Nghiên cứu phát triển sản phẩm hỗ trợ điều trị đái tháo đường tuyp 2 từ cây thuốc Việt Nam

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y DƯỢC BÁO CÁO TỔNG KẾT KẾT QUẢ THỰC HIỆN ĐỀ TÀI KH&CN CẤP ĐẠI HỌC QUỐC GIA Đề tài: “Nghiên cứu phát triển sản phẩm theo hướng hỗ trợ điều trị bệnh đái tháo đường tuyp 2 từ nguồn cây thuốc ở Việt Nam’’ Mã số đề tài: QG.81 Chủ nhiệm đề tài: PGS. Vũ Đức Lợi HÀ NỘI-2023 0 PHẦN I. THÔNG TIN CHUNG 1. Tên đề tài: “Nghiên cứu phát triển sản phẩm theo hướng hỗ trợ điều trị bệnh đái tháo đường tuyp 2 từ nguồn cây thuốc ở Việt Nam’’ 1.

Danh sách chủ trì, thành viên tham gia thực hiện đề tài TT Chức danh, học vị, họ và tên Đơn vị công tác Vai trò thực hiện đề tài Chủ nhiệm đề tài, viết thuyết Trường Đại học Y 1 PGS.Vũ Đức Lợi minh, tham gia nghiên cứu, Dược, ĐHQGHN báo cáo tổng kết Thư ký đề tài, Trường Đại học Y Tham gia nghiên cứu, tổng 2 ThS. Lê Hồng Dương Dược, ĐHQGHN hợp, tham gia viết thuyết minh, báo cáo Thực hiện các nghiên cứu chiết Trường Đại học Y 3 TS. Phan Minh Đức xuất, đanh giá tác dụng sinh Dược, ĐHQGHN học Trường Đại học Y Tiến hành các nghiên cứu thử 4 PGS. Bùi Thanh Tùng Dược, ĐHQGHN tác dụng dược lý Trường Đại học Y Nghiên cứu chiết xuất, phân lập 5 TS.

Nguyễn Thị Hải Yến Dược, ĐHQGHN các hợp chất Nghiên cứu xây dựng tiêu Trường Đại học Y 6 ThS. Nguyễn Xuân Bách chuẩn dược liệu cao dược liệu, Dược, ĐHQGHN sản phẩm Trường Đại học Y Nghiên cứu chiết xuất, tiêu 7 ThS. Nguyễn Thúc Thu Hương Dược, ĐHQGHN chuẩn sản phẩm Trường Đại học Y Nghiên cứu chiết xuất, phân 8 ThS. Lê Anh Tuấn Dược, ĐHQGHN lập, thử tác dụng sinh học Trường Đại học Y 9 ThS.

Nguyễn Văn Khanh Nghiên cứu bào chế sản phẩm Dược, ĐHQGHN 1 Trường Đại học Y 10 ThS. Nguyễn Hoàng Anh Nghiên cứu chiết xuất, bào chế Dược, ĐHQGHN 1. Đơn vị chủ trì: 1. Thời gian thực hiện: 1.

Theo hợp đồng: 24 tháng từ tháng 12 năm 2020 đến tháng 12 năm 2022 1. Gia hạn (nếu có): 06 tháng đến tháng 06 năm 2023 để hoàn thành thủ tục nghiệm thu thanh quyết toán đề tài. Thực hiện thực tế: từ tháng 12 năm 2020 đến tháng 04 năm 2023 1. Những thay đổi so với thuyết minh ban đầu (nếu có): không (Về mục tiêu, nội dung, phương pháp, kết quả nghiên cứu và tổ chức thực hiện; Nguyên nhân; Ý kiến của Cơ quan quản lý) 1.

Tổng kinh phí được phê duyệt của đề tài: 2. TỔNG QUAN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU Viết theo cấu trúc một bài báo khoa học tổng quan từ 6-15 trang (báo cáo này sẽ được đăng trên tạp chí khoa học ĐHQGHN sau khi đề tài được nghiệm thu), nội dung gồm các phần: 1. Đặt vấn đề Đái tháo đường tuyp 2 là một bệnh khá phổ biến trên thế giới cũng như ở Việt Nam. Theo nhiều nghiên cứu trên thế giới cho thấy tỷ lệ người bị Đái tháo đường tuyp 2 chiếm khoảng gần 6-8% dân số.

Tại Việt Nam, số người bị bệnh Đái tháo đường là khoảng hơn 4 triệu người. Hiện nay, số lượng thuốc cung cấp trên thị trường Việt Nam chủ yếu vẫn phải nhập khẩu của nước ngoài. Nhu cầu sử dụng thuốc để chăm sóc sức khỏe của người dân ngày càng lớn. Vì vậy các công ty sản xuất Dược phẩm trong nước đang có nhu cầu lớn về nguồn nguyên liệu làm thuốc.

Ngành Dược nước ta đã đặt ra mục tiêu phát triển các nguồn nguyên liệu làm thuốc để phấn đấu thuốc sản xuất trong nước chiếm khoảng 60% tổng lượng thuốc của Việt Nam cần sử dụng mỗi năm. Theo kinh nghiệm dân gian, một số cây thuốc được nhân dân ta sử dụng từ lâu với mục đích trị bệnh Đái tháo đường tuyp 2 như mã đề, quế, lá dứa, sinh địa, sầu đâu, xoài, vối, lược vàng, nở ngày, khổ qua, qua lâu, mạch môn …[1, 2, 3]. Nhóm cây thuốc này có nhiều ở nhiều ở Việt Nam như tại các tỉnh: Lào Cai, Vĩnh Phúc, Quảng Ninh, Nam Định, Quảng Bình, Đà Nẵng, Hà Tĩnh, Nghệ An, Thái Bình, Ninh Bình. Các cây thuốc có khả năng thích nghi cao với điều kiện khí hậu thổ nhưỡng và dễ sinh trưởng phát triển, lại cho thu hoạch nhanh.

Vì vậy tiềm năng cho phát triển nguồn nguyên liệu và tạo sản phẩm từ các cây thuốc này là rất lớn. Trên thế giới một số nước cũng nghiên cứu sử dụng một số loài thảo dược trong chăm sóc sức khỏe nói chung và điều trị Đái tháo đường tuyp 2 nói riêng. Tại Việt Nam các cây có nhiều và lại dễ trồng, trong khi chưa có nghiên cứu toàn diện (hóa học, sinh học, dược học), đặc biệt nghiên cứu theo hướng tạo nguồn nguyên liệu (dược liệu, cao dược liệu.) để bào chế sản phẩm hỗ trợ điều trị bệnh Đái tháo đường tuyp 2. Do đó cần có nghiên cứu, sàng lọc, lựa chọn các cây thuốc theo hướng điều trị đái tháo đường, nhằm phát triển nguồn nguyên liệu theo hướng bào chế sản phẩm hỗ trợ điều trị bệnh Đái tháo đường tuyp 2.

Mục tiêu - Sàng lọc được tác dụng hạ đường huyết trên invitro của 6-8 cây thuốc ở Việt Nam - Chiết xuất, phân lập được một số hợp chất chính từ cây thuốc có tác dụng hạ đường huyết tốt nhất. - Bào chế được 01 sản phẩm dạng viên nang cứng và 01 sản phẩm dạng trà hòa tan từ cây thuốc có tác dụng hạ đường huyết tốt. - Đánh giá được độc tính cấp, tác dụng hạ đường huyết của sản phẩm viên nang cứng và trà hòa tan trên invivo. Phương pháp nghiên cứu 3.

Phương pháp giám định tên khoa học - Phân tích hình thái thực vật của mẫu cây đối chiếu đặc điểm mô tả với đặc điểm thực vật đã được công bố về các loài nghiên cứu. Phương pháp sàng lọc khả năng ức chế enzyme α-amylase, α-glucosidase và protein tyrosine phosphatse 1B trên ivitro [23, 24, 25] Nguyên liệu: dịch chiết của các dược liệu Nguyên tắc: + Phản ứng ức chế sự thủy phân tinh bột của enzyme α-amylase được thực hiện theo phương pháp của Akkarachiyasit et al. (2010) và Đái Thị Xuân Trang và ctv. (2012) có điều chỉnh + Phản ứng ức chế sự thủy phân tinh bột của enzyme α-glucosidase được thực hiện theo phương pháp của Hogan et al.

(2010) và Đái Thị Xuân Trang và ctv. Phương pháp chiết xuất, phân lập các chất trong dược liệu [7-16] 3. Phương pháp chiết xuất các phân đoạn dịch chiết - Sử dụng kỹ thuật chiết xuất: ngâm chiết, chiết lỏng-lỏng với các dung môi/hệ dung môi có độ phân cực khác nhau để thu được các phân đoạn dịch chiết 3. Phương pháp phân lập các chất trong dược liệu - Lựa chọn các phân đoạn cắn có tác dụng sinh học tốt để phân tích và phân tách các phần chiết của cây cũng như phân lập các hợp chất, các phương pháp sắc ký sẽ được sử dụng như: sắc ký lớp mỏng (TLC, dùng để khảo sát), sắc ký cột pha thường (CC), sắc ký cột pha đảo.

Phương pháp xác định cấu trúc các hợp chất phân lập được - Xác định cấu trúc các hợp chất phân lập dựa trên thông số vật lý và các phương pháp phổ gồm: điểm chảy, phổ hồng ngoại, phổ khối lượng, phổ cộng hưởng từ hạt nhân một chiều và 2 chiều… 3. Xây dựng quy trình chiết xuất tạo cao khô dược liệu nghiên cứu quy mô 1kg cao khô/mẻ - Khảo sát, xác định các bước, các thông số kỹ thuật của quá trình chiết xuất - Đánh giá quy trình chiết xuất vừa xây dựng để tạo được cao khô dược liệu bảo đảm chất lượng và đồng nhất giữa các lô mẻ. Xây dựng quy trình bào chế sản phẩm thực phẩm chức năng viên nang cứng và trà hòa tan từ dược liệu được sàng lọc * Bào chế sản phẩm thực phẩm chức năng Xác định công thức, tiến hành khảo sát và bào chế sản phẩm. Xây dựng tiêu chuẩn và độ ổn định của sản phẩm dựa vào tiêu chí chung trong DĐVN5 [6].

Phương pháp đánh giá độc tính cấp và tác dụng gây hạ đường huyết của sản phẩm viên nang và trà hòa tan bào chế từ dược liệu được sàng lọc trên invivo [17-22] 3. Đánh giá độc tính cấp của sản phẩm vừa được bào chế Độc tính cấp của 2 sản phẩm vừa bào chế, được xác định trên chuột nhắt trắng theo đường uống bằng phương pháp Litchfield- Wilcoxon theo quy định của Bộ Y tế và WHO 3. Đánh giá tác dụng gây hạ đường huyết của sản phẩm vừa bào chế được + Nguyên liệu: 2 sản phẩm viên nang và trà hòa tan vừa bào chế được ở trên + Nguyên tắc: Đánh giá tác dụng gây hạ đường huyết của dược liệu trên mô hình thực nghiệm gây đái tháo đường ở chuột bằng streptozocin (STZ) 3. Phương pháp xây dựng tiêu chuẩn dược liệu, cao dược liệu, sản phẩm viên nang cứng, trà hòa tan [6] Tiêu chuẩn của dược liệu, cao dược liệu, viên nang cứng được xây dựng dựa trên các tiêu chí trong Dược điển VN5 như: cảm quan, định tính, định lượng, kim loại nặng, tro toàn phần, giới hạn nhiễm khuẩn, độ ổn định… 3.

Lập hồ sơ sản phẩm và tiến hành đăng ký sản phẩm 3 Dựa vào yêu cầu của hồ sơ xin cấp số đăng ký sản xuất lưu hành sản phẩm của Cục Vệ sinh An toàn thực phẩm, Bộ Y tế để tiến hành làm hồ sơ và công bố.Xử lý số liệu thống kê Tất cả các dữ liệu đã thu được trong nghiên cứu này là giá trị trung bình của các thí nghiệm đã được thực hiện ít nhất trong ba lần và được thể hiện như là SD ± phân tích thống kê được thực hiện bằng cách kiểm tra Student’st test. Giá trị của p <0,05 hoặc p <0,001 được coi là có ý nghĩa thống kê. Tổng kết kết quả nghiên cứu 4. Kết quả xác định các loài nghiên cứu Qua tìm hiểu về các cây thuốc trong dân gian hay được sử dụng trong điều trị bệnh tiểu đường, cũng như tổng quan các tài liệu đã công bố về cây thuốc có tác dụng làm hạ đường huyết, đề tài đã xác định 8 loài cây để nghiên cứu sàng lọc khả năng ức chế enzyme α-amylase, α-glucosidase và protein tyrosine phosphatse 1B đó là: Cây Xoài (Mangifera indica L.), Cam thảo đất (Seoparia dulics L.), Chặc chìu (Tetracera scandens (L.), húng quế (Ocimum basilicum.), cây dứa thơm (Pandanus amaryllifolius), Qua lâu trứng (Trichosanthes ovigera Blume), Dâu tằm (Morus alba L.), Thài lài trắng (Commelina diffusa Burm.