Nghiên cứu Đánh giá Nguy cơ Lũ Quét tại các Huyện Miền Núi Tỉnh Quảng Nam

TÍNH CẤP THIẾT CỦA LUẬN ÁN Theo nghiên cứu của Viện Khoa học Khí Tƣợng Thủy Văn và Biến đổi khí hậu (IMHEN) khoảng 10 năm gần đây (2001 - 2010) thiên tai có nguồn gốc khí tƣợng, thủy văn nhƣ bão lũ liên tiếp xảy ra với mức độ thiệt hại ngày một nghiêm trọng cả về con ngƣời và tài sản. Tuy không phải là thiên tai gây thiệt hại lớn nhất về tài sản so với các loại thiên tai khác vì thƣờng xảy ra ở vùng thƣợng nguồn nơi mật độ dân cƣ và tài sản không tập trung cao nhƣ vùng hạ lƣu, nhƣng Tổ chức Khí tƣợng Thế giới (WMO) xếp lũ quét vào dạng thiên tai nguy hiểm chết nhiều ngƣời nhất dựa trên tỷ lệ thƣơng vong hàng năm với khoảng 5.000 ngƣời thiệt mạng do lũ quét là mất mát quá lớn. Điều này xảy ra thậm chí đối với cả Mỹ, nƣớc có thiết bị, công nghệ dự báo và cảnh báo tiên tiến nhất. Bởi vì, khác với lũ thông thƣờng, lũ quét là một dạng lũ lớn thƣờng chứa nhiều vật chất rắn, xảy ra bất ngờ trong thời gian ngắn trên các lƣu vực nhỏ, địa hình dốc, lƣu tốc rất cao, khả năng phòng và tránh chƣa cao.

Khu vực châu Á, do điều kiện địa hình và địa lý đặc thù nên chịu ảnh hƣởng nặng nề nhất về lũ quét. Riêng năm 1981 thiệt hại do lũ lụt, trong đó có lũ quét tại châu Á là 5 tỷ Đô la Mỹ [95]. Theo nghiên cứu của Ngân hàng Thế giới thì Việt Nam là một trong bảy quốc gia trên Thế giới chịu tác động mạnh nhất của thiên tai có tác động xấu về tâm lý, xã hội, kinh tế và môi trƣờng. Đất nƣớc có địa hình chủ yếu là đồi núi bị chia cắt mạnh, mƣa theo mùa, mạng lƣới thủy văn có đặc trƣng chung là ngắn và dốc…là điều kiện để hình thành lũ quét [73].

Theo số liệu thống kê chƣa đầy đủ, trung bình hàng năm trên toàn lãnh thổ nƣớc ta xảy ra khoảng 10 trận lũ quét, hầu hết ở các vùng núi và trung du, tập trung chủ yếu các tỉnh miền Trung và miền Bắc, ở các lƣu vực nhỏ và vừa. Nơi có nguồn gốc từ mƣa nhƣ Sơn La, Điện Biên, Lai Châu, Lào Cai, Yên Bái, Hà Giang, Tuyên Quang, Bắc Cạn, Phú Thọ, Vĩnh Phúc, Hòa Bình, Cao Bằng, Lạng Sơn, Thái Nguyên, Quảng Ninh, Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế, Thành phố Đà Nẵng, Quảng Nam, các tỉnh khu vực Tây Nguyên và Nam Trung Bộ. Tỉnh Quảng Nam thuộc Duyên Hải Nam Trung Bộ với diện tích 10.438,4km², trên 70% diện tích là đồi núi và là một tỉnh còn nghèo (3/62 huyện nghèo của cả nƣớc) có tới 9 huyện đƣợc xếp là huyện miền núi trong tổng số 18 huyện và thành phố. Địa hình Quảng Nam có cấu trúc phức tạp, đồi núi chiếm ƣu thế với mức độ chia cắt sâu và độ dốc lớn, mạng lƣới sông suối dày đặc, lòng sông hẹp, nhiều thác ghềnh, sông ngắn và dốc, kết hợp với đặc điểm địa chất phức tạp.

Sự tƣơng tác giữa hoàn lƣu gió mùa, hoàn lƣu tín phong và đặc điểm hệ thống sơn văn đã tạo cho Quảng Nam một lƣợng mƣa dồi dào, trung bình 2000 - 2500mm/năm, mƣa tập trung theo mùa (mùa mƣa chiếm 80% lƣợng mƣa cả năm). 2 Nguy cơ lũ quét tập trung ở khu vực miền núi phía tây Quảng Nam: Bắc Trà My, Nam Trà My, Tây Giang, Nam Giang, Đông Giang, Phƣớc Sơn, Hiệp Đức, Tiên Phƣớc, nơi tập trung hầu hết cộng đồng các dân tộc thiểu số với kinh tế chậm phát triển, giao thông đi lại khó khăn, đời sống xã hội còn ở mức thấp so với khu vực đồng bằng. Sự gia tăng tai biến lũ quét tại tỉnh Quảng Nam trong những năm gần đây còn do các hoạt động kinh tế - xã hội của con ngƣời, sử dụng tự nhiên, vận hành các công trình thủy bất hợp lý. Ví nhƣ, sự thu hẹp diện tích lớp phủ rừng, thay đổi cơ cấu sử dụng đất, xây dựng các công trình thủy điện.

Các thủy điện trên địa bàn chỉ mới có giải pháp “phòng lũ” cho công trình chứ không màng đến việc phòng lũ cho các vùng hạ lƣu. Đó là chƣa kể đến việc vận hành xả lũ giữa các hồ chứa trên cùng hệ thống gây ra những đợt “lũ nhân tạo” dữ dội. Trƣớc thực trạng đó, cần có các biện pháp giảm thiểu nguy cơ và hậu quả tai biến do lũ quét gây ra càng sớm càng tốt tạo một môi trƣờng sống an toàn hơn cho cộng đồng dân cƣ và cung cấp cho họ các thông tin cụ thể để chủ động phòng tránh. Những năm qua công tác phòng chống khắc phục ở địa phƣơng chủ yếu bằng biện pháp truyền thống là làm kè, hỗ trợ trực tuyến cảnh báo lũ tự động thông qua website, tin nhắn SMS….

Tuy các công cụ, phƣơng pháp mô phỏng, dự báo nhanh (cảnh báo sớm để ứng phó nhanh), chậm (cho mục đích quy hoạch và quản lý thiên tai) về lũ quét đã đƣợc quan tâm, nghiên cứu từ rất lâu và cũng đã đạt đƣợc rất nhiều tiến bộ nhƣng do tính chất quá phức tạp của lũ quét so với các hiện tƣợng thời tiết thông thƣờng và do thiếu dữ liệu đủ và tin cậy nên mức độ tin cậy trong dự báo và cảnh báo lũ quét vẫn là một thách thức lớn. Các điểm xảy ra lũ quét thƣờng là những nơi có hệ thống công nghệ thông tin hạn chế, trình độ học vấn của ngƣời dân chƣa cao, bởi vậy sử dụng bản đồ cảnh báo nguy cơ lũ quét để giảm nguy cơ thiệt hại và phòng tránh là một trong những biện pháp thiết thực nhất hiện nay. Nghiên cứu, xác định đƣợc các nguyên nhân gây lũ quét, đánh giá nguy cơ lũ quét làm cơ sở cho việc đề xuất các giải pháp hạn chế, giảm nhẹ thiên tai là vấn đề thiết thực, có ý nghĩa khoa học và thực tiễn lớn đối với từng địa phƣơng, nhất là tỉnh Quảng Nam. Do vậy, vấn đề “Nghiên cứu, đánh giá nguy cơ lũ quét ở các huyện miền núi tỉnh Quảng Nam” đƣợc lựa chọn làm đề tài luận án tiến sĩ của nghiên cứu sinh (NCS).

MỤC TIÊU VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU 2. Mục tiêu: Xác lập cơ sở khoa học nghiên cứu, đánh giá nguy cơ lũ quét ở các huyện miền núi tỉnh Quảng Nam phục vụ cho việc đề xuất các giải pháp phòng tránh và giảm thiểu tác hại do tai biến lũ quét gây nên. Nhiệm vụ nghiên cứu: 1) Xác lập cơ sở lý luận và phƣơng pháp nghiên cứu nguy cơ lũ quét các huyện miền núi tỉnh Quảng Nam dựa trên tổng quan các công trình nghiên cứu về 3 hƣớng nghiên cứu và phƣơng pháp nghiên cứu lũ quét trên thế giới, ở Việt Nam và các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài tại khu vực nghiên cứu. 2) Phân tích các điều kiện và nhân tố gây nên nguy cơ lũ quét ở các huyện miền núi tỉnh Quảng Nam.

3) Đánh giá tổng hợp các yếu tố gây nguy cơ lũ quét dựa trên mô hình phân tích lƣu vực kết hợp với phân tích, đánh giá cảnh quan cho nghiên cứu lũ quét. Thành lập bản đồ nguy cơ lũ quét các huyện miền núi tỉnh Quảng Nam. 4) Đề xuất phục hồi độ che phủ rừng, tái phân bố dân cƣ và các giải pháp khác theo lƣu vực nhằm phòng tránh và giảm thiểu thiệt hại do tai biến lũ quét gây nên ở các huyện miền núi tỉnh Quảng Nam. PHẠM VI NGHIÊN CỨU 3.

Về không gian Toàn bộ các huyện miền núi tỉnh Quảng Nam theo qui định chỉ tiêu huyện miền núi của nƣớc CHXHCNVN, cụ thể bao gồm các huyện: Bắc Trà My, Nam Trà My, Phước Sơn, Tiên Phước, Nông Sơn, Đông Giang, Nam Giang, Tây Giang, Hiệp Đức. Về thời gian Để hoàn thành luận án, NCS tiến hành thu thập tài liệu về khí hậu từ năm 1981 - 2015, về các trận lũ quét diễn ra trong lịch sử từ năm 2005 - 2015. Về nội dung - Xác định các điều kiện và tác nhân gây nên lũ quét ở tỉnh Quảng Nam dựa trên kết quả phân tích, xử lý số liệu, tƣ liệu của các công trình nghiên cứu và khảo sát các điểm lũ quét điển hình tại địa bàn nghiên cứu. - Đề tài ứng dụng mô hình phân tích lƣu vực kết hợp đánh giá cảnh quan về nguy cơ lũ quét để thành lập bản đồ phân cấp nguy cơ lũ quét theo tiểu lƣu vực ở các huyện miền núi tỉnh Quảng Nam.

Luận án không đề xuất phân vùng và cảnh báo nguy cơ lũ quét, không xác định điểm xảy ra nguy cơ lũ quét. - Đề xuất phục hồi tỷ lệ che phủ rừng và tái phân bố dân cƣ là giải pháp ƣu tiên nhằm phòng tránh và giảm nhẹ tai biến do nguy cơ lũ quét tại địa bàn nghiên cứu. LUẬN ĐIỂM BẢO VỆ Luận điểm 1: Theo hƣớng nghiên cứu địa lí tự nhiên tổng hợp, luận án đã liên kết phân tích lƣu vực về các nhân tố ( độ dốc, độ chênh cao địa hình, lƣợng mƣa) tham gia vào quá trình động lực tạo năng lƣợng dòng chảy với phân tích cảnh quan đánh giá ảnh hƣởng của các nhân tố cảnh quan đến sự điều tiết năng lƣợng dòng chảy hình thành lũ quét. Phân cấp các tiểu lƣu vực về nguy cơ lũ quét phục vụ cho việc quy hoạch 4 sử dụng đất và tái phân bố dân cƣ nhằm phòng tránh , giảm thiểu tai biến lũ quét.

Luận điểm 2: Các huyện miền núi tỉnh Quảng Nam có cấu trúc địa hình, địa chất phức tạp, đồi núi chiếm phần lớn diện tích, sƣờn dốc mạnh, lƣợng mƣa lớn tập trung theo mùa nên có nguy cơ lũ quét cao. Theo hƣớng tiếp cận nêu trong luận điểm 1, bản đồ đánh giá nguy cơ lũ quét 9 huyện miền núi tỉnh Quảng Nam đƣợc thành lập dựa trên phân cấp nguy cơ lũ quét cho 77 tiểu lƣu vực. Bản đồ này cung cấp cơ sở khoa học cho việc lập kế hoạch phục hồi tỷ lệ che phủ rừng, tái phân bố dân cƣ theo đơn vị hành chính cấp xã là giải pháp ƣu tiên trong phòng tránh, giảm nhẹ tai biến môi trƣờng do lũ quét gây nên.