Luận án vấn đề tự do trách nhiệm đạo đức trong hoạt động khoa học công nghệ - Bài học đối với Việt Nam hiện nay

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT AIDS : Acquired Immuno Deficiency Syndrom (Hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải) CDC : Centers for Disease Control and Prevention (Trung tâm phòng chống dịch bệnh Hoa Kỳ) GDP : Gross Dimestic Product (Tổng sản phẩm quốc nội) GLP : Good Laboratory Practice (Hệ thống an toàn chất lượng phòng thí nghiệm) GMP : Good Manufacturing Practice (Tiêu chuẩn Thực hành sản xuất tốt) NGOs : Non-Governmental Organizations (Các tổ chức phi chính phủ) Nxb : Nhà xuất bản 1 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế hiện nay, con người đang phải quan tâm đến những vấn đề lớn như ô nhiễm, hủy hoại môi trường, nghịch lý giữa các thành tựu công nghệ với thái độ ứng xử đạo đức của con người, hay những tác động của toàn cầu hóa đến tiến Bộ Khoa học, công nghệ và đến đời sống của con người… Tất cả đều đang đặt ra những nhiệm vụ nghiên cứu lý luận và giải quyết thực tiễn. Nổi lên hàng đầu trong số đó là các vấn đề đạo đức nói chung, và tự do, trách nhiệm của con người trong sự phát triển khoa học, công nghệ nói riêng. Bước sang thế kỷ XXI, khoa học và công nghệ hiện đại đã có những phát triển vượt bậc, đạt được nhiều thành tựu to lớn.

Song, bên cạnh đó là những hiểm họa của việc ngày càng gia tăng những tác động xấu đến con người và xã hội từ những mặt trái của chính sự phát triển đó. Điều này đã đặt ra nhiều vấn đề lý luận và thực tiễn cấp bách cần giải quyết, trong đó phải trả lời được cho câu hỏi: làm sao có thể kết hợp hài hòa giữa tự do sáng tạo và trách nhiệm, đặc biệt là trách nhiệm đạo đức của các chủ thể trong các hoạt động khoa học, công nghệ, vì một sự phát triển lành mạnh của khoa học, công nghệ - nơi con người có thể bộc lộ hết các khả năng của mình, cũng như sự phát triển chung của xã hội loài người? Trong tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, và hội nhập quốc tế, Việt Nam đã cố gắng tiếp thu và ứng dụng nhiều thành tựu khoa học, công nghệ của thế giới, dành nhiều nguồn lực đầu tư phát triển nghiên cứu khoa học và ứng dụng công nghệ. Những thành tựu tuy còn ít ỏi của khoa học, công nghệ nước nhà đã tạo đà cho đất nước phát triển trên nhiều mặt từ kinh tế đến chính trị, văn hóa,. Tuy nhiên, bên cạnh việc nhận thức được vai trò to lớn của khoa học, công nghệ đối với sự phát triển đất nước, chúng ta 2 cần hiểu sâu sắc những vấn đề nảy sinh trong hoạt động khoa học, công nghệ, như vấn đề: quyền tự do, môi trường tự do.

trong sáng tạo và ứng dụng khoa học vào sản xuất và đời sống; vấn đề xử lý trách nhiệm của các chủ thể hoạt động trong lĩnh vực khoa học, công nghệ như thế nào? Phải có những biện pháp cụ thể nào để có thể phát huy tối đa sức mạnh của khoa học, công nghệ mà vẫn đảm bảo kết hợp hài hòa giữa tự do và trách nhiệm của các cá nhân, tổ chức hoạt động trong lĩnh vực trên? Với ý nghĩa đó, chúng tôi cho rằng, việc lựa chọn nghiên cứu đề tài Vấn đề tự do và trách nhiệm đạo đức trong hoạt động khoa học, công nghệ và bài học đối với Việt Nam hiện nay là một việc làm có ý nghĩa lý luận chung không chỉ góp phần làm rõ hơn mối liên hệ biện chứng giữa tự do và trách nhiệm trong hoạt động khoa học, công nghệ, mà còn có ý nghĩa thực tiễn đối với sự phát triển của khoa học, công nghệ đất nước ta trong bối cảnh hiện nay. Dưới đây là một số điểm cụ thể hóa tính cấp thiết nêu trên của đề tài: Thứ nhất, tự do vừa là bản chất tự nhiên, vừa là khát vọng thường trực của mỗi người. Ai cũng yêu tự do, ai cũng khát khao tự do. Tự do mạnh mẽ và vĩ đại đến nỗi tìm kiếm nó trở thành bản năng sống còn của con người.

Càng thiếu tự do, con người càng khát khao tự do, giống như sự thèm muốn bị thôi thúc bởi cơn khát khi không có nước. Chính vì thế, khó có ai yên phận sống trong sự nô dịch của người khác và không một dân tộc nào cam chịu sống trong sự thống trị của dân tộc khác. Các cuộc kháng chiến chính là đề giải phóng con người ra khỏi sự nô dịch và kiềm tỏa. Tự do vừa cụ thể lại vừa trừu tượng, vì thế, đúng như tên gọi, tự do không chịu khuôn mình vào bất kỳ khuôn mẫu nào, ngay cả trong những nỗ lực của các nhà triết học, các nhà khoa học ở mọi thời đại nhằm mô tả và lý giải nó.

Có lẽ vì thế, cho nên đến nay, tự do vẫn là cái gì đó vừa quen thuộc vừa xa lạ đối với con người. Nhận thức của nhân loại về tự do tập trung nhiều ở những phát hiện của các nhà triết học thời kỳ Khai sáng. Trong khi đó, với tư cách là một đối tượng quan 3 trọng của triết học, bên cạnh những nội dung nguyên thủy, khái niệm tự do vẫn không ngừng vận động và ngày càng cuốn thêm vào mình nhiều nội dung mới. Đặc biệt là việc xem xét tự do trong mối quan hệ biện chứng không thể tách rời với trách nhiệm.

Tự do và trách nhiệm là hai khái niệm đã được nghiên cứu, tiếp cận riêng biệt từ các góc nhìn xã hội học, đạo đức học, luật học… Song, vẫn rất cần một tiếp cận triết học để nghiên cứu mối liên hệ giữa chúng một cách khái quát, có hệ thống. Để chúng đi vào cuộc sống không bao giờ là những khái niệm đứng riêng biệt với nhau. Thứ hai, về mặt lý luận, tự do và trách nhiệm là hai phương diện của một vấn đề. Không thể có trách nhiệm mà không được lựa chọn giá trị và hoạt động, cũng như không thể có tự do thuần túy không liên quan gì đến trách nhiệm đối với người khác, đối với xã hội.

Về mặt thực tiễn, tự do và trách nhiệm hình thành, phát triển trong tiến trình lịch sử của nhân loại, cũng như của các cộng đồng người và là mục tiêu, động lực của sự phát triển xã hội và con người. Trong bối cảnh khoa học và công nghệ phát triển mạnh mẽ như hiện nay, thì tự do và trách nhiệm của con người càng được mở rộng và nâng cao hơn bao giờ hết, nhưng cũng đang ngày càng phải chịu những thách thức nghiêm trọng. Tự do ở đây vẫn gắn với trách nhiệm nhưng đây đó đã có hiện tượng tự do buông xuôi không chịu trách nhiệm hoặc ít chịu trách nhiệm. Bởi vậy, nâng cao trách nhiệm của mỗi người và của toàn nhân loại trong việc giải quyết những vấn đề toàn cầu do hoạt động này gây ra là con đường tất yếu để phát triển tự do của con người và loài người.

Thứ ba, cuộc cách mạng khoa học, công nghệ hiện đại đang tác động sâu sắc đến quá trình phát triển của các nước, nhất là các nước đang phát triển như Việt Nam hiện nay. Nó trở thành nhân tố quan trọng thúc đẩy sự phát triển của xã hội, đưa nhân loại tiến vào một nền văn minh mới. Tuy nhiên, cùng với sự bùng nổ của cách mạng khoa học, công nghệ thì rất nhiều những 4 nghiên cứu lý thuyết và nhất là ứng dụng của chúng đã để lại những hậu quả nghiêm trọng đối với sự phát triển của loài người. Tự do là điều kiện, là động lực cho sự phát triển của khoa học, công nghệ hiện đại, nhưng trách nhiệm xã hội đối với những hậu quả của cuộc cách mạng này như thế nào cũng là một vấn đề nhức nhối được đặt ra và cần giải quyết.

Thứ tư, nền văn minh tiện nghi công nghệ dưới sự tác động của kinh tế thị trường, bên cạnh những mặt tích cực mà nó đem lại, thì cũng không thể phủ nhận những tác động tiêu cực của nó đối với môi trường và xã hội. Môi trường sinh thái bị phá vỡ, con người trở nên dường như vô cảm, thờ ơ hơn trước các vấn đề của bản thân mình, người ta đang có xu hướng đề cao thái quá chủ nghĩa cá nhân, “cái tôi”, coi trọng đồng tiền hơn các giá trị đạo đức, văn hóa… Chính điều đó đã làm cho một bộ phận giảm sút trách nhiệm của mình với chính mình và với toàn xã hội. Những hoạt động vì lợi ích cá nhân đang diễn ra ngày càng “lệch chuẩn” so với những giá trị đạo đức cơ bản. Trong hoạt động khoa học, công nghệ, việc giải quyết tích cực mối quan hệ giữa tự do và trách nhiệm (đặc biệt là trách nhiệm đạo đức) cũng là một trong những vấn đề bức thiết hiện nay.

Thứ năm, bước vào thế kỷ XXI, Việt Nam đã cố gắng tiếp thu và ứng dụng các thành tựu khoa học và cộng nghệ của thế giới. Những thành tựu của khoa học và công nghệ đã tạo đà cho sự phát triển của nền kinh tế, giúp chúng ta đẩy nhanh quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Hiến pháp năm 2013 nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam ghi rõ: “Phát triển khoa học và công nghệ là quốc sách hàng đầu, giữ vai trò then chốt trong sự nghiệp phát triển kinh tế - xã hội của đất nước” [37]. Đại hội Đảng lần thứ VIII Đảng Cộng sản Việt Nam cũng nhấn mạnh: “Khoa học và công nghệ phải trở thành nền tảng và động lực cho công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước”.

5 Tuy nhiên, bên cạnh việc nhận thức được vai trò to lớn của khoa học và công nghệ đối với sự phát triển của đất nước, chúng ta cần chỉ ra được những vấn đề cần giải quyết và biện pháp cụ thể để phát huy sức mạnh của khoa học và công nghệ, trong đó những vấn đề liên quan đến quyền tự do, môi trường tự do… trong sáng tạo và ứng dụng các thành tựu khoa học trong các hoạt động khoa học, công nghệ là những vấn đề cấp thiết được đặt ra trong giai đoạn hiện nay. Đồng thời, cần tìm ra được những giải pháp để ngăn chặn và giải quyết tốt nhất những hậu quả của những ứng dụng khoa học, công nghệ gây ra đối với đất nước và đối với nhân loại. Đây không chỉ là một nhiệm vụ nặng nề của Đảng, Nhà nước và dân tộc ta, mà còn là trách nhiệm và nghĩa vụ của mỗi con người Việt Nam.