Cơ sở thực tiễn hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò quần chúng nhân dân

CƠ SỞ THỰC TIỄN HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ VAI TRÒ CỦA QUẦN CHÚNG NHÂN DÂN Đặc điểm, điều kiện, yêu cầu lịch sử của cách mạng Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX Có thể thấy, cuộc đời, sự nghiệp và tư tưởng của Hồ Chí Minh gắn liền với hoàn cảnh và tiến trình lịch sử cách mạng Việt Nam. Tư tưởng Hồ Chí Minh nói chung, tư tưởng của Người về vai trò của quần chúng nhân dân nói riêng được hình thành, phát triển trên cơ sở thực tiễn xã hội cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX. đó là thời kỳ có nhiều biến động, với những bước chuyển sâu sắc trên các lĩnh vực của đời sống xã hội. Giữa thế kỷ XIX, chế độ phong kiến ở Việt Nam, do triều đình nhà Nguyễn đại diện, đang trong quá trình khủng hoảng trầm trọng và suy vong, biểu hiện cụ thể và tập trung là sự bộc phát kịch liệt của chiến tranh nông dân trên phạm vi cả nước.

Sau một quá trình điều tra, dòm ngó lâu dài và chuẩn bị ráo riết về mọi mặt, sáng ngày 1/9/1958, thực dân Pháp đã nổ súng công khai xâm lược Việt Nam. Trước sự xâm lược trắng trợn của thực dân Pháp, giai cấp phong kiến cầm quyền lúc đó có trách nhiệm phải lãnh đạo nhân dân cả nước tiến hành cuộc kháng chiến để bảo vệ nền độc lập của dân tộc. Nhưng ngay từ đầu, giai cấp cầm quyền đó đã tỏ ra hèn nhát và bất lực, nhanh chóng phân hóa, từng bước nhượng bộ giặc, để cuối cùng đầu hàng, dâng toàn bộ lãnh thổ nước ta cho chúng. đối lập hẳn với thái độ của triều Nguyễn, nhân dân cả nước đã sôi nổi vùng dậy chống giặc ngay từ những ngày đầu khi chúng xâm phạm bờ cõi thiêng liêng của Tổ quốc.

Sau một thời kỳ dài, từ năm 1858 đến năm 1884, trong khi bè lũ đại phong kiến quý tộc triều Nguyễn từ thái độ hoang mang dao động buổi đầu rồi chuyển nhanh sang những hành động ngăn trở phá hoại có hệ thống cuộc kháng chiến, để cuối cùng hoàn toàn làm tay sai cho giặc, thì phong trào nhân dân kháng chiến vẫn mỗi ngày một dâng cao, trong đó yêu cầu kết hợp chặt chẽ hai nhiệm vụ chống đế quốc và chống phong kiến ngày càng trở nên cấp thiết và tất yếu. Với bản hiệp ước ô nhục được ký kết ngày 6/6/1884, phong kiến triều Nguyễn vì quyền lợi ích kỷ, thiển cận của giai cấp, sợ mất ngôi vua hơn là sợ mất nước, đã phản bội nhân dân, bỏ rơi cuộc kháng chiến, đầu hàng với đế quốc, thỏa hiệp với đế quốc. Việt Nam là một nước nghèo, lạc hậu về kinh tế nhưng vốn có truyền thống yêu nước nồng nàn, có tinh thần đấu tranh anh dũng, kiên cường chống giặc ngoại xâm. Với tinh thần đó, nhân dân ta đã phát huy truyền thống cha anh đứng dậy tập hợp quần chúng đấu tranh chống thực dân Pháp xâm lược bảo vệ nền độc lập nước nhà.

Phong trào chống Pháp dưới ngọn cờ Cần Vương (1885 – 1896) dưới sự lãnh đạo của các sỹ phu yêu nước chống thực dân Pháp đã phát triển rầm rộ trong cả nước, kéo dài gần trọn 20 năm cuối thế kỷ XIX. Nhưng phong trào Cần Vương bị thất bại vì đã không tập hợp được quần chúng nông dân và vì giai cấp địa chủ phong kiến phần lớn đã đầu hàng thực dân Pháp, lại áp bức bóc lột nhân dân một cách thậm tệ. Những sỹ phu cuối thế kỷ XIX như Phan Đình Phùng, Nguyễn Xuân Ôn, Tống Duy Tân, Nguyễn Thiện Thuật, Ngô Quang Bích… tuy giàu lòng yêu nước, căm thù sâu sắc bọn Pháp xâm lược, đều xuất thân từ giai cấp phong kiến đã mất vai trò lịch sử. Cùng trong các thời kỳ đó, bên cạnh các phong trào do họ cầm đầu vẫn có các cuộc đấu tranh tự phát của nông dân với đỉnh cao là cuộc khởi nghĩa nông dân Yên Thế do Hoàng Hoa Thám lãnh đạo (1885 – 1913), nhưng cuối cùng cũng bị thất bại, vì vẫn “còn nặng cốt cách phong kiến” và vì không có đường lối rõ ràng nên không có sự ủng hộ đông đảo của nhân dân cả nước.

Các phong trào chưa đạt được mục đích nhưng có ý nghĩa lớn lao trong việc khơi dậy lòng yêu nước, tinh thần chống thực dân Pháp từ cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX. Kẻ thù mặc dù trên đà thắng thế vẫn phải kinh hoàng nhìn nhận một thực tế vô cùng nguy hiểm đối với chúng. đó là thực dân Pháp đang xâm lược một dân tộc kiên cường, gắn bó với lịch sử của riêng mình và thiết tha nền độc lập của mình. Thực dân Pháp phải đương đầu với một dân tộc thống nhất mà ý thức dân tộc không hề bị suy yếu, quần chúng nhân dân chưa bao giờ khuất phục trước kẻ thù xâm lược.

Sự thất bại của các phong trào yêu nước bộc lộ một tình trạng khủng hoảng trầm trọng về sự lãnh đạo. Những sỹ phu yêu nước chống thực dân Pháp cuối thế kỷ XIX bị điều kiện giai cấp và thời đại hạn chế, nên khi dựng cờ cứu nước họ vẫn phải mang ngọn cờ phong kiến đã suy đồi, không còn tiêu biểu cho dân tộc. Một chế độ phong kiến – dù là độc lập, với những điều kiện lịch sử của Việt Nam lúc đó, không còn thích hợp nữa. Vì vậy, chỉ sau một thời kỳ phát triển bồng bột buổi đầu, phong trào đã dần dần trở nên rời rạc, lẻ tẻ và cuối cùng tan rã.

Nó tuyệt nhiên không có điều kiện mở rộng để phát triển thành một cao trào cách mạng sôi nổi, có khả năng đánh đuổi được bọn đế quốc xâm lược, lật đổ được bọn phong kiến tay sai để khôi phục nền độc lập của dân tộc và mang lại ruộng đất cho nông dân. Phong trào đấu tranh vũ trang của dân tộc ta vào cuối thế kỷ XIX thất bại đã kết thúc thời kỳ xâm lược và “bình định” của giặc Pháp ở Việt Nam. Vào đầu thế kỷ XX, thực dân Pháp bắt tay ngay vào cuộc khai thác, bóc lột để biến Việt Nam thành thuộc địa bảo đảm siêu lợi nhuận cao nhất cho chúng. Đợt khai thác bóc lộc thuộc địa Việt Nam lần thứ nhất bắt đầu trên quy mô cả nước, với một tốc độ nhanh, có tính hệ thống, đã gây nhiều biến đổi mới cho xã hội Việt Nam về các mặt.

Một phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa dưới hình thái thực dân đã được du nhập vào nước ta; đồng thời quan hệ bóc lột phong kiến vẫn được duy trì ở nông thôn. Cơ cấu xã hội bắt đầu thay đổi, kéo theo luôn sự thay đổi ý thức xã hội, của đời sống con người. Đúng vào lúc đó, từ những năm đầu của thế kỷ XX, trào lưu tư tưởng tư sản từ ngoài dồn dập dội vào Việt Nam qua hai con đường: Nhật Bản và Trung Quốc. Từ sau Cách mạng Tân Hợi (1911) của Trung Quốc thì chủ nghĩa Tam dân của Tôn Trung Sơn cũng ảnh hưởng tới Việt Nam.

Việt Nam cũng là thuộc địa của Pháp nên thông qua các trường học, báo chí, tư tưởng cách mạng tư sản Pháp cũng được du nhập vào, tất nhiên một cách thiếu hệ thống và bị cắt xén, bị tước bỏ mất phần tích cực. Những điều kiện trong và ngoài của Việt Nam vào đầu thế kỷ XX cụ thể như vậy đã tác động mạnh mẽ đến tính chất cuộc đấu tranh cách mạng ngày càng quyết liệt giữa dân tộc ta với bè lũ đế quốc và tay sai. Trong hoàn cảnh mới, một tầng lớp sĩ phu mới với tấm lòng yêu nước lại cùng nhân dân cả nước lại cùng lên đường nhận lấy nhiệm vụ viết tiếp những trang sử vàng của dân tộc. Các phong trào Đông Du (1905 – 1908), Đông Kinh Nghĩa Thục (1907), vận động Duy Tân và chống thuế ở Trung Kỳ (1908) lần lượt diễn ra sôi nổi từ năm 1905 đến 1908 chứng tỏ phong trào giải phóng dân tộc ở Việt Nam đã phát triển trở lại, nhưng theo những xu hướng mới.

Rõ ràng trong cuộc đấu tranh của nhân dân ta hồi đó, tuyệt đại đa số các xu hướng đã có những yếu tố độc lập, tích cực, dân chủ, nghĩa là muốn vượt ra ngoài khuôn khổ của ý thức hệ phong kiến để tiến lên phía trước. Tuy đã chuyển sang phạm trù mới, có tính chất tư sản, phong trào cách mạng của nhân dân Việt Nam đầu thế kỷ XX vẫn chưa đồng đều, mức độ tư sản giữa các phong trào không giống nhau. Bộ phận sĩ phu tiến bộ đầu thế kỷ vì vậy phân hóa theo hai xu hướng là bạo động và cải cách, tuy cả hai xu hướng đó đều có cơ sở chung là ý chí giành độc lập cho dân tộc, là chủ nghĩa yêu nước Việt Nam. Trong hoàn cảnh một nước thuộc địa như Việt Nam ta dưới nanh vuốt của tư bản Pháp, tất nhiên xu hướng bạo động là duy nhất đúng.

Nhưng bạo động theo con đường của Phan Bội Châu, hy vọng quân phiệt Nhật Bản giúp đỡ để đánh đuổi đế quốc Pháp, lại là một điều rất nguy hiểm, chẳng khác gì “đưa hổ cửa trước, rước beo cửa sau”. Mặt khác, cũng trong hoàn cảnh Việt Nam là thuộc địa của đế quốc Pháp mà muốn “ỷ Pháp cầu tiến bộ” theo kiểu Phan Chu Trinh, đó cũng lại là một sai lầm lớn, một sự ngộ nhận tai hại về bản chất của kẻ thù, một ảo tưởng chính trị, “chẳng khác gì đến xin giặc rủ lòng thương”. Sự thật hiển nhiên là do điều kiện lịch sử hạn chế, các nhà lãnh đạo phong trào đầu thế kỷ XX đều chưa nhận rõ được kẻ thù, không phân biệt được thực dân Pháp với giai cấp công nhân và nhân dân lao động Pháp, chưa nhận rõ được nhiệm vụ của cách mạng Việt Nam là phải đánh đổ đế quốc Pháp giành độc lập dân tộc và đánh đổ giai cấp địa chủ phong kiến mang lại ruộng đất cho nông dân, chưa nhận rõ lực lượng cơ bản của cách mạng là công nhân và nông dân. Chính do những hạn chế của các phong trào như vậy mà kết quả sau cùng là chỉ sau một thời kỳ phát triển rầm rộ, sôi nổi, các phong trào Đông Du, Đông Kinh nghĩa thục, vận động Duy Tân, khởi nghĩa Yên Thế đều lần lượt bị kẻ thù dập tắt trong máu lửa, cũng như các hội cứu nước Duy Tân, Việt Nam Quang Phục, Nghĩa Hưng đều nối tiếp nhau tan rã trước sự đàn áp khủng bố man rợ của kẻ thù.

Điều này cho thấy, mấy chục năm đầu thế kỷ XX đã diễn ra một cuộc khủng hoảng sâu sắc nhất về đường lối cách mạng trong phong trào giải phóng dân tộc Việt Nam.