Chính sách phòng chống tham nhũng ở Việt Nam - Luận án tiến sĩ Nguyễn Thị Thu Nga

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN THỊ THU NGA CHÍNH SÁCH PHÒNG, CHỐNG THAM NHŨNG Ở VIỆT NAM HIỆN NAY Ngành: Chính sách công Mã số: 934.02 LUẬN ÁN TIẾN SỸ CHÍNH SÁCH CÔNG Ngƣời hƣớng khoa học: PGS. VĂN TẤT THU Hà Nội, 2019 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan rằng, bản Luận án: “Chính sách phòng, chống tham nhũng ở Việt Nam hiện nay” là công trình nghiên cứu khoa học độc lập, do chính tôi hoàn thành. Những kết luận khoa học trong Luận án là kết quả nghiên cứu của tác giả, chưa được công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu khoa học nào khác. Các số liệu, tài liệu tham khảo, trích dẫn được sử dụng trong Luận án này đều rõ xuất xứ, tác giả, được trích dẫn nguồn một cách trung thực và ghi trong tài liệu tham khảo.

Nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Thu Nga MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Tính cấp thiết của đề tài. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của Luận án. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của Luận án.

Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu của Luận án. Đóng góp mới về khoa học của luận án. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU.

Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài. Tình hình nghiên cứu trong nước. Đánh giá về tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài Luận án. NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHÍNH SÁCH PHÒNG, CHỐNG THAM NHŨNG.

Khái niệm chính sách phòng, chống tham nhũng. Đặc điểm và nội dung chính sách phòng, chống tham nhũng. Vị trí, vai trò của chính sách phòng, chống tham nhũng. Các tiêu chí đánh giá chính sách phòng, chống tham nhũng.

Các yếu tố tác động đến chính sách phòng, chống tham nhũng. THỰC TRẠNG CHÍNH SÁCH PHÒNG, CHỐNG THAM NHŨNG Ở VIỆT NAM HIỆN NAY. Thực trạng vấn đề của chính sách phòng, chống tham nhũng ở Việt Nam. Thực trạng chính sách phòng, chống tham nhũng ở Việt Nam.

Đánh giá thực trạng chính sách phòng, chống tham nhũng ở Việt Nam. GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN CHÍNH SÁCH PHÒNG, CHỐNG THAM NHŨNG Ở VIỆT NAM. Dự báo vấn đề của chính sách phòng, chống tham nhũng thời gian tới. Định hướng hoàn thiện chính sách phòng, chống tham nhũng.

Giải pháp, kiến nghị hoàn thiện chính sách phòng, chống tham nhũng. Các giải pháp, kiến nghị hỗ trợ hoàn hiện chính sách phòng, chống tham nhũng. 158 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ. 160 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO.

168 DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT TỪ VIẾT TẮT VIẾT ĐẦY ĐỦ CQNN Cơ quan nhà nước CBCC, VC Cán bộ, công chức, viên chức CQHC Cơ quan hành chính NSNN Ngân sách nhà nước PCTN Phòng, chống tham nhũng QPPL Quy phạm pháp luật TNGT Trách nhiệm giải trình TTHC Thủ tục hành chính XĐLI Xung đột lợi ích VKSNDTC Viện kiểm sát nhân dân tối cao KTNN Kiểm toán nhà nước TAND Tòa án nhân dân MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Các nghiên cứu cho thấy tham nhũng là một hiện tượng xã hội có tính lịch sử, gắn liền với sự xuất hiện của chế độ tư hữu, sự ra đời và phát triển của quyền lực nhà nước và các quyền lực công khác, được tạo thành bởi hành vi của những người có chức vụ, quyền hạn lợi dụng quyền lực được ủy thác để phục vụ cho lợi ích cá nhân. Tham nhũng nảy sinh, tồn tại và phát triển ở tất cả các quốc gia không phân biệt chế độ chính trị. Nó trở thành một vấn nạn mang tính quốc tế, có ảnh hưởng sâu rộng đến tình hình chính trị, kinh tế - xã hội của từng quốc gia nói riêng và của toàn thế giới nói chung.

Phòng, chống tham nhũng (PCTN) không chỉ trở thành nhiệm vụ quan trọng, nan giải và phức tạp của mỗi quốc gia mà còn trở thành một cuộc chiến mang tính quốc tế. Sự thành công hay thất bại của chính sách PCTN quyết định đến sự phát triển và ổn định kinh tế - xã hội của mỗi quốc gia, sự tồn vong của mỗi chế độ chính trị. Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI của Đảng Cộng sản Việt Nam đã khẳng định tình trạng tham nhũng trong bộ máy nhà nước ở Việt Nam: “Những hành vi lộng quyền, tham nhũng của một số cán bộ và nhân viên nhà nước. chưa bị trừng trị nghiêm khắc và kịp thời.

Thực trạng nói trên làm giảm lòng tin của quần chúng đối với sự lãnh đạo của Đảng và sự điều hành của các cơ quan nhà nước”. Từ đó khẳng định quyết tâm chống tham nhũng: “Trong tư tưởng cũng như hành động, phải triệt để chống tham nhũng, chống đặc quyền, đặc lợi” [21]. Đảng cộng sản Việt Nam từ Đại hội đại biểu toàn quốc giữa nhiệm kỳ khóa VII năm 1994 [22] đến nay đã coi tham nhũng là một trong bốn nguy cơ (từ Đại hội X năm 2006 là một trong bốn thách thức) đối vai trò lãnh đạo của Đảng, ổn định chính trị - xã hội và đối với với sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta. Trong vòng hơn 30 năm qua, Đảng đã ban hành 7 Nghị quyết Đại hội Đảng và hàng loạt Nghị quyết của Ban chấp hành Trung ương, các chỉ thị… trong đó có đưa ra những chủ trương, định hướng chính sách PCTN, nhất là Nghị quyết Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng (Khóa X) về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác PCTN, lãng phí (sau đây gọi tắt là Nghị quyết Trung ương 3 Khóa X), Kết luận số 21-KL/TW ngày 25/5/2012 của Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương Đảng về việc tiếp tục thực hiện Nghị quyết Trung ương 3 Khóa X, Kết luận số 10-KL/TW ngày 26/12/2016 của Bộ Chính trị về việc tiếp tục thực hiện Nghị quyết Hội nghị Trung ương 3 khóa X.

Trong đó, mục tiêu được xác định là: “Ngăn chặn, từng bước đẩy lùi tham nhũng, lãng phí; tạo bước chuyển biến rõ rệt để giữ vững ổn định chính trị, phát triển kinh tế - xã hội; củng cố lòng tin của nhân dân; xây dựng Đảng, Nhà nước trong sạch, vững 1 mạnh; đội ngũ cán bộ, công chức kỷ cương, liêm chính” [1] và một số giải pháp được đưa ra như: Tăng cường tuyên truyền, giáo dục, nâng cao nhận thức và ý thức trách nhiệm của đảng viên, CBCC và nhân dân về công tác PCTN, lãng phí; Tiếp tục hoàn thiện công tác cán bộ phục vụ PCTN, lãng phí; Bảo đảm công khai, minh bạch trong hoạt động của các cơ quan, tổ chức; Tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách về quản lý kinh tế, xã hội; Thực hiện tốt công tác truyền thông về PCTN, lãng phí. Trên cơ sở các chủ trương, định hướng của Đảng, chính sách PCTN đã được cụ thể hóa trong hàng loạt văn bản, quy định của Nhà nước. Chiến lược quốc gia PCTN đến năm 2020 chỉ rõ: “Sử dụng tổng thể các giải pháp PCTN; vừa tích cực, chủ động trong phòng ngừa, vừa kiên quyết trong phát hiện, xử lý với những bước đi vững chắc, có trọng tâm, trọng điểm, trong đó phòng ngừa là cơ bản, lâu dài; gắn PCTN với thực hành tiết kiệm, chống quan liêu, lãng phí” [18]. Chiến lược cũng nêu ra các nhóm giải pháp cụ thể để PCTN.

Luật PCTN năm 2005 (sửa đổi, bổ sung năm 2007, 2012) (sau đây gọi tắt là Luật PCTN), các văn bản hướng dẫn thi hành, các chương trình hành động, kế hoạch, chỉ thị. được ban hành quy định cụ thể về các giải pháp chính sách phòng ngừa, phát hiện, xử lý tham nhũng, các công cụ về tổ chức, kinh tế, kỹ thuật. của chính sách PCTN. Tập hợp văn bản này là cơ sở pháp lý quan trọng để hệ thống mục tiêu và các giải pháp, công cụ của chính sách PCTN được triển khai thực hiện.

Trải qua quá trình thực hiện, chính sách PCTN vẫn chưa đạt được mục tiêu đề ra, “…cuộc đấu tranh PCTN còn nhiều hạn chế, khuyết điểm, hiệu quả thấp. Tham nhũng vẫn diễn ra nghiêm trọng ở nhiều ngành, nhiều cấp, nhiều lĩnh vực với phạm vi rộng, tính chất phức tạp, gây hậu quả xấu về nhiều mặt, làm giảm sút lòng tin của nhân dân, là một trong những nguy cơ lớn đe doạ sự tồn vong của Đảng và chế độ ta” [1]. Tổ chức minh bạch quốc tế (TI) liên tục xếp Việt Nam thuộc nhóm nước tham nhũng nghiêm trọng, năm 2017, chỉ số cảm nhận tham nhũng của Việt Nam vẫn chỉ đạt 35/100 điểm, xếp hạng 107/180 toàn cầu [64]. Khảo sát Phong vũ biểu toàn cầu Việt Nam năm 2017 cũng chỉ ra: 72% người dân được hỏi cho rằng tham nhũng trong khu vực công là vấn đề nghiêm trọng hoặc rất nghiêm trọng (năm 2013 là 60%), và chỉ có 4% cho rằng tham nhũng không phải là một vấn đề ở Việt Nam (năm 2013 là 14%) [75].

Cuộc đấu tranh chống tham nhũng hiệu quả thấp khiến tham nhũng tiếp tục làm méo mó các quan hệ kinh tế, tạo ra sự cạnh tranh không bình đẳng, cản trở đầu tư nước ngoài, khiến cho những người không đủ năng lực có thể được nhận vào làm việc trong bộ máy nhà nước, được bổ nhiệm giữ các chức vụ quan trọng, làm đảo lộn trật tự, văn hóa, các chuẩn mực đạo đức xã hội, làm giảm niềm tin của người dân với nhà nước. Một nguyên nhân quan trọng dẫn tới tình hình này là nước ta chưa chú trọng việc xác định tổng thể hiện trạng vấn đề của chính sách PCTN để thiết kế chính sách 2 đảm bảo tính khoa học, có mục tiêu phù hợp với hiện trạng vấn đề chính sách, có tính khả thi, hiệu quả, có hệ thống các giải pháp, công cụ đồng bộ, thống nhất, toàn diện, hiệu lực và tạo ra bước đột phá trong việc kiểm soát tình hình tham nhũng.