng huyện A Lưới năm 2022, tỉnh Thừa Thiên Huế. Biểu đồ hiện trạng diện tích các loại đất nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản ở huyện A Lưới năm 2022. Tỷ lệ diện tích rừng và đất lâm nghiệp giao cho các chủ thể quản lý. Hệ thống các tổ chức quản lý rừng ở huyện A Lưới.

Kết quả phân tích các bên liên quan tại xã Quảng Nhâm. Kết quả phân tích các bên liên quan tại xã Hồng Thái.92 5 DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT BQL : Ban Quản lý CAMPFIRE : Mô hình quản lý tài nguyên dựa vào cộng đồng CRES : Viện Tài nguyên và Môi trường ĐDSH : Đa dạng sinh học FFI : Tổ chức Bảo tồn động thực vật hoang dã quốc tế GĐGR : Giao đất, giao rừng IUCN : Liên minh Bảo tồn thiên nhiên quốc tế LSNG : Lâm sản ngoài gỗ NLKH : Nông lâm kết hợp NN&PTNT : Nông nghiệp và phát triển nông thôn PES : Chi trả dịch vụ môi trường QHSD : Quy hoạch sử dụng RAMSAR : Công ước bảo tồn những vùng đất ngập nước có tầm quan trọng quốc tế REDD : Sáng kiến quốc tế về giảm phát thải khí nhà kính do suy thoái rừng và mất rừng TN&MT : Tài nguyên và môi trường UBND : Ủy ban nhân dân UNDP : Chương trình phát triển của Liên Hợp Quốc UNDRIP : Công ước về quyền của người bản địa của Liên Hợp Quốc WWF : Quỹ Quốc tế về Bảo tồn thiên nhiên 6 MỞ ĐẦU 1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI Những năm cuối thế kỷ XX và thập niên đầu của thế kỷ XXI, sức ép từ phát triển kinh tế, dân số tăng nhanh và tình trạng đói nghèo trên toàn cầu đã dẫn đến nhu cầu khai thác và sử dụng tài nguyên tăng cao, dẫn đến suy thoái và cạn kiệt tài nguyên thiên nhiên, như tài nguyên rừng, khoáng sản. Hệ lụy đã làm suy thoái đa dạng sinh học và tuyệt chủng một số loài sinh vật hoang dã trên Trái đất.

Trong khi đó, cộng đồng dân cư địa phương vẫn đối mặt với tình trạng nghèo đói.