Luận án tiến sĩ: Dấu ấn sinh học huyết thanh ở bệnh nhân đái tháo đường type 2

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y HÀ NỘI ======== VŨ VÂN NGA NGHIÊN CỨU MỘT SỐ DẤU ẤN SINH HỌC TRONG HUYẾT THANH Ở BỆNH NHÂN ĐÁI THÁO ĐƯỜNG TYPE 2 CÓ BIẾN CHỨNG VÕNG MẠC LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC HÀ NỘI - 2024 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y HÀ NỘI ======== VŨ VÂN NGA NGHIÊN CỨU MỘT SỐ DẤU ẤN SINH HỌC TRONG HUYẾT THANH Ở BỆNH NHÂN ĐÁI THÁO ĐƯỜNG TYPE 2 CÓ BIẾN CHỨNG VÕNG MẠC Chuyên ngành : Hóa sinh y học Mã số : 9720101 LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. Trần Vân Khánh 2. Vũ Thị Thơm HÀ NỘI - 2024 LỜI CẢM ƠN Trong suốt quá trình thực hiện đề tài này tôi đã nhận được rất nhiều sự giúp đỡ của lãnh đạo các cơ quan, thầy cô, đồng nghiệp, các bệnh nhân và gia đình thân yêu của mình. Trước hết tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới GS.

Trần Vân Khánh – Trưởng Bộ môn Bệnh học phân tử, Khoa Kỹ thuật Y học; Phó Trưởng Trung tâm Nghiên cứu Gen-Protein, Trường Đại học Y Hà Nội và PGS. Vũ Thị Thơm - Chủ nhiệm Bộ môn Y Dược học cơ sở, Trưởng phòng Quản lý Khoa học và Hợp tác phát triển, Trường Đại học Y Dược, Đại học Quốc gia Hà Nội, là những người thầy đã trực tiếp hướng dẫn tôi thực hiện nghiên cứu, đã tận tình giúp đỡ, động viên tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài, góp ý và sửa chữa luận án. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành đến quý thầy cô, đồng nghiệp, những người đã tạo mọi điều kiện, giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện luận án này: Ban giám hiệu, Phòng Đào tạo Sau Đại Học - trường Đại học Y Hà Nội. Toàn thể quý thầy cô, cán bộ trong Bộ môn Hóa Sinh - trường Đại học Y Hà Nội.

Ban giám hiệu Trường Đại học Y Dược, Đại học Quốc gia Hà Nội. Toàn thể quý thầy cô, cán bộ, sinh viên của Bộ môn Y Dược học cơ sở, Trường Đại học Y Dược, Đại học Quốc gia Hà Nội. Toàn thể các bác sỹ, kỹ thuật viên, cán bộ của Khoa Sinh hóa, Khoa Nội tổng hợp, Khoa Mắt Bệnh viện E. Toàn thể các bác sỹ, cán bộ của Khoa Chẩn đoán hình ảnh, Khoa Xét nghiệm Bệnh viện Mắt Trung Ương.

Tôi xin được gửi lời cảm ơn tới các bệnh nhân và gia đình của họ đã giúp tôi có được số liệu trong luận án này. Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới đề tài Nghị định thư hợp tác với Trung Quốc mã số NĐT.CHN/19: “Hợp tác nghiên cứu kỹ thuật định lượng một số biomarker ở bệnh nhân bị bệnh võng mạc mắt do đái tháo đường” do PGS. Vũ Thị Thơm – Trường Đại học Y Dược, Đại học Quốc gia Hà Nội làm chủ nhiệm đề tài theo quyết định 1029/QĐ-BKHCN ký ngày 02/05/2019 đã hỗ trợ kinh phí cho nghiên cứu này. Xin cảm ơn bạn bè, đồng nghiệp đã giúp đỡ tôi trong quá trình nghiên cứu.

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới TS. Bùi Phương Thảo, TS. Trần Thị Minh Nguyệt – Khoa Sinh – Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội đã nhiệt tình giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện đề tài. Cuối cùng tôi xin ghi nhớ công ơn sinh thành, nuôi dưỡng, dạy dỗ, tình yêu thương của bố mẹ và các anh chị em trong gia đình, những người đã luôn ở bên, là chỗ dựa vững chắc để tôi yên tâm học tập và hoàn thành luận án.

Hà Nội, ngày tháng năm 2024 Vũ Vân Nga LỜI CAM ĐOAN Tôi là Vũ Vân Nga, nghiên cứu sinh khóa 38 Trường Đại học Y Hà Nội, chuyên ngành Hóa sinh, xin cam đoan: 1. Đây là luận án do bản thân tôi trực tiếp thực hiện dưới sự hướng dẫn của Cô Trần Vân Khánh và Cô Vũ Thị Thơm 2. Công trình này không trùng lặp với bất kỳ nghiên cứu nào khác đã được công bố tại Việt Nam 3. Các số liệu và thông tin trong nghiên cứu là hoàn toàn chính xác, trung thực và khách quan, đã được xác nhận và chấp thuận của cơ sở nơi nghiên cứu Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm trước pháp luật về những cam kết này.

Hà Nội, ngày tháng năm 2024 Người viết cam đoan Vũ Vân Nga DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT Từ viết tắt Tiếng Anh Tiếng Việt APOA1 Apolipoprotein A1 APOB Apolipoprotein B APP Amyloid-beta precursor protein BCVM Biến chứng võng mạc BMI Body Mass Index Chỉ số khối cơ thể C7 Complement component C7 Yếu tố bổ thể C7 CFB Complement factor B Yếu tố bổ thể B CC Local clustering coeficient Giá trị hệ số phân cụm cục bộ CI Confidence Interval Khoảng tin cậy DTT Dithiothreitol ĐTĐ Đái tháo đường ELISA Enzyme-linked immunosorbent Xét nghiệm miễn dịch hấp thụ liên assay kết với enzyme FPG Fasting Plasma Glucose Glucose huyết tương lúc đói GAPDH Glyceraldehyde-3-phosphate dehydrogenase HDL_C High Density Lipoporotein Cholesterol Lipoprotein tỉ trọng Cholesterol cao HSP Heat shock protein IAA Iodoacetamide ICD-10 Classifications International Bảng phân loại quốc tế về bệnh Classification of Diseases, 10th tật và nguyên nhân tử vong 10 Revision IGF-1 Insulin-like growth factor-1 yếu tố tăng trưởng giống insulin 1 IgG Immunoglobulin Globulin IL Interleukin IRMA Intra Retinal Microvascular Bất thường vi mạch trong võng Abnormalities mạc LDL Low Density Lipoprotein Cholesterol Lipoprotein tỉ trọng Từ viết tắt Tiếng Anh Tiếng Việt Cholesterol thấp MAC Membrane Attack Complex Phức hợp tấn công màng tế bào MLCT Mức lọc cầu thận nanoLC- Nanoscale liquid MS/MS chromatography coupled to tandem mass spectrometry NKM Người khỏe mạnh OGTT Oral Glucose Tolerance Test Nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống OR Odds ratio Tỉ số chênh PANTHER Protein Analysis Through Phân tích protein thông qua dữ Evolutionary Relationships liệu các mối liên quan PEDF Pigment epithelium-derived Yếu tố bắt nguồn từ biểu mô sắc tố factor PGF Placental growth factor Yếu tố tăng trưởng nhau thai PK1 Prokineticin 1 PPi Protein-protein interactions Tương tác protein - protein ROC Receiver Operating Characteristic Đường cong đặc trưng hoạt động SDS-PAGE Sodium Dodecyl Sulfat - Điện di đứng trên gel poly- Polyacrylamid acrylamide có sử dụng sodium Gel Electrophoresis dodecyl sulfate STRING Search Tool for the Retrieval Công cụ tìm kiếm truy xuất cơ of Interacting Genes/Proteins sở dữ liệu gen/protein tương tác TGF- β Transforming growth factor β Yếu tố tăng trưởng chuyển đổi β UBB Polyubiquitin-B VEGF Vascular endothelial growth factor Yếu tố tăng trưởng nội mạch VMĐTĐ Võng mạc đái tháo đường WHO World Health Organisation Tổ chức Y tế thế giới MỤC LỤC ĐẶT VẤN ĐỀ. TỔNG QUAN TÀI LIỆU. Bệnh võng mạc đái tháo đường. Bệnh đái tháo đường.

Dịch tễ học bệnh võng mạc đái tháo đường. Cơ chế bệnh sinh. Các triệu chứng và chẩn đoán. Một số dấu ấn sinh học huyết thanh liên quan bệnh võng mạc đái tháo đường.

Vai trò của dấu ấn sinh học trong quản lý bệnh VMĐTĐ. Dấu ấn sinh học C7. Dấu ấn sinh học APOA1. Một số nghiên cứu về hệ protein ở bệnh nhân VMĐTĐ:.

Một số kĩ thuật phân tích dấu ấn sinh học trong huyết thanh:. Kĩ thuật hấp thụ miễn dịch liên kết enzym. Kĩ thuật khối phổ. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.

Đối tượng nghiên cứu. Tiêu chuẩn lựa chọn bệnh nhân. Tiêu chuẩn loại trừ:. Nhóm người khỏe mạnh:.

Phương pháp nghiên cứu. Thiết kế nghiên cứu và sơ đồ nghiên cứu. Nội dung nghiên cứu. Phương tiện nghiên cứu.

Kỹ thuật định lượng protein VEGF, APOA1, C7. Kỹ thuật phân tích khối phổ các protein trong mẫu huyết thanh. Xử lý và phân tích số liệu. Đạo đức nghiên cứu.

Thời gian và địa điểm nghiên cứu. Các biện pháp khống chế sai số trong nghiên cứu. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU. Đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu.

Đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu. Các đặc điểm lâm sàng của các bệnh nhân đái tháo đường type 2. Các đặc điểm cận lâm sàng của bệnh nhân đái tháo đường type 2. Xác định nồng độ và khảo sát mối liên quan của các dấu ấn sinh học VEGF, APOA1, C7 trong huyết thanh với các đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng ở bệnh nhân đái tháo đường type 2 có biến chứng võng mạc.

Nồng độ protein VEGF. Nồng độ protein APOA1. Tương quan giữa nồng độ 3 protein VEGF, C7, APOA1. Giá trị của nồng độ VEGF, C7, APOA1 huyết thanh trong dự đoán khả năng mắc biến chứng võng mạc.

Xác định các protein trong hệ protein huyết thanh ở bệnh nhân đái tháo đường type 2 có biến chứng võng mạc. Đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng của các bệnh nhân có mẫu huyết thanh phân tích khối phổ. Loại albumin và IgG trong huyết thanh. Các protein có ở các nhóm mẫu.

Kết quả phân tích tương tác giữa các protein trong các nhóm. Kết quả phân tích chức năng của protein đặc trưng nhóm có biến chứng võng mạc:. Đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu. Xác định nồng độ và khảo sát mối liên quan của các dấu ấn sinh học VEGF, APOA1, C7 trong huyết thanh với các đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng ở bệnh nhân đái tháo đường type 2 có biến chứng võng mạc.

Nồng độ VEGF huyết thanh. Nồng độ C7 huyết thanh. Nồng độ APOA1 huyết thanh. Xác định các protein trong hệ protein huyết thanh ở bệnh nhân đái tháo đường type 2 có biến chứng võng mạc.

115 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC DANH MỤC BẢNG Bảng 1. Phân loại bệnh võng mạc đái tháo đường của Hội đồng nhãn khoa quốc tế. Tiêu chuẩn béo phì của WHO cho các nước châu Á. Phân loại bệnh võng mạc ĐTĐ của Hội đồng nhãn khoa quốc tế.

Phân mức thị lực thành ba nhóm theo phân loại ICD-10. Các chỉ số hóa sinh máu, công thức máu và dải tham chiếu. Đặc điểm về tuổi và giới ở các nhóm nghiên cứu. Một số đặc điểm lâm sàng của các bệnh nhân ĐTĐ type 2.

Một số đặc điểm về tiền sử bản thân và gia đình ở các bệnh nhân ĐTĐ type 2. Tỉ lệ các hình thái lâm sàng bệnh VMĐTĐ. Các đặc điểm cận lâm sàng của bệnh nhân đái tháo đường type 2. Mối liên quan giữa một số đặc điểm và biến chứng võng mạc.

Nồng độ VEGF ở các đối tượng nghiên cứu. Phân bố nồng độ VEGF theo một số đặc điểm lâm sàng ở các nhóm nghiên cứu. Phân tích tương quan Spearman của nồng độ protein VEGF với các chỉ số cận lâm sàng ở các đối tượng nghiên cứu. Nồng độ C7 ở các nhóm nghiên cứu.

Phân bố nồng độ C7 theo một số đặc điểm lâm sàng trong nghiên cứu .