Luận án Đánh giá cảnh quan tổ chức lãnh thổ nông nghiệp vùng Tứ giác Long Xuyên - Trần Thế Định

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI TRẦN THẾ ĐỊNH ĐÁNH GIÁ CẢNH QUAN PHỤC VỤ MỤC ĐÍCH TỔ CHỨC LÃNH THỔ SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP VÙNG TỨ GIÁC LONG XUYÊN TRONG BỐI CẢNH BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU LUẬN ÁN TIẾN SĨ ĐỊA LÝ HÀ NỘI - 2021 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI TRẦN THẾ ĐỊNH ĐÁNH GIÁ CẢNH QUAN PHỤC VỤ MỤC ĐÍCH TỔ CHỨC LÃNH THỔ SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP VÙNG TỨ GIÁC LONG XUYÊN TRONG BỐI CẢNH BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU Chuyên ngành: Địa lý tự nhiên Mã số: 9.17 LUẬN ÁN TIẾN SĨ ĐỊA LÝ NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. PHẠM HOÀNG HẢI 2. ĐỖ VĂN THANH HÀ NỘI, 2021 i LỜI CAM ĐOAN Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu trong công trình nghiên cứu này là trung thực, khách quan và được trích dẫn đúng quy định.

Những kết quả nghiên cứu của đề tài luận án chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Tác giả luận án Trần Thế Định ii LỜI CẢM ƠN Luận án “Đánh giá cảnh quan phục vụ mục đích tổ chức lãnh thổ sản xuất nông nghiệp vùng Tứ giác Long Xuyên trong bối cảnh biến đổi khí hậu” là kết quả của quá trình học tập và nghiên cứu nghiêm túc của NCS tại Khoa Địa lý, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội. Trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu, NCS đã nhận được sự giúp đỡ tận tình, thường xuyên động viên, khích lệ của GS. Phạm Hoàng Hải và TS.

Đỗ Văn Thanh - những người đã trực tiếp hướng dẫn, truyền dạy kiến thức và kĩ năng nghiên cứu khoa học giúp NCS trưởng thành hơn trong khoa học và hoàn thành luận án này. Qua đây, tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới Quý Thầy! Bên cạnh đó, trong quá trình thực hiện luận án, tác giả cũng nhận được sự đóng góp quý báu của Quý Thầy, Cô, Nhà khoa học trong và ngoài cơ sở đào tạo. Sự giúp đỡ của Quý vị về nguồn tài liệu tham khảo cùng những nhận xét, góp ý chuyên môn đã giúp tác giả có tư liệu để hoàn thành luận án, đồng thời mở rộng vốn kiến thức và phát triển năng lực nghiên cứu khoa học. Tác giả xin chân thành cảm ơn Quý Thầy, Cô và Nhà khoa học! Tác giả xin được gửi lời cảm ơn đến các cán bộ, nhân viên trong Khoa Địa lý, Phòng Sau Đại học, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã hỗ trợ tác giả trong quá trình thực hiện luận án.

Tác giả xin cảm ơn tới các đồng nghiệp trong Bộ môn Địa lý, lãnh đạo Khoa Sư phạm, lãnh đạo, nhân viên các đơn vị Phòng ban, Ban Giám hiệu Trường Đại học An Giang, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh đã tạo điều kiện tốt nhất để tôi hoàn thành khoá học. Cuối cùng, xin cảm ơn chân thành đến gia đình, người thân và bạn bè đã động viên, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án. Hà Nội, ngày tháng năm 2021 Tác giả luận án Trần Thế Định iii MỤC LỤC Lời cam đoan. ii Mục lục.

ii Danh mục chữ viết tắt. vi Danh mục bảng. vii Danh mục hình ảnh. ix Danh mục bản đồ.

TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI. MỤC TIÊU VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI. PHẠM VI NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI. NGUỒN TƯ LIỆU CỦA ĐỀ TÀI.

ĐIỂM MỚI CỦA ĐỀ TÀI. LUẬN ĐIỂM BẢO VỆ CỦA ĐỀ TÀI. CẤU TRÚC LUẬN ÁN. CƠ SỞ KHOA HỌC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ĐÁNH GIÁ CẢNH QUAN PHỤC VỤ ĐỊNH HƯỚNG TỔ CHỨC LÃNH THỔ SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP TRONG BỐI CẢNH BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU.

TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI. Các công trình nghiên cứu, đánh giá cảnh quan. Các công trình nghiên cứu cảnh quan phục vụ tổ chức lãnh thổ sản xuất. Các công trình nghiên cứu về tác động của biến đổi khí hậu đến cảnh quan và tổ chức lãnh thổ sản xuất nông nghiệp.

Các công trình nghiên cứu về vùng Tứ giác Long Xuyên. Nghiên cứu, đánh giá cảnh quan. Tổ chức lãnh thổ sản xuất nông nghiệp. Tác động của biến đổi khí hậu.

QUAN ĐIỂM VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI. Quan điểm nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. QUY TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI.41 TIỂU KẾT CHƯƠNG 1.

ĐẶC ĐIỂM CẢNH QUAN VÙNG TỪ GIÁC LONG XUYÊN. KHÁI QUÁT VÙNG TỨ GIÁC LONG XUYÊN. Nguồn gốc địa danh vùng Tứ giác Long Xuyên. Cơ sở xác định vị trí, phạm vi vùng nghiên cứu.

ĐẶC ĐIỂM CÁC NHÂN TỐ THÀNH TẠO CẢNH QUAN VÙNG TỨ GIÁC LONG XUYÊN. Quá trình hình thành và phát triển tự nhiên lãnh thổ. Thổ nhưỡng. Thảm thực vật.

Hoạt động nhân sinh. ĐẶC ĐIỂM CẢNH QUAN VÙNG TỨ GIÁC LONG XUYÊN. Hệ thống phân loại và bản đồ cảnh quan vùng Tứ giác Long Xuyên. Phân vùng cảnh quan vùng Tứ giác Long Xuyên.

Đặc điểm cấu trúc và sự đa dạng cảnh quan vùng Tứ giác Long Xuyên 87 2. Đặc điểm chức năng, động lực cảnh quan vùng Tứ giác Long Xuyên .92 TIỂU KẾT CHƯƠNG 2. ĐỊNH HƯỚNG TỔ CHỨC LÃNH THỔ SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP TRONG BỐI CẢNH BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU. ĐÁNH GIÁ THÍCH NGHI CẢNH QUAN.

Đánh giá thích nghi cảnh quan cho sản xuất nông nghiệp. Đánh giá thích nghi cảnh quan cho phát triển lâm nghiệp. Đánh giá thích nghi cảnh quan cho phát triển thủy sản. TÁC ĐỘNG BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU ĐẾN VÙNG TỨ GIÁC LONG XUYÊN.

Bối cảnh biến đổi khí hậu ở vùng Tứ giác Long Xuyên. Kịch bản biến đổi khí hậu và nước biển dâng ở vùng Tứ giác Long Xuyên. Tác động biến đổi khí hậu đến cảnh quan vùng Tứ giác Long Xuyên. PHÂN TÍCH HIỆN TRẠNG, QUY HOẠCH PHÁT TRIỂN NGÀNH NÔNG NGHIỆP CỦA VÙNG TỨ GIÁC LONG XUYÊN.

Thực trạng phát triển ngành nông nghiệp vùng Tứ giác Long Xuyên. Quy hoạch phát triển ngành nông nghiệp vùng Tứ giác Long Xuyên. So sánh kết quả đánh giá thích nghi với hiện trạng và quy hoạch phát triển nông nghiệp vùng Tứ giác Long Xuyên. ĐỊNH HƯỚNG TỔ CHỨC LÃNH THỔ SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP VÙNG TỨ GIÁC LONG XUYÊN.

Mục tiêu và cơ sở của của định hướng. Định hướng tổ chức lãnh thổ sản xuất nông nghiệp theo loại cảnh quan. Định hướng tổ chức lãnh thổ sản xuất nông nghiệp theo tiểu vùng. Định hướng không gian phát triển các vùng chuyên canh .144 TIỂU KẾT CHƯƠNG 3 .147 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ .150 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC vi DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT BĐKH : Biến đổi khí hậu CQ : Cảnh quan DTĐG : Diện tích đánh giá DTTN : Diện tích tự nhiên ĐBSCL : Đồng bằng sông Cửu Long ĐGCQ : Đánh giá cảnh quan ĐKTN : Điều kiện tự nhiên ĐVHC : Đơn vị hành chính GDP : Gross Domestic Product Tổng sản phẩm nội địa GIS : Geographic Information System Hệ thống thông tin địa lý KTXH : Kinh tế - xã hội NCCQ : Nghiên cứu cảnh quan NCS : Nghiên cứu sinh NTTS : Nuôi trồng thủy sản STCQ : Sinh thái cảnh quan TCLT : Tồ chức lãnh thổ TNTN : Tài nguyên thiên nhiên TGLX : Tứ giác Long Xuyên TVCQ : Tiểu vùng cảnh quan vii DANH MỤC BẢNG Bảng 1.1: So sánh cặp mức độ quan trọng các chỉ tiêu.

Trọng số thành phần và trọng số bình quân của các chỉ tiêu .3: Chỉ số ngẫu nhiên ứng với số chỉ tiêu được lựa chọn .1: Thống kê các kiểu địa hình ở vùng TGLX theo nguồn gốc hình thành .2: Các giá trị bức xạ, số giờ nắng ở vùng TGLX .3: Tốc độ gió ở vùng TGLX .4: Số lượng và chiều dài kênh rạch ở vùng ĐBSCL và TGLX .5: Lưu lượng nước ở các kênh, rạch nội đồng vùng TGLX .6: Diện tích và phân bố các loại đất ở vùng TGLX .7: Hiện trạng sử dụng đất ở vùng TGLX năm 2018.8: Đóng góp của ngành nông nghiệp trong GDP của vùng TGLX .9: Hệ thống phân loại cảnh vùng TGLX .10: Tổng hợp các đơn vị CQ vùng TGLX .11: Thống kê các loại cảnh quan theo nhóm ở vùng TGLX .12: Hệ thống phân vùng CQ ở vùng TGLX cho bản đồ tỉ lệ 1:100.13: Các chỉ số mô tả hình thái theo lớp, phụ lớp cảnh quan .14: Các chỉ số mô tả hình thái theo nhóm loại cảnh quan .15: Chỉ số phong phú, đa dạng cảnh quan theo cấu trúc .16: Chỉ số phong phú, đa dạng cảnh quan theo chức năng .17: Chỉ số phong phú, đa dạng của cảnh quan theo tiểu vùng .18: Lượng mưa các tháng mùa mưa ở vùng TGLX .19: Công thức tính và phân cấp chế độ nhiệt ẩm.96 Bảng 3 1: Phân cấp chỉ tiêu đánh giá thích nghi đối với cây lúa và khóm. So sánh cặp mức độ quan trọng các chỉ tiêu đối với lúa và khóm. Trọng số các chỉ tiêu thành phần và trọng số trung bình.4: Trọng số các chỉ tiêu đánh giá cho cây lúa và khóm .5: Kết quả đánh giá thích nghi cảnh quan cho cây lúa .6: Kết quả đánh giá thích nghi cảnh quan cho cây lúa theo TVCQ .7: Kết quả đánh giá thích nghi cảnh quan cho cây khóm .8: Kết quả đánh giá thích nghi cảnh quan cho cây khóm theo TVCQ .9: Phân cấp chỉ tiêu đánh giá thích nghi đối với rừng ngập nước .10: Trọng số các chỉ tiêu đánh giá cho rừng ngập nước .11: Kết quả đánh giá thích nghi cảnh quan cho rừng ngập nước .12: Kết quả đánh giá thích nghi cảnh quan cho rừng ngập nước theo TVCQ .13: Phân cấp chỉ tiêu đánh giá đối với NTTS nước lợ và NTTS ngọt .14: Trọng số các chỉ tiêu đánh giá đối với NTTS nước lợ và NTTS ngọt .15: Kết quả đánh giá thích nghi cảnh quan cho NTTS nước lợ .16: Kết quả đánh giá thích nghi cảnh quan cho NTTS nước lợ theo TVCQ .17: Kết quả đánh giá thích nghi cảnh quan cho NTTS nước ngọt .18: Kết quả đánh giá thích nghi cảnh quan cho NTTS nước ngọt theo TVCQ.19: Thống kê nhiệt độ ở trạm Châu Đốc và Rạch Giá, thời kỳ 1979 - 2018.20: Chuẩn sai nhiệt độ các thời kỳ so với thời kỳ cơ sở .21: Số liệu thống kê lượng mưa ở trạm Châu Đốc, thời kỳ 1979 - 2018 .22: Chuẩn sai lượng mưa các thời kỳ so với thời kỳ cơ sở .23: Ngưỡng chỉ số SPI và mức độ hạn giai đoạn 1979 - 2018 .24: Các khu vực ở TGLX chịu ảnh hưởng xâm nhập mặn 4‰ .25: Phạm vi ngập các địa phương vùng TGLX theo kịch bản nước biển dâng .