Luận án tiến sĩ: Bồi dưỡng NLST HS 12 THPT dạy giải BT Dòng điện xoay chiều

Lý do chọn đề tài: Quá trình hội nhập thế giới đòi hỏi trình độ học vấn của con người ngày càng cao cũng như khả năng làm việc độc lập, khả năng hợp tác nhúm. Sự sáng tạo trong công việc là yêu cầu đặt lên hàng đầu trong chiến lược phát triển của bất kì ngành nghề nào. Đào tạo con người là trách nhiệm hàng đầu của ngành giáo dục. Đảng và Nhà nước ta luôn quan tõm và đầu tư cho chiến lược giáo dục.

Nghị quyết của Hội nghị lần thứ tu của Ban chấp hành Trung ương Đảng khoá VII( 01/1993), Hội nghị lần thứ hai của Ban chấp hành Trung ương Đảng khoá VIII (12/1996) đã xác định giáo dục là quốc sách hàng đầu. Trong luật giáo dục(12/1998), Nghị quyết của Quốc hội khoá X về đổi mới chương trình giáo dục phổ thông (12/2000) và trong các chỉ thị của Thủ tướng và Bộ truởng Bộ giáo dục và Đào tạo đã nêu rừ ngành giáo dục đào tạo phải “ Đổi mới phương pháp dạy học tất cả các cấp bậc học.,áp dụng những phương pháp giáo dục hiện đại để bồi dưỡng năng lực tư duy sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề”[ ]. Các thầy, cô giáo luôn chủ động đổi mới phương pháp, ứng dụng khoa học công nghệ hiện đại nhằm phát huy tớnh tích cực, tự giác, chủ động, bồi dưỡng năng lực sáng tạo cho học sinh (HS) trong học tập, nghiên cứu khoa học. Chúng ta luôn xác định thế hệ trẻ là tương lai của đất nước đảm nhiệm trọng trách xõy dựng và bảo vệ đất nước, làm cho quốc gia ngày càng phát triển vươn tới ngang tầm các nước tiên tiến trong khu vực và trên thế giới.

Hiện nay, đất nước t a đang bước vào thời kì công nghiệp hoá, hiện đại hoỏ đất nước, mở cửa, hội nhập quốc tế. Mục tiêu giỏo dục và đào tạo được xác định rõ thêm trong văn kiện Đại hội Đảng cộng sản Việt Nam lần thứ X: "Coi trọng bồi dưỡng cho học sinh, sinh viờn khát vọng mãnh liệt xõy dựng đất nước giàu mạnh, gắn liền lập nghiệp bản thõn với tương lai của cộng đồng, của 2 dõn tộc, trau dồi cho học sinh, sinh viờn bản lĩnh, phẩm chất và lối sống của thế hệ trẻ Việt Nam hiện đại". Như vậy, mục tiêu giáo dục xuyên suốt vẫn là giáo dục toàn diện, coi trọng các mặt trí, đức, thể, mĩ nhằm đào tạo ra những người lao động mới có trí tuệ, có nhân cách, năng động và sáng tạo, chủ động thích ứng với nền kinh tế tri thức và sự phát triển của thời đại. Với những yêu cầu cấp bách của thời đại thì ngành giáo dục cũng đang hết sức chú trọng những nghiên cứu đổi mới phuơng pháp dạy học ở tường phổ thông theo hướng đảm bảo được yõu cầu cấp bách của chiến lược giáo dục bồi dưỡng năng lực sáng tạo, khả năng tư duy khoa học, năng lực tỡm tòi chiếm lĩnh tri thức, năng lực tự giải quyết vấn đề của người học thích ứng được thực tiễn của cuộc sống và xu thế của nền kinh tế tri thức.

Để đạt được những điều đó thì mỗi giáo viên (GV) giảng dạy phải luôn tự mỡnhđổi mới và vận dụng các phương pháp dạy học vào dạy học theo yêu cầu, đòi hỏi ngày càng cao của xã hội. Khi đó mỗi GV hki dạy cần xác định được mục đích để trả lời câu hỏi: - Dạy nội dung khắc sõu trọng tõm nào? - Người học phải biết gì hoặc biết làm gì trước, trong và sau khi học? - Thực tế người học đã biết những gì? - Cần áp dụng những phương pháp dạy như thế nào để phù hợp với đối tượng học? Như vậy chức năng mới của người GV không phải là người có quyền lực tuyệt đối, quyết đoán, áp dặt tri thức mà phải là người chỉ đạo hoạt động, nhà tư vấn và tổ chức tình huống học tập, trọng tài trong các tình huống học tập, tổ chức kiểm tra đánh giá, định hướng hoạt động và thể chế hoá tri thức. Từ những qua niệm đó đă chuyển HS từ vị trí thụ động sang vị trí chủ động tự tỡm tòi để giải quyết vấn đề dưới sự dẫn dắt của GV và ngưũi GV dần tự phủ nhận vai trò của mình để học sinh tự khám phá tri thức khoa học, đồng thời bồi dưỡng năng 3 lực sáng tạo(NLST) cho học sinh trong quá trình học và sự phát triển tư duy sau này. Bồi duưỡng NLST cho học sinh bằng cách nào ? Bằng phương pháp nào? HÌnh thức như thế nào? Với vai trò là GV THPT, chỳng tôi thấy rằng việc bồi dưỡng NLST cho HS thông qua hoạt động giải bài tập (BT) chiếm vị trí rất quan trọng trong việc dạy và học.

Tuy nhiên công việc này không đơn giản vì nó đòi hỏi nguời GV luôn tỡm tòi học hỏi, luôn đổi mới và sáng tạo trong mỗi bài giảng, trong từng bài tập hướng dẫn cho HS thì chất lượng bài giảng sẽ nõng lên và hiệu quả học tập của HS đạt đuợc sẽ thay đổi. Từ những lÝ do trên đồng thời cũng là nhu cầu bản thân và mong muốn được nâng cao trình độ, năng lực học tập của học sinh. Nên chúng tôi tập trung nghiên cứu đề tài : “Bồi dưỡng năng lực sáng tạo cho học sinh líp 12 THPT trong dạy học giải bài tập chương Dòng điện xoay chiều ”. Theo chúng tôi việc nghiên cứu này là rất cần thiết và bổ Ých cho GV cũng như đối với học sinh học tập về chương này.

Mục đích nghiên cứu. Xây dựng và hướng dẫn HS líp 12 THPT giải hệ thống dạng BT chương “ Dòng điện xoay chiều” nhằm bồi dưỡng năng lực sáng tạo cho HS. Nhiệm vụ nghiên cứu. Nghiên cứu cơ sở lý luận về bồi dưỡng NLST cho HS và cơ sở lí luận về BTVL trong dạy học ở trường THPT.Điều tra thực trạng dạy học giải BT chương ” Dòng điện xoay chiều” trong việc bồi dưỡng năng lực tư duy sáng tạo cho HS líp 12 THPT.

Nghiên cứu nội dung, mục tiêu dạy học chương ” Dòng điện xoay chiều” Vật lí 12 THPT. Soạn thảo hệ thống BT chương ” Dòng điện xoay chiều” để nhằm bồi dưỡng NLST và hướng dẫn giải cho HS líp 12 THPT. Thực nghiệm sư phạm để đánh giá tính khả thi và hiệu quả của hệ thống BT đã xây dựng và cách hướng dẫn trong việc bồi dưỡng NLST của HS líp 12 THPT. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.

Đối tượng nghiên cứu của đề tài : Hoạt động dạy học BTVL của GV và HS líp 12 THPT nhằm bồi dưỡng năng lực sáng tạo cho học sinh. Phạm vi nghiên cứu của đề tài : Dạy học BTVL chương ” Dòng điện xoay chiều” lớp 12 THPT. Phương pháp nghiên cứu. Để thực hiện các nhiệm vụ trên, chúng tôi đã sử dụng phối hợp các phương pháp nghiên cứu sau: 5.

Nghiên cứu lí luận : - Nghiên cứu các tài liệu lí luận về việc bồi dưỡng năng lực sáng tạo cho học sinh về giải BTVL. - Nghiên cứu chương trình, sách giáo khoa, sách BT, sách giáo viên và các tài liệu tham khảo để xác định mục tiêu dạy học và xây dựng hệ thống BT chương “Dòng điện xoay chiều” nhằm bồi dưỡng NLST cho HS líp 12 THPT. PP điều tra, khảo sát thực tế về hoạt động dạy học giải BTVL ở trường THPT nhằm thu thập thông tin, phân tích và tổng hợp để đánh giá các giải pháp mà GV đã sử dụng để bồi dưỡng NLST cho HS và kết quả của nó; những quan niệm, mức độ nắm kiến thức, hoạt động giải BTVL của HS; thể hiện thực tế NLST của HS và việc rèn luyện NLST thông qua hoạt động giải BT chương “Dòng điện xoay chiều”. Giả thuyết khoa học.

Bồi dưỡng NLST cho HS thông qua hệ thống BT và vận dụng các biện pháp để hướng dẫn HS giải BT chương “Dòng điện xoay chiều” một cách phù hợp, sáng tạo. Những đóng góp về khoa học, thực tiễn của đề tài. Đóng góp về mặt khoa học. Xây dựng hệ thống BT chương “Dòng điện xoay chiều” nhằm bồi dưỡng NLST cho HS líp 12 THPT.

Đóng góp về mặt thực tiễn. - Là tài liệu tham khảo của bộ môn ở trường THPT. - Giúp người học hình thành cách nghiên cứu kĩ hơn các vấn đề trong chương “Dòng điện xoay chiều” lớp 12 THPT và trong chương trình Vật lí nói chung. - Bồi dưỡng NLST trong cách học và giải quyết vấn đề bài toán Vật lí nói chung và bài tập trong chương “Dòng điện xoay chiều” nói riêng.

Nội dung Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc bồi dưỡng NLST cho HS trong dạy học thông qua giải BTVL ở trường THPT.1 Trình bày các quan niệm NLST của nhà khoa học, của HS, những đặc điểm, biểu hiện và yếu tố cần thiết cho quá trình sáng tạo. Một số phương pháp tư duy sáng tạo đã và đang được triển khai thành các lớp học, các hội nghị chuyên đề ở các cơ quan, tổ chức xã hội, chớnh trị, chớnh trị - xã hội nhằm nõng cao hiệu quả làm việc của cá nhõn hay tập thể. Ở các trường trung học của các nước phát triển, một số phương pháp quan trọng như tập kích não, giản đồ ý cũng đã được áp dụng cho học sinh biết cách áp dụng dưới dạng thô sơ; đồng thời cũng đã có nhiều cơ sở giáo dục tư thục giảng dạy các chuyên đề về phương pháp tư duy sáng tạo cho học viên mọi lứa tuổi.Các bộ môn được xem là công cụ của NLST này bao gồm: Tõm lý học, giáo dục học, luận lý học (hay logic học), giải phẫu học, và các tiến bộ về y học trong lĩnh vực nghiên cứu não. Đặc điểm của phương pháp: 6 + Không có khuôn mẫu tuyệt đối: Cho đến nay vẫn không có phương pháp vạn năng nào để khơi dậy khả năng tư duy và các tiềm năng khổng lồ ẩn chứa trong mỗi con người.

Tựy theo đặc tớnh của đối tượng làm việc và môi trường tại chỗ mà mỗi cá nhõn hay tập thể có thể tỡm thấy các phương pháp riêng thích hợp. + Không cần đến các trang bị đắt tiền: Cho đến nay, các phương pháp tư duy sáng tạo chủ yếu vẫn là các cách thức tổ chức lề lối suy nghĩ có hướng và các dụng cụ sử dụng rất đơn giản chủ yếu là giấy, bút, phấn, bảng, lời nói, đôi khi là màu sắc, máy chiếu hình, từ điển. Một số phần mềm đã xuất hiện trên thị trường để giúp đẩy nhanh hơn quá trình hoạt động sáng tạo và làm việc tập thể có tổ chức và hiệu quả hơn. Song, tại một số trường học vẫn có thể tiến hành giảng dạy bộ môn này bằng những cuộc thảo luận chuyên đề.