Luận án tiến sĩ Giáo dục học: Dạy học tích hợp lịch sử, địa lý địa phương môn Lịch sử & Địa lí THPT

MỤC LỤC PHẦN MỞ ĐẦU. Tính cấp thiết của đề tài. Khách thể và đối tƣợng nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu.

Mục đích nghiên cứu. Nhiệm vụ nghiên cứu. Phƣơng pháp nghiên cứu. Giả thuyết khoa học.

Đóng góp của luận án. Những luận điểm bảo vệ. Cấu trúc của luận án. 6 CHƢƠNG 1: CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA VIỆC DẠY HỌC TÍCH HỢP LỊCH SỬ, ĐỊA LÍ ĐỊA PHƢƠNG TRONG MÔN LỊCH SỬ VÀ ĐỊA LÍ Ở TRƢỜNG TIỂU HỌC.

Tổng quan nghiên cứu vấn đề. Dạ ọc tíc ợp. Dạy học tích hợp lịch sử, địa lí địa p ươn ở tiểu học. Lí luận về dạy học tích hợp.

K n ệm về dạ ọc tíc ợp. Mục t êu dạ ọc tíc ợp. Đặc đ ểm dạ ọc tíc ợp. ìn t ức v mức đ dạ ọc tíc ợp.

Qu trìn dạ ọc tíc ợp. Dạy học tích hợp lịch sử, địa lí địa phƣơng trong môn Lịch sử và Địa lí ở tiểu học. K n ệm dạ ọc tíc ợp lịc sử địa lí địa p ươn. C ươn trìn môn Lịc sử v Địa lí ở t ểu ọc.

Va trò dạ ọc tíc ợp lịc sử địa lí địa p ươn ở t ểu ọc. K ả n n dạ ọc tíc ợp lịc sử địa lí địa p ươn tron môn Lịc sử v Địa lí ở t ểu ọc. Đặc điểm tâm sinh lí của học sinh tiểu học với việc dạy học tích hợp lịch sử, địa lí địa phƣơng cho học sinh tỉnh Phú Yên. Đặc đ ểm tâm lí.

Đặc đ ểm n ận t ức. Thực trạng dạy học tích hợp lịch sử, địa lí địa phƣơng trong môn Lịch sử và Địa lí ở các trƣờng tiểu học tỉnh Phú Yên. K qu t về đ ều tra. Kết quả đ ều tra.

46 Kết luận chƣơng 1. 61 CHƢƠNG 2: QUI TRÌNH VÀ BIỆN PHÁP DẠY HỌC TÍCH HỢP LỊCH SỬ, ĐỊA LÍ ĐỊA PHƢƠNG TRONG MÔN LỊCH SỬ VÀ ĐỊA LÍ CHO HỌC SINH TIỂU HỌC TỈNH PHÖ YÊN. Nguyên tắc dạy học tích hợp lịch sử, địa lí địa phƣơng trong môn Lịch sử và Địa lí ở trƣờng Tiểu học. Đảm bảo mục t êu n dun c ươn trìn môn Lịc sử v Địa lí.

Đảm bảo tín vừa sức. Đảm bảo tín x c t ực vớ t ực t ễn. Đảm bảo tín l n oạt v s n tạo. Đảm bảo tín k ả t v ệu quả.

Xây dựng qui trình dạy học tích hợp lịch sử, địa lí địa phƣơng trong môn Lịch sử và Địa lí cho học sinh tiểu học tỉnh Phú Yên. Qu trìn dạ ọc tíc ợp lịc sử địa lí địa p ươn tron môn Lịc sử v Địa lí ở t ểu ọc. ướn dẫn t ực ện qu trìn. Đ ều k ện t ực ện qu trìn.

Một số biện pháp dạy học tích hợp lịch sử, địa lí địa phƣơng trong môn Lịch sử và Địa lí cho học sinh tiểu học tỉnh Phú Yên. X c địn n dun lịc sử địa lí tỉn P ú Yên. Vận dụn m t số p ươn p p dạ ọc tron dạ ọc tíc ợp lịc sử địa lí địa p ươn tron môn Lịc sử v Địa lí c o ọc s n t ểu ọc tỉn P ú Yên. T n cườn sử dụn p ươn t ện dạ ọc.

Đổ mớ đ n tron dạ ọc tíc ợp lịc sử địa lí địa p ươn. 112 Kết luận chƣơng 2. 118 CHƢƠNG 3: KHẢO NGHIỆM VÀ THỰC NGHIỆM SƢ PHẠM. Khảo nghiệm về qui trình và biện pháp dạy học tích hợp lịch sử, địa lí địa phương.

Mục đíc k ảo n ệm. Đố tượn k ảo n ệm. Kết quả k ảo n ệm. Khái quát quá trình thực nghiệm.

Mục đíc t ực n ệm. N dun t ực n ệm. P ạm v t ực n ệm. Qu trìn t ực n ệm.

Tổ c ức t ực n ệm. T êu c í v t an đo tron t ực n ệm. Thực nghiệm thăm dò. T ến n t ực n ệm.

Kết quả t ực n ệm. Thực nghiệm tác động vòng 1. T ến n t ực n ệm. Kết quả t ực n ệm.

Thực nghiệm tác động vòng 2. T ến n t ực n ệm. Kết quả t ực n ệm. Đánh giá chung kết quả thực nghiệm.

142 Kết luận chƣơng 3. 143 KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ. 144 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ. 147 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

148 PHỤ LỤC 1 PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Sự phát triển kinh tế xã hội của Việt Nam hiện nay đòi hỏi giáo dục phải đổi mới mục tiêu, nội dung và phƣơng pháp dạy học theo tinh thần Nghị quyết TW 8 khóa XI (Nghị quyết số 29-NQ/TW)[5] “đổi mớ c n bản, toàn diện giáo dục v đ o tạo đ p ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đạ óa tron đ ều kiện kinh tế thị trường địn ướng xã h i chủ n ĩa v i nhập quốc tế”. Trong đó, giáo dục phổ thông phải tập trung vào phát triển trí tuệ, thể chất, hình thành năng lực, phẩm chất của ngƣời công dân; nâng cao kĩ năng, năng lực thực hành và vận dụng kiến thức vào thực tế; phát triển khả năng tự học, sáng tạo. Yêu cầu này đòi hỏi trong quá trình dạy học, ngƣời giáo viên (GV) không chỉ truyền đạt kiến thức của từng môn học riêng rẽ mà phải biết dạy tích hợp các kiến thức khoa học, đặc biệt dạy cho học sinh (HS) cách thu thập, chọn lọc, xử lí thông tin và biết vận dụng các kiến thức khoa học vào các tình huống thực tiễn.

Dạy học tích hợp (DHTH) là quan điểm dạy học trong đó GV tổ chức, hƣớng dẫn, giúp HS phát huy khả năng tổng hợp kiến thức, kĩ năng,… của nhiều lĩnh vực khác nhau nhằm giải quyết có hiệu quả các tình huống trong học tập và trong cuộc sống. Quan điểm dạy học này đƣợc thực hiện trong quá trình hình thành tri thức, rèn luyện và phát triển những kĩ năng, năng lực cần thiết, đặc biệt là năng lực giải quyết vấn đề. Tính tích hợp còn thể hiện qua cách huy động, tổng hợp, liên hệ các yếu tố của nhiều lĩnh vực với nhau để giải quyết hiệu quả một vấn đề với nhiều mục tiêu khác nhau [17]. Hiện nay, dạy học tích hợp ở tiểu học đƣợc thể hiện trong các môn tích hợp nhƣ Tự nhiên và xã hội, Khoa học, Lịch sử và Địa lí.

DHTH còn đƣợc thực hiện trong nội bộ môn học và tích hợp lồng ghép những nội dung giáo dục thực tiễn, cần thiết vào bài học sẵn có của một môn học nhƣ giáo dục môi trƣờng, giáo dục dân số, giáo dục lịch sử, địa lí địa phƣơng,. Chƣơng trình môn Lịch sử và Địa lí ở tiểu học đƣợc xây dựng dựa trên quan điểm chọn nội dung trọng tâm là hoạt động của con ngƣời và những thành tựu của hoạt động qua không gian và thời gian. Nội dung môn học đƣợc “mở rộng và nâng cao hiểu biết của HS về môi trƣờng xung quanh: những sự kiện, nhân vật lịch sử, 2 những kiến thức ban đầu về điều kiện sống, dân cƣ, một số hoạt động kinh tế văn hóa của đất nƣớc và châu lục”[139]. Nội dung chƣơng trình còn gắn liền với địa phƣơng, “liên hệ nội dung bài học với những nét đặc thù, tiêu biểu của lịch sử, địa lí ở địa phƣơng”[139].

Điều này cho thấy chƣơng trình môn Lịch sử và Địa lí đã thể hiện rõ quan điểm tích hợp nội dung học tập với các vấn đề xã hội, các vấn đề thực, đáp ứng yêu cầu đổi mới của giáo dục và đào tạo. Việc dạy học tích hợp lịch sử, địa lí địa phƣơng (LSĐLĐP) trong môn Lịch sử và Địa lí bằng cách dạy tiết học riêng, một phần của bài học hoặc liên hệ vào nội dung bài học. GV tổ chức bài học trên lớp giúp HS nắm rõ hơn các biểu tƣợng về lịch sử, địa lí của Việt Nam, liên hệ, tìm hiểu những nét đặc trƣng, tiêu biểu của địa phƣơng. GV đƣa ra các câu hỏi, các bài tập, tình huống gợi ý liên quan đến nội dung địa phƣơng để HS tự tìm hiểu, khám phá nhằm khắc sâu kiến thức môn học.

GV đƣợc tạo điều kiện tổ chức các giờ học ngoài lớp, tham quan các cảnh quan, các di tích lịch sử - văn hóa, gặp gỡ các cá nhân và tập thể đã trực tiếp tham gia vào các sự kiện lịch sử, các hoạt động xã hội, giúp HS hiểu biết hơn về địa phƣơng, về cuộc sống xung quanh, những thuận lợi và khó khăn của địa phƣơng mình. Những kiến thức có giá trị thực tiễn này giúp HS có khả năng vận dụng vào cuộc sống hàng ngày, vào công việc lao động sản xuất tại địa phƣơng, bảo vệ môi trƣờng, thiên nhiên và di sản văn hóa, góp phần giáo dục cho HS tình cảm với quê hƣơng, đất nƣớc, ý thức trách nhiệm và nghĩa vụ cao cả của ngƣời công dân đối với quê hƣơng đất nƣớc. Phú Yên là một tỉnh thuộc vùng duyên hải Nam Trung Bộ, nằm giữa đèo Cù Mông ở phía Bắc và đèo Cả ở phía Nam với cánh đồng lúa bạt ngàn và bờ biển dài xanh ngắt. Phú Yên là quê hƣơng cách mạng, có truyền thống anh hùng, kiên cƣờng, bất khuất và nền văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc Việt Nam.

Những đặc điểm về điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội đó đã tạo nên nét đặc trƣng cho vùng đất Phú Yên. Ngày nay, Phú Yên đƣợc biết đến là “xứ sở hoa vàng trên cỏ xanh”, là điểm đến hấp dẫn, thân thiện. Hiện nay, việc hƣớng dẫn dạy học tích hợp LSĐLĐP chƣa thể hiện rõ trong SGK và sách giáo viên, nên một số nơi GV chƣa thực hiện việc tích hợp hiệu quả. 3 Một số GV không dạy các tiết lịch sử địa phƣơng, địa lí địa phƣơng mặc dù các tiết học này đƣợc qui định trong phân phối chƣơng trình.

Nguyên nhân là do các kiến thức về địa phƣơng thì nhiều, mà thời lƣợng phân bố trong chƣơng trình lớp 4 chỉ 2 tiết/năm, lớp 5 là 4 tiết/năm học. GV ngại dạy hoặc nếu có thì chỉ mang tính hình thức, máy móc, đối phó hoặc thay thế các tiết học này bằng các tiết ôn tập, kiểm tra.