Ngoại giao Giáo dục của Việt Nam (2001 - 2020): Trường hợp Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh

Lý do chọn đề tài Ngoại giao - nghệ thuật của giao tiếp và đối thoại - từ lâu đã được lãnh đạo các nước chú trọng trong việc phát triển chính sách đối ngoại của quốc gia. Môi trường quốc tế đang thay đổi và sự tiến bộ của thông tin và công nghệ truyền thông đã tạo điều kiện thuận lợi cho các tầng lớp công dân tiếp cận với tình hình và các sự kiện diễn ra trên thế giới thậm chí còn nhanh hơn chính phủ các nước. Điều này đã đặt “chính sách đối ngoại cổ điển dưới áp lực lớn để vượt ra khỏi sự tương tác truyền thống giữa quốc gia – quốc gia” [Pahlavi, 2012, p. Từ đó, các hình thức ngoại giao kiểu mới ra đời, trở thành xu thế phổ biến trong hoạt động ngoại giao phi truyền thống của một quốc gia và dần trở thành một thành phần quan trọng của cuộc cạnh tranh “sức mạnh mềm” toàn cầu giữa các quốc gia có ảnh hưởng.

Giáo dục được xem là “công cụ sức mạnh mềm hiệu quả” [Amirbek, 2014, p. 515] để hỗ trợ cho các hoạt động ngoại giao Nhà nước. Tầm quan trọng của giáo dục từng được Nelson Mandela – cố Tổng thống Nam Phi và là người được trao giải Nobel Hoà bình vào năm 1993 – nhận định: “Giáo dục là vũ khí quyền năng nhất mà bạn có thể dùng để thay đổi thế giới” 1. Tầm quan trọng của giáo dục cũng được xác định rõ trong các chương trình nghị sự toàn cầu, cụ thể là trong Mục tiêu Phát triển Thiên niên kỷ đến năm 2015 và Mục tiêu phát triển bền vững đến năm 2030 của Liên Hợp Quốc.

Trong đó, giáo dục được nâng lên tầm quan trọng hàng đầu vì giáo dục được xem là nền tảng để đạt được các mục tiêu phát triển bền vững và hỗ trợ các nỗ lực toàn cầu mang tính cấp thiết, bao gồm cả việc phát triển lực lượng lao động của các quốc gia [Whitehead, 2016]. Ngoại giao giáo dục là một khái niệm mới trong quan hệ quốc tế. Thậm chí khái niệm này vẫn chưa được đề cập đến trong các chương trình nghị sự toàn cầu của Liên Hợp Quốc như đã nêu ở trên. Tuy nhiên, trong bối cảnh toàn cầu hoá với sự chuyển đổi từ kinh tế tài nguyên sang kinh tế tri thức, ngoại giao giáo dục đã được nhiều quốc gia sử dụng như một hình thức hiệu quả để triển khai các chính 1 “Education is the most powerful weapon which you can use to change the world” (Speech, Madison Park High School, Boston, 23 June 1990).

1 sách ngoại giao, mở rộng tầm ảnh hưởng và vị thế của quốc gia. Hàng loạt các thể chế, chương trình được các quốc gia thiết lập có thể được xem là điển hình cho ngoại giao giáo dục như Cơ quan Thông tin Hoa Kỳ và chương trình trao đổi Fulbright của Hoa Kỳ, các trung tâm của Liên minh châu Âu, Viện Pháp, Hội đồng Anh, Viện Goethe và Cơ quan Trao đổi Hàn lâm Đức, v.v… Sau hơn 35 năm của công cuộc đổi mới và tiến trình hội nhập quốc tế của đất nước, có thể nói Việt Nam đã khẳng định được hội nhập quốc tế là một quyết sách chiến lược đúng đắn, gắn với nhu cầu phát triển nội tại của đất nước và xuất phát từ những xu thế, chuyển biến của môi trường quốc tế bên ngoài. Việt Nam đã thể hiện được đường lối đối ngoại độc lập, tự tin, tích cực, chủ động để dần vươn lên thể hiện hình ảnh của một quốc gia tầm trung trong quan hệ quốc tế xét theo ba tiêu chí năng lực, chính sách và sự công nhận quốc tế [Lê Đình Tĩnh, 2018, tr. Trong bối cảnh mới với sự phát triển của khoa học công nghệ, xu thế toàn cầu hoá cùng sự gia tăng của các thách thức an ninh phi truyền thống, việc xác định đúng các ưu tiên mới cho chính sách đối ngoại sẽ giúp tiết kiệm nguồn lực quốc gia; đồng thời phát huy được bản sắc và nâng cao hình ảnh và vị thế quốc tế của Việt Nam.

Chính vì vậy, ngoại giao giáo dục đóng vai trò bổ trợ cho ngoại giao truyền thống, là công cụ phát huy sức mạnh mềm của quốc gia, tạo thuận lợi cho các hoạt động đối ngoại quốc gia thông qua các phương thức hợp tác phong phú, mềm mỏng, tạo ra tác động và sức hấp dẫn mang tính lan toả tự nhiên góp phần phục vụ mục tiêu chung của chính sách đối ngoại. Việc nghiên cứu ngoại giao giáo dục của Việt Nam (2001 - 2020); đặc biệt là nghiên cứu trường hợp của Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh (ĐHQG- HCM) là điều rất cần thiết bởi ngoại giao giáo dục là khái niệm mới được tiếp cận trong quan hệ quốc tế và là vấn đề hoàn toàn mới tại Việt Nam, mang tính thời sự, vừa góp phần thể hiện rõ chủ trương về quan điểm hội nhập toàn diện và sâu rộng và quan điểm về xây dựng một nền ngoại giao Việt Nam toàn diện nói chung; vừa đánh giá cho đường lối đổi mới hệ thống giáo dục đại học của Việt Nam theo hướng hội nhập, hiện đại phù hợp với xu thế của giáo dục đại học trên thế giới. Việc nghiên cứu 2 đề tài này sẽ giúp Việt Nam hiểu biết thêm về vai trò của giáo dục như một công cụ để phát triển, để hội nhập quốc tế và để thúc đẩy quan hệ đối ngoại của đất nước. Qua đó, Việt Nam có thể chủ động hơn trong việc phát huy những mặt tích cực, khắc phục những mặt tiêu cực trong ngoại giao giáo dục cho sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước.

Đồng thời, trong thời đại phát triển của xu hướng hợp tác toàn cầu hiện nay, việc nghiên cứu trường hợp của ĐHQG-HCM – một chủ thể thuộc Nhà nước và là một trong hai đại học giữ vai trò, trọng trách là “đại học thực hiện nhiệm vụ chiến lược quốc gia, nhiệm vụ phát triển vùng của đất nước” [Quốc hội, 2018] - cũng góp phần khẳng định vai trò quan trọng của ngoại giao giáo dục trong việc thúc đẩy chính sách đối ngoại của Việt Nam và tác động đối với uy tín, vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế. Vì thế, đề tài nghiên cứu “Ngoại giao giáo dục của Việt Nam (2001 - 2020): Trường hợp Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh” hoàn toàn phù hợp với chuyên ngành Quan hệ Quốc tế, điều này khẳng định tính khoa học của công trình nghiên cứu. Mặc dù ngoại giao giáo dục là vấn đề lớn, quan trọng và ngày càng phổ biến trong bối cảnh hội nhập hiện nay, nghiên cứu về vấn đề ngoại giao giáo dục của Việt Nam chưa được quan tâm khai thác đúng mức và toàn diện. Vì vậy, việc nghiên cứu đề tài này sẽ góp phần nâng cao hiểu biết về đề tài này, không chỉ về mặt khoa học mà còn về mặt thực tiễn.

Ngoài ra, do đang công tác tại ĐHQG-HCM và từng có thời gian dài gắn bó với lĩnh vực quan hệ quốc tế, việc thực hiện đề tài trên được nghiên cứu sinh hết sức quan tâm, giúp cho bản thân nghiên cứu sinh tiếp cận và phát triển tư duy, phương pháp luận đặc thù của quan hệ quốc tế; từ đó tạo nền tảng phục vụ tốt hơn cho công tác sau này. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu - Mục đích của luận án là phân tích, làm rõ về ngoại giao giáo dục của Việt Nam từ năm 2001 đến 2020, trong đó nghiên cứu trường hợp ĐHQG-HCM như một ví dụ điển hình; từ đó, đưa ra những kiến nghị nhằm phát huy ngoại giao giáo dục để thúc đẩy quan hệ đối ngoại của Việt Nam. - Để làm sáng tỏ được mục đích nghiên cứu trên, luận án tập trung giải quyết 3 các nhiệm vụ sau:  Tình hình nghiên cứu ngoại giao giáo dục trên thế giới và tại Việt Nam;  Các khái niệm và nội hàm của ngoại giao giáo dục; các đặc điểm của ngoại giao giáo dục và bản chất của ngoại giao giáo dục khi đặt trong nghiên cứu với các hình thức ngoại giao khác; từ đó đưa ra một gợi ý mở về phương thức tiếp cận ngoại giao giáo dục hiệu quả cho trường hợp của Việt Nam;  Bối cảnh quốc tế, khu vực và trong nước đối với việc tạo ra môi trường thuận lợi cho sự phát triển của ngoại giao giáo dục tại Việt Nam;  Thực tiễn triển khai ngoại giao giáo dục của Việt Nam từ năm 2001 đến 2020;  Thực tiễn triển khai ngoại giao giáo dục tại ĐHQG-HCM, mối liên hệ và đóng góp của ngoại giao giáo dục tại ĐHQG-HCM vào bức tranh tổng thể ngoại giao giáo dục của Việt Nam;  Nhận xét và triển vọng ngoại giao giáo dục của Việt Nam;  Các kiến nghị thúc đẩy ngoại giao giáo dục của Việt Nam. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3.

Đối tượng nghiên cứu Luận án tập trung nghiên cứu về ngoại giao giáo dục của Việt Nam giai đoạn từ 2001 đến 2020. Trong đó, việc nghiên cứu trường hợp ĐHQG-HCM là điểm mới của luận án. Phạm vi nghiên cứu Về thời gian: luận án này được bắt đầu nghiên cứu từ năm 2001 đến năm 2020. Năm 2001 đánh dấu cột mốc quan trọng trong nhận thức của Đảng Cộng sản Việt Nam về chủ động hội nhập kinh tế quốc tế; gắn liền với quan điểm nhấn mạnh tầm quan trọng của phát triển giáo dục và đào tạo với phát triển xã hội, tăng trưởng kinh tế.

Thực hiện đường lối, chủ trương chung của đất nước, năm 2001 cũng là thời điểm đánh dấu bước ngoặt trong ngoại giao giáo dục của ĐHQG-HCM. Nếu như trước đây, ngoại giao giáo dục của ĐHQG-HCM còn mờ nhạt, chưa có nhiều hoạt động; từ năm 2001, với quá trình nghiên cứu và chuẩn bị trước đó, ĐHQG-HCM bắt đầu triển khai hoạt động của hệ thống thông qua việc thiết lập các kế hoạch chiến lược trung hạn có thời hạn 5 năm, tạo nền tảng cho các định hướng phát triển 4 của ĐHQG-HCM. Thông qua các kế hoạch chiến lược trung hạn, ngoại giao giáo dục của ĐHQG-HCM dần khởi sắc qua từng giai đoạn và đến năm 2020 đánh dấu năm kết thúc của kế hoạch chiến lược giai đoạn 2016-2020. Về không gian: luận án xem xét tổng quan ngoại giao giáo dục ở một số quốc gia và đi sâu vào nghiên cứu ngoại giao giáo dục của Việt Nam; đặc biệt là nghiên cứu, đánh giá trường hợp ĐHQG-HCM trong tổng thể ngoại giao giáo dục của Việt Nam.