Luận án: Phụ nữ lãnh đạo quản lý trong hệ thống chính trị vùng Đồng bằng sông Hồng giai đoạn đổi mới

MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU 1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 6 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 6 1. Giá trị, hạn chế của các công trình nghiên cứu và những nội dung mới luận án thực hiện 35 Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN, THỰC TIỄN VỀ PHỤ NỮ LÃNH ĐẠO, QUẢN LÝ TRONG HỆ THỐNG CHÍNH TRỊ Ở VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG THỜI KỲ ĐỔI MỚI 39 2. Một số vấn đề cơ bản về lãnh đạo, quản lý trong hệ thống chính trị 39 2.

Cơ sở lý luận về phụ nữ lãnh đạo, quản lý trong hệ thống chính trị ở vùng đồng bằng sông Hồng thời kỳ đổi mới 49 2. Cơ sở thực tiễn về phụ nữ lãnh đạo, quản lý trong hệ thống chính trị ở vùng đồng bằng sông Hồng thời kỳ đổi mới 60 Chương 3: THỰC TRẠNG PHỤ NỮ LÃNH ĐẠO, QUẢN LÝ TRONG HỆ THỐNG CHÍNH TRỊ Ở VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA HIỆN NAY 76 3. Thực trạng phụ nữ lãnh đạo, quản lý trong hệ thống chính trị ở vùng đồng bằng sông Hồng thời kỳ đổi mới 76 3. Nguyên nhân thực trạng phụ nữ lãnh đạo, quản lý trong hệ thống chính trị ở vùng đồng bằng sông Hồng thời kỳ đổi mới 92 3.

Một số vấn đề đặt ra hiện nay đối với phụ nữ lãnh đạo, quản lý trong hệ thống chính trị ở vùng đồng bằng sông Hồng 103 Chương 4: QUAN ĐIỂM, GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG PHỤ NỮ LÃNH ĐẠO, QUẢN LÝ TRONG HỆ THỐNG CHÍNH TRỊ Ở VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG THỜI KỲ ĐỔI MỚI 113 4. Một số quan điểm cơ bản 113 4. Một số nhóm giải pháp chủ yếu 120 4. Một số kiến nghị 143 KẾT LUẬN 149 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 151 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 152 PHỤ LỤC 165 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN BCH : Ban Chấp hành BTV : Ban Thường vụ ĐBSCL : Đồng bằng sông Cửu Long ĐBSH : Đồng bằng sông Hồng HĐND : Hội đồng nhân dân HTCT: : Hệ thống chính trị LHPN : Liên hiệp Phụ nữ UBND : Ủy ban nhân dân DANH MỤC CÁC BẢNG TRONG LUẬN ÁN Trang Bảng 2.1: Tỷ lệ phụ nữ lãnh đạo, quản lý trong hệ thống cấp ủy Đảng 61 Bảng 2.2: Tỷ lệ phụ nữ lãnh đạo, quản lý trong Quốc hội qua các nhiệm kỳ gần đây 62 Bảng 2.3: Tỷ lệ phụ nữ lãnh đạo, quản lý trong Hội đồng nhân dân các cấp các nhiệm kỳ gần đây 63 Bảng 2.4: Tỷ lệ phụ nữ lãnh đạo, quản lý đoàn thể cấp tỉnh, huyện, xã 64 Bảng 3.1: So sánh tỷ lệ nữ ủy viên BCH Đảng bộ các cấp: tỉnh, huyện, xã vùng đồng bằng sông Hồng nhiệm kỳ 2010-2015 81 Bảng 3.2: So sánh tỷ lệ nữ đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp vùng đồng bằng sông Hồng, nhiệm kỳ 2010-2015 86 1 MỞ ĐẦU 1.

Lý do chọn đề tài luận án Các nhà tương lai học khi dự báo xu hướng phát triển của nhân loại ở thế kỷ XXI đã nhận định rằng, yếu tố quan trọng nhất quyết định sự phát triển chính là lao động trí tuệ, nguồn lực con người, trong đó có lao động nữ. Việc giải phóng, phát huy tiềm năng của phụ nữ là đòi hỏi khách quan và bức thiết của sự phát triển xã hội. Sự bình đẳng và tiến bộ về giới trong lãnh đạo chính trị sẽ tạo điều kiện khai thác và phát huy một cách có hiệu quả lao động nữ, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội của mỗi quốc gia, dân tộc trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế. Chiếm khoảng 50,54% dân số và 50,6% lực lượng lao động xã hội [11, tr.61], phụ nữ Việt Nam không ngừng phát huy vai trò và khả năng, sức sáng tạo của mình trên mọi lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội, góp phần tích cực vào sự phát triển chung của đất nước.

Được sự quan tâm của Đảng, Nhà nước, Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội, trong những năm đổi mới vừa qua vị thế của phụ nữ ngày càng được nâng cao, nhất là trong lĩnh vực lãnh đạo, quản lý; số lượng nữ lãnh đạo, quản lý các cấp trong hệ thống chính trị (HTCT) ở Việt Nam ngày càng có xu hướng gia tăng. Tuy nhiên, so với tiềm năng của phụ nữ và với yêu cầu của sự nghiệp đổi mới, phụ nữ lãnh đạo, quản lý các cấp trong HTCT còn ít về số lượng, hạn chế về chất lượng trong tương quan so sánh với nam giới. Phụ nữ đảm nhiệm chức vụ “cấp phó” hay tham gia ở “lĩnh vực xã hội” trong công tác lãnh đạo, quản lý đang trở thành phổ biến, có tính chất như hiệu ứng xã hội từ cấp vi mô đến cấp vĩ mô. Những hạn chế trên, ngoài nguyên nhân do sự chỉ đạo và thực hiện chính sách chưa hiệu quả của các cấp, các ngành về công tác cán bộ nữ, còn do định kiến giới, thiếu tin tưởng vào năng lực lãnh đạo, quản lý của phụ nữ.

Sự tự ti, an phận cùng với gánh nặng công việc gia đình mà người phụ nữ phải đảm nhận càng làm trầm trọng thêm khoảng cách giới trong lĩnh vực lãnh đạo, quản lý ở nước ta hiện nay. 2 Đồng bằng sông Hồng (ĐBSH) là địa bàn có quá trình phát triển lâu đời về văn hóa và truyền thống cách mạng, có sự phát triển khá cao về kinh tế - xã hội; đặc biệt, trình độ dân trí luôn đạt mức cao so với các vùng khác trong toàn quốc. Tuy nhiên, tỷ lệ phụ nữ lãnh đạo, quản lý trong HTCT ở vùng ĐBSH chỉ đạt 23,3% trong khi đó vùng Trung du và miền núi phía Bắc là 26,6%; vùng Tây nguyên là 24,2%; vùng Đông Nam Bộ là 27,5% [Phụ lục 1]. Phụ nữ lãnh đạo, quản lý trong các khối, các cấp của HTCT tuy có tăng dần so với trước, nhưng mức tăng, giảm qua các nhiệm kỳ luôn có sự biến động, thậm chí ở một số tỉnh trong vùng có sự sụt giảm rõ nét.

Không chỉ thấp về số lượng mà các vị trí lãnh đạo, quản lý của phụ nữ chủ yếu trong các tổ chức chính trị - xã hội, khối đoàn thể và đa số là vị trí cấp phó. Ở vị trí càng cao, tỷ lệ phụ nữ lãnh đạo, quản lý càng thấp, nhất là ở các vị trí ra quyết định. Rất ít phụ nữ tham gia những vị trí chủ chốt cấp tỉnh, huyện, thành phố, trong khi đó, ở nhiều vùng khác trong cả nước, sự tham gia của phụ nữ vào các vị trí chủ chốt có xu hướng gia tăng. Nguyên nhân của nghịch lý nêu trên xuất phát từ nhiều yếu tố, nhưng theo tác giả luận án, định kiến giới vẫn là chủ yếu.

Định kiến giới dường như đã áp đặt những giá trị và vai trò khác nhau giữa nam và nữ theo hệ thống chuẩn mực truyền thống, theo khuôn mẫu xã hội là rào cản khiến cho phụ nữ phải đối mặt với nhiều thách thức khi nắm giữ các vị trí lãnh đạo, quản lý. Mặc dù đây cũng là nguyên nhân chung về tình trạng bất bình đẳng giới trên cả nước hiện nay, nhưng đối với ĐBSH, định kiến giới dường như có phần nặng nề hơn; tính “thâm căn, cố đế” của nó sâu sắc hơn; sự biến đổi của nó chậm chạp hơn rất nhiều so với trình độ phát triển kinh tế - xã hội của vùng nói riêng và trình độ nhận thức về bình đẳng giới của cả nước nói chung. Đây là vấn đề phức tạp cả về nhận thức lý luận lẫn trong hoạt động thực tiễn mà cho đến nay vẫn chưa được nghiên cứu một cách sâu sắc và toàn diện. Chính vì vậy, tác giả đã lựa chọn vấn đề: “Phụ nữ lãnh đạo, quản lý trong hệ thống chính trị ở vùng đồng bằng sông Hồng thời kỳ đổi mới” làm đề tài luận 3 án tiến sĩ triết học, chuyên ngành Chủ nghĩa xã hội khoa học, với mong muốn góp phần làm rõ hơn thực trạng, nguyên nhân của vấn đề và từ đó đề xuất các giải pháp khắc phục.

Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2. Mục đích nghiên cứu Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực tiễn về phụ nữ lãnh đạo, quản lý trong HTCT, phân tích làm rõ thực trạng và những vấn đề đặt ra, luận án đề xuất một số quan điểm, giải pháp nhằm tăng cường số lượng, chất lượng phụ nữ lãnh đạo, quản lý trong HTCT ở vùng ĐBSH hiện nay. Nhiệm vụ nghiên cứu Một là, khái quát cơ sở lý luận và thực tiễn về phụ nữ lãnh đạo, quản lý trong HTCT; Hai là, phân tích làm rõ thực trạng phụ nữ lãnh đạo, quản lý trong HTCT ở vùng ĐBSH và những vấn đề đặt ra hiện nay; Ba là, đề xuất các quan điểm, giải pháp nhằm tăng cường phụ nữ lãnh đạo, quản lý trong HTCT ở vùng ĐBSH hiện nay. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án 3.

Đối tượng nghiên cứu Luận án nghiên cứu về số lượng, chất lượng, tỷ lệ phụ nữ lãnh đạo, quản lý trong HTCT ở ba khối cơ quan: Đảng, Chính quyền, Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội; các cấp tỉnh/thành phố, quận/huyện/thị xã và xã/phường/thị trấn. Trong đó, luận án tập trung nghiên cứu về số lượng, tỷ lệ phụ nữ lãnh đạo, quản lý khối cơ quan Đảng và Chính quyền vùng đồng bằng sông Hồng hiện nay. Phạm vi nghiên cứu Về không gian: ĐBSH (gồm 11 tỉnh, thành phố); trong đó luận án chú trọng phân tích một số tỉnh/thành phố có tính đại diện: Thành phố Hà Nội (đại diện cho trung tâm); Hải Phòng, Vĩnh Phúc (đại diện cho các tỉnh phía Đông Bắc); Nam Định, Hà Nam (đại diện cho các tỉnh phía Nam). 4 Về thời gian: Luận án nghiên cứu phụ nữ lãnh đạo, quản lý trong HTCT ở vùng ĐBSH thời kỳ đổi mới, trong đó chủ yếu tập trung khảo sát: cấp tỉnh nhiệm kỳ 2011 - 2016; cấp huyện, xã nhiệm kỳ 2010 - 2015.

Về lĩnh vực: Tác giả tập trung nghiên cứu phụ nữ trong Ban Chấp hành (BCH), Ban Thường vụ (BTV) Đảng ủy, đại biểu Hội đồng nhân dân (HĐND), Chủ tịch, Phó Chủ tịch thường trực HĐND, Uỷ ban nhân dân (UBND), trưởng/phó các Sở, Ban, Ngành, phòng chuyên môn, trưởng/phó Mặt trận Tổ quốc, tổ chức chính trị - xã hội các cấp ở vùng ĐBSH hiện nay. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận án 4.