Luận án phát triển năng lực dạy học đọc hiểu văn bản cho sinh viên ngành Giáo dục Tiểu học

Việt Nam đang thực hiện cải cách giáo dục mạnh mẽ. Nghị quyết 29/NQ-TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI đã định hướng chiến lược. Nó yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo trên mọi cấp độ. Mục tiêu chính là đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước trong bối cảnh toàn cầu hóa. Nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa cần nguồn nhân lực chất lượng cao, có khả năng thích ứng. Quá trình hội nhập quốc tế cũng đòi hỏi sự thích ứng nhanh chóng từ hệ thống giáo dục. Nghị quyết 14/2005/NQ-CP bổ sung nhiệm vụ này, nhấn mạnh đổi mới giáo dục đại học. Giáo dục đại học phải chuyển biến rõ rệt về chất lượng, hiệu quả và quy mô. Đến năm 2020, giáo dục đại học Việt Nam hướng tới trình độ tiên tiến trong khu vực và tiếp cận quốc tế. Năng lực cạnh tranh cao là điều kiện thiết yếu để phát triển bền vững. Các nhà trường sư phạm phải chủ động đổi mới chương trình. Việc này nhằm đào tạo giáo viên đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của xã hội và giáo dục phổ thông. Phát triển chuyên môn giáo viên là trọng tâm của cải cách này.

Giáo dục toàn cầu đang chuyển dịch mạnh mẽ theo hướng tiếp cận năng lực. Đây là một xu hướng giáo dục hiện đại mà nhiều quốc gia tiên tiến đã áp dụng thành công. Việt Nam cũng không nằm ngoài dòng chảy này, bắt nhịp với các cải cách quốc tế. Chương trình sư phạm tiểu học cần được điều chỉnh để phản ánh sự thay đổi này. Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể 2018 là minh chứng rõ ràng cho định hướng mới. Chương trình các môn học được công bố cũng tập trung vào phát triển phẩm chất. Năng lực người học được xem là đích đến cuối cùng của quá trình giáo dục. Điều này tạo ra áp lực lớn cho các cơ sở đào tạo giáo viên tiểu học. Các nhà trường sư phạm phải đổi mới đồng bộ và thậm chí đi trước thực tiễn phổ thông. Chất lượng đào tạo giáo viên sẽ quyết định hiệu quả của toàn bộ hệ thống giáo dục. Nâng cao năng lực sư phạm đọc hiểu cho giáo viên là nhiệm vụ cấp bách. Mọi đổi mới chỉ thành công khi nhân tố con người, đặc biệt là giáo viên, được phát triển toàn diện.

Chương trình giáo dục phổ thông 2018 đánh dấu sự chuyển mình lớn lao. Từ định hướng trang bị kiến thức, chương trình giờ đây hướng đến phát triển phẩm chất. Mục tiêu chính là phát triển năng lực toàn diện cho người học. Điều này đòi hỏi đào tạo giáo viên tiểu học phải có sự đổi mới triệt để. Giáo viên cần được trang bị những kỹ năng dạy học đọc hiểu tiên tiến và hiệu quả. Năng lực ngôn ngữ được định nghĩa rõ ràng trong chương trình. Nó bao gồm năng lực sử dụng tiếng Việt và năng lực sử dụng ngoại ngữ. Mỗi năng lực này lại được thể hiện qua các hoạt động cốt lõi: nghe, nói, đọc, viết. Từ đó, có thể thấy các năng lực này được cấu thành từ năng lực tiếp nhận (đọc, nghe) và năng lực tạo lập (nói, viết) văn bản. Vậy, năng lực sư phạm đọc hiểu trở nên then chốt. Việc này đặc biệt quan trọng trong việc dạy tiếng Việt – tiếng mẹ đẻ cho học sinh nói chung. Phát triển năng lực dạy học đọc hiểu cho học sinh ngày càng quan trọng.

Trong môi trường phổ thông, đọc hiểu là một năng lực xuyên suốt mọi chương trình học. Nó là năng lực nền tảng, một công cụ thiết yếu giúp học sinh tiếp thu kiến thức. Năng lực này còn giúp học sinh tham gia tích cực vào đời sống xã hội. Giáo dục tiểu học nói chung, và môn Tiếng Việt nói riêng, đóng vai trò quan trọng. Chúng trang bị những nền móng đầu tiên cho việc hình thành và phát triển năng lực đọc hiểu. Bởi vậy, phát triển năng lực dạy học đọc hiểu văn bản cho sinh viên sư phạm ngành tiểu học là điều kiện cần thiết. Điều này giúp giáo viên tương lai thực hiện tốt nhiệm vụ. Nhiệm vụ đó được đặt ra trong chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn. Giáo trình dạy học đọc hiểu cần được cập nhật và đổi mới liên tục. Sinh viên cần được tiếp cận các phương pháp dạy đọc hiểu văn bản hiện đại. Mục tiêu cuối cùng của chương trình sư phạm tiểu học là sinh viên ra trường đáp ứng tốt yêu cầu của Chương trình GDPT 2018.

Trong những năm gần đây, nội dung dạy học đọc hiểu văn bản đã chiếm thời lượng lớn. Nó là một phần quan trọng trong chương trình môn Tiếng Việt ở tiểu học và Ngữ văn ở THCS, THPT. Tuy nhiên, một thực tế đáng lo ngại là nhiều giáo viên vẫn chưa đáp ứng được. Việc hình thành năng lực sư phạm đọc hiểu cho người học theo chương trình mới còn hạn chế. Chương trình mới định hướng phát triển phẩm chất và năng lực trong bối cảnh hiện nay. Khi yêu cầu đổi mới dạy học để phát triển phẩm chất và năng lực cho học sinh được đặt ra, yếu tố con người là cực kỳ quan trọng. Thầy cô giáo chính là người thực hiện điều đó. Nếu giáo viên không được đào tạo theo định hướng có năng lực dạy học đọc hiểu và các năng lực khác, sẽ khó đáp ứng được. Việc thực hiện tốt nghề nghiệp của mình sẽ gặp nhiều trở ngại. Mục tiêu đã đặt ra trong chương trình Phổ thông mới sẽ khó đạt được. Phát triển năng lực dạy học đọc hiểu cho sinh viên sư phạm là một yêu cầu cấp thiết.

Ở giai đoạn đầu tiên, học sinh tiểu học "học để đọc". Đây là quá trình nhận diện chữ cái, từ, và câu. Giai đoạn tiếp theo, và kéo dài suốt cuộc đời, là "đọc để học". Đọc để học chính là quá trình đọc hiểu. Nó là việc tiếp nhận, phân tích và xử lý thông tin từ văn bản. Tạo lập và tiếp nhận văn bản đều là những kỹ năng khó. Tuy nhiên, từ trước đến nay, chúng ta vẫn thường nghiêng về rèn kỹ năng tạo lập hơn. Để giúp học sinh tiểu học tiếp nhận và đọc hiểu văn bản tốt, người dạy phải có năng lực cao. Giáo viên cần có một năng lực sư phạm đọc hiểu xuất sắc. Đây là yếu tố then chốt để đảm bảo học sinh phát triển toàn diện.

Chương trình Giáo dục Phổ thông 2018 đặt ra những yêu cầu cao mới. Mỗi giáo viên tiểu học cần có năng lực dạy học đọc hiểu văn bản vững vàng. Việc này nhằm đáp ứng nhu cầu đổi mới của chương trình và sách giáo khoa mới. Chương trình GDPT mới ở cấp tiểu học có mục tiêu rõ ràng. Mục tiêu chính là phát triển năng lực ngôn ngữ cho học sinh, trong đó có năng lực đọc. Vậy để phát triển năng lực đọc cho học sinh tiểu học, giáo viên tiểu học cần có năng lực dạy học đọc hiểu. Từ đó, vấn đề phát triển chuyên môn giáo viên về năng lực dạy học đọc hiểu cho sinh viên sư phạm là một yêu cầu cấp thiết. Các trường sư phạm đào tạo giáo viên tiểu học phải coi đây là trọng tâm.

Thực trạng dạy đọc hiểu của giáo viên hiện nay ở trường tiểu học còn nhiều bất cập. Việc dạy học theo hướng phát triển năng lực gặp nhiều khó khăn. Thực chất, nhiều giáo viên chưa nắm rõ phương pháp dạy đọc hiểu văn bản hiệu quả. Thậm chí, một số giáo viên còn chưa biết cách đánh giá năng lực đọc hiểu của học sinh. Việc này ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng giảng dạy và sự phát triển của học sinh. Giáo viên cần được bồi dưỡng kiến thức và kỹ năng liên tục. Các chiến lược đọc hiểu cho giáo viên phải được triển khai đồng bộ và thường xuyên. Phát triển chuyên môn giáo viên thông qua các khóa tập huấn là giải pháp lâu dài. Chương trình đào tạo giáo viên tiểu học phải tích hợp các buổi thực hành sư phạm đọc hiểu.

Thực tế hiện nay cho thấy, năng lực của nhiều giáo viên vẫn chưa đáp ứng đủ. Việc hình thành năng lực sư phạm đọc hiểu cho học sinh theo định hướng mới còn hạn chế. Chương trình mới yêu cầu dạy học định hướng phát triển phẩm chất. Năng lực cho người học là mục tiêu cốt lõi của toàn bộ quá trình giáo dục. Giáo viên là nhân tố quyết định trực tiếp đến thành công của việc triển khai chương trình. Nếu giáo viên không được đào tạo bài bản và liên tục. Nếu không có đầy đủ kỹ năng dạy học đọc hiểu cần thiết. Sẽ khó lòng thực hiện tốt nhiệm vụ giảng dạy của mình theo yêu cầu đổi mới. Mục tiêu của chương trình sư phạm tiểu học về phát triển năng lực sẽ không đạt được trọn vẹn. Điều này tạo ra một khoảng cách lớn giữa yêu cầu và thực tiễn.

Ở cấp tiểu học, mục tiêu chính là phát triển năng lực ngôn ngữ cho học sinh. Trong đó, năng lực đọc là một phần vô cùng quan trọng và cơ bản. Để học sinh tiểu học phát triển năng lực đọc một cách hiệu quả, giáo viên phải có năng lực dạy học đọc hiểu vững chắc. Tuy nhiên, thực trạng cho thấy nhiều giáo viên hiện nay chưa nắm rõ. Các phương pháp dạy đọc hiểu văn bản hiện đại và phù hợp còn mơ hồ. Việc này ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng giảng dạy trên lớp. Thực hành sư phạm đọc hiểu cần được chú trọng hơn nữa trong quá trình đào tạo. Cần có sự điều chỉnh và cập nhật trong các giáo trình dạy học đọc hiểu. Điều này nhằm cung cấp cho sinh viên những kiến thức và kỹ năng thực tế nhất. Đánh giá năng lực dạy đọc hiểu cũng cần được cải tiến để đo lường chính xác hiệu quả.

Để đáp ứng những yêu cầu cấp bách đã nêu, đào tạo đại học sư phạm cần có sự đổi mới. Cần thay đổi căn bản và toàn diện về phương pháp giảng dạy. Nội dung chương trình đào tạo cũng cần được cập nhật liên tục. Sinh viên ngành giáo dục tiểu học phải được chuẩn bị kỹ lưỡng trước khi ra trường. Khi tốt nghiệp, họ cần đáp ứng được những yêu cầu cao của Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể 2018. Đào tạo giáo viên tiểu học phải ưu tiên phát triển năng lực cốt lõi. Đặc biệt là năng lực sư phạm đọc hiểu, xem đây là năng lực trọng tâm. Các cơ sở đào tạo cần xây dựng lộ trình cụ thể. Lộ trình này nhằm nâng cao chất lượng đào tạo và bồi dưỡng. Việc này đảm bảo đội ngũ giáo viên tương lai có đủ năng lực để đổi mới giáo dục.

Yêu cầu phát triển năng lực dạy học đọc hiểu cho sinh viên sư phạm tiểu học rất cao. Để đáp ứng, cần xây dựng giáo trình dạy học đọc hiểu chuyên sâu và hiện đại. Giáo trình này phải cung cấp các chiến lược đọc hiểu cho giáo viên một cách hiệu quả và thực tiễn. Đồng thời, nó cần trang bị cho sinh viên những kỹ năng dạy học đọc hiểu cần thiết. Sinh viên cần được tiếp cận các phương pháp dạy đọc hiểu văn bản tiên tiến nhất. Việc này giúp họ tự tin khi đứng lớp. Đánh giá năng lực dạy đọc hiểu cũng cần được thực hiện thường xuyên. Các bài kiểm tra và thực hành cần được thiết kế khoa học. Điều này đảm bảo sinh viên phát triển toàn diện và sẵn sàng cho nghề nghiệp. Phát triển chuyên môn giáo viên phải bắt đầu từ ghế trường sư phạm.