Nghiên cứu biến đổi tế bào viêm và cytokine máu ngoại vi ở trẻ hen phế quản

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ TRƢỜNG ĐẠI HỌC Y HÀ NỘI LÊ THỊ THU HƢƠNG NGHIÊN CỨU BIẾN ĐỔI MỘT SỐ TẾ BÀO VIÊM VÀ CYTOKINE TRONG MÁU NGOẠI VI Ở TRẺ HEN PHẾ QUẢN Chuyên ngành : Nhi khoa Mã số : 62720135 LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC Người hướng dẫn khoa học: PGS. NGUYỄN THỊ DIỆU THUÝ HÀ NỘI - 2017 MỤC LỤC ĐẶT VẤN ĐỀ. 1 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN. Định nghĩa hen phế quản.

Định nghĩa các triệu chứng khác. Tăng đáp ứng đƣờng thở. Dịch tễ học hen phế quản. Tần suất hen phế quản ở trẻ hen.

Tỷ lệ tử vong. Cơ chế bệnh sinh của hen phế quản. Quá mẫn và hen phế quản. Nhiễm virus và hen phế quản.

Cơ chế bệnh sinh của hen phế quản. Quá trình biệt hóa tế bào miễn dịch. Quá trình biệt hóa tế bào lympho T. Quá trình biệt hóa tế bào lympho B.

Vai trò cytokine trong hen phế quản. Điều trị hen phế quản. Nguyên tắc điều trị. Vai trò các cytokine trong chẩn đoán và điều trị hen theo sinh bệnh học.

Ứng dụng cytokine trong điều trị hen phế quản. 24 CHƢƠNG 2: ĐỐI TƢỢNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Đối tƣợng nghiên cứu. Tiêu chuẩn chọn bệnh nhân.

Tiêu chuẩn loại trừ. Tiêu chuẩn chẩn đoán hen phế quản. Chẩn hen phế quản ở trẻ trên 5 tuổi. Chẩn đoán hen phế quản ở trẻ dƣới 5 tuổi.

Chẩn đoán cơn hen cấp. Chẩn đoán mức độ nặng của cơn hen phế quảncấp. Phƣơng pháp nghiên cứu. Thiết kế nghiên cứu.

Cỡ mẫu nghiên cứu. Quy trình nghiên cứu. Các chỉ số nghiên cứu. Địa điểm và thời gian nghiên cứu.

Phân tích và xử lý số liệu. 46 CHƢƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU. Đặc điểm chung trẻ hen phế quản điều trị tại khoa Miễn dịch- dị ứng, bệnh viện Nhi Trung ƣơng. Phân bố bệnh nhân theo tuổi, giới.

Tỷ lệ trẻ HPQ nhiễm Rhinovirus trong cơn hen cấp. Độ nặng của cơn hen cấp. Mối tƣơng quan giữa độ nặng cơn hen với tình trạng nhiễm Rhinovirus. Biến đổi tế bào viêm trong máu ngoại vi ở trẻ hen phế quản.

Công thức bạch cầu ở trẻ trong cơn hen phế quản cấp. Số lƣợng tế bào TCD3+, TCD4+, TCD8+ trong cơn hen cấp. Mối tƣơng quan giữa số lƣợng tế bào LYMPHO T với độ nặng cơn hen. Mối tƣơng quan giữa số lƣợng bạch cầu với độ nặng cơn hen cấp.

Mối tƣơng quan giữa số lƣợng bạch cầu đa nhân trung tính với độ nặng cơn hen cấp. Mối tƣơng quan giữa số lƣợng bạch cầu ƣa acid với độ nặng cơn hen. Mối tƣơng quan giữa số lƣợng bạch cầu với tình trạng nhiễm Rhinovirus trong cơn hen cấp. Biến đổi cytokine trong máu ngoại vi ở trẻ trong cơn hen phế quản cấp.

Nồng độ các cytokine liên quan đến tế bào Th2 trong máu ngoại vi ở trẻ trong cơn hen cấp. Nồng độ các cytokine liên quan đến tế bào Th1 trong máu ngoại vi ở trẻ trong cơn hen phế quản. Nồng độ các cytokine khác trong máu ngoại vi ở trẻ hen phế quản. So sánh nồng độ các cytokine thuộc nhóm tế bào Th2 ở trẻ hen phế quản trong cơn, sau cơn và trẻ khoẻ mạnh.

So sánh nồng độ các cytokine thuộc nhóm tế bào Th1 ở trẻ hen phế quản trong cơn, sau cơn hen và trẻ khoẻ mạnh. So sánh nồng độ các cytokine IL-10, IL-6, IL-8 ở trẻ trong cơn, sau cơn hen phế quản và trẻ khoẻ mạnh. Nồng độ các cytokine liên quan đến tế bào Th2 ở trẻ HPQ có nhiễm Rhinovirus. Nồng độ các cytokine liên quan đến tế bào Th1 ở trẻ HPQ có nhiễm Rhinovirus.

Nồng độ các cytokine (IL-10, IL-6, IL-8) khác ở trẻ HPQ có nhiễm Rhinovirus. So sánh nồng độ các cytokine liên quan đến tế bào Th2 ở trẻ HPQ có nhiễm Rhinovirus và không nhiễm Rhinovirus. So sánh nồng độ các cytokine liên quan đến tế bào Th1 ở trẻ HPQ có nhiễm Rhinovirus và không nhiễm Rhinovirus. So sánh các cytokine IL-10, IL-6, IL-8 trong nhóm nhiễm Rhinovirus và nhóm không nhiễm Rhinovirus.

So sánh các cytokine thuộc nhóm tế bào Th2 với mức độ nặng của cơn hen cấp. So sánh các cytokine thuộc nhóm tế bào Th1 với mức độ nặng của cơn hen cấp. So sánh các cytokine thuộc nhóm IL-10, IL-6, IL-8 với độ nặng cơn hen cấp. Mối liên quan giữa các cytokine thuộc tế bào Th2 với mức độ nặng cơn hen cấp ở trẻ nhiễm Rhinovirus.

Mối liên quan giữa các cytokine thuộc tế bào Th1 với mức độ nặng cơn hen phế quản ở trẻ nhiễm Rhinovirus. Mối liên quan giữa các cytokine IL-10, IL-6, IL-8 với mức độ nặng cơn hen phế quản ở trẻ nhiễm Rhinovirus. Thời gian nằm viện theo mức độ nặng cơn hen cấp. So sánh các cytokine thuộc tế bào Th2 với thời gian nằm viện.

So sánh các cytokine thuộc nhóm Th1 với thời gian nằm viện. So sánh sự biến đổi cytokine trong máu ngoại vi trong và sau cơn hen cấp. Biến đổi nồng độ các cytokine trong và sau cơn hen cấp. Biến đổi nồng độ các cytokine trong và sau cơn hen ở bệnh nhân nhiễm Rhinovirus.

75 CHƢƠNG 4: BÀN LUẬN. Đặc điểm bệnh nhân hen phế quản điều trị tại Khoa Miễn dịch - Dị ứng - Khớp Bệnh Viện nhi trung ƣơng. Tiền sử dị ứng. Nhiễm virus trong cơn hen cấp.

Đặc điểm tế bào viêm của bệnh nhân trong cơn hen phế quản cấp. Biến đổi bạch cầu trong máu ngoại vi trong cơn hen cấp. Giá trị tế bào T CD3+, T CD4+, T CD8+. Biến đổi số lƣợng bạch cầu trong máu ở trẻ hen phế quản nhiễm Rhinovirus.

Biến đổi cytokine trong máu ngoại vi ở trẻ trong cơn hen cấp. Sự biến đổi các cytokine liên quan đến tế bào Th2. Sự biến đổi các cytokine liên quan đến tế bào Th1. Sự biến đổi các cytokine khác.

Sự biến đổi các cytokine ở trẻ hen phế quản nhiễm Rhinovirus. Mối liên quan giữa nồng độ các cytokine với độ nặng cơn hen cấp. So sánh giá trị cytokine trong máu ngoại vi trong và sau cơn hen cấp. 107 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC 1 ĐẶT VẤN ĐỀ Hen phế quản (HPQ) là một trong những bệnh lý hô hấp phổ biến nhất ở trẻ.

Tỷ lệ HPQ ở trẻ em có xu hƣớng ngày một gia tăng. Các khái niệm về sinh bệnh học hen đã và đang tiếp tục nghiên cứu vì đặc tính bệnh học khác nhau giữa các cá thể, cũng nhƣ mối liên quan giữa kiểu hình lâm sàng với kiểu gen. Hen phế quản là bệnh viêm mạn tính đƣờng thở, bệnh gặp ở mọi lứa tuổi. Viêm đƣờng hô hấp trong hen phế quản đƣợc điều hòa bởi mạng lƣới tƣơng tác giữa các cytokine.

Cytokine là trung tâm của hầu hết các giai đoạn trong đáp ứng miễn dịch với các dị nguyên và duy trì tình trạng viêm tại đƣờng thở [1]. Trong giai đoạn mẫn cảm của bệnh lý dị ứng, các tế bào T helper 0 (Th0) có xu hƣớng chuyển dạng thành tế bào T helper 2 (Th2), với Interleukin 4 (IL-4) đóng vai trò chủ yếu trong quá trình biệt hóa này [2]. IL-4 và IL-13 cũng tác động đến tế bào lymphoB sản xuất các kháng thể đặc hiệu. Giải phóng cytokine đóng vai trò quan trọng trong cả hai giai đoạn sớm và muộn của phản ứng dị ứng.

Đáp ứng trong giai đoạn sớm, ngay sau tiếp xúc với dị nguyên kích thích giải phóng các cytokine gây phản ứng nhanh (IL-3, IL-4, IL-9, IL-13). Trong giai đoạn muộn, các cytokine đƣợc sản xuất từ tế bào Th2 và tế bào mast (IL-3, IL-5, GM-CSF) kích thích hoạt hóa bạch cầu ƣa acid và hƣớng bạch cầu tới vị trí tiếp xúc với dị nguyên. Các cytokine (IL-5, IL-9, IL-13, TNF) còn có vai trò quan trọng làm tăng phản ứng viêm và tái cấu trúc đƣờng thở, là đặc trƣng của giai đoạn muộn của phản ứng viêm trong hen. Cytokine đƣợc bài tiết bởi tế bào Th2 nhƣ IL-4 và IL-13 tƣơng tác với các tế bào tại phổi, bao gồm tế bào biểu mô, myofibroblast và các tế bào cơ 2 trơn, gây ra hiện tƣợng viêm trong HPQ [3-4].

Các cytokine này là nguyên nhân gây ra đặc điểm sinh bệnh học của HPQ bao gồm: viêm đƣờng thở, tăng tiết nhầy, và tăng đáp ứng đƣờng thở [4]. Các sản phẩm cytokine của tế bào Th2 chủ yếu có nguồn gốc từ tế bào TCD4+, nhƣng một số nghiên cứu gần đây đã chứng minh tế bào TCD8+ cũng có thể bài tiết các cytokine của tế bào Th2 và do vậy cũng có vai trò viêm dị ứng và mẫn cảm đƣờng thở. Mặc dù hầu hết các nghiên cứu về hoạt động của mạng lƣới cytokine và của tế bào lympho T ở bệnh hen đều cho thấy tăng điều hòa sản xuất các cytokine của tế bào Th2, các nghiên cứu gần đây giả định rằng tế bào Th1 bài tiết IFN-γ, nhất là sau nhiễm virus hoặc vi khuẩn có thể gây viêm đƣờng thở nặng [5-6]. Mặt khác, tế bào T điều hòa (Treg) có thể đóng vai trò chính trong kiểm soát tiến triển hen, vì chúng có thể ức chế hoạt động của tế bào Th2.

Các nghiên cứu chỉ ra số lƣợng và chức năng các dƣới nhóm IL-10 của tế bào Treg bị suy giảm hoặc thay đổi ở bệnh nhân HPQ so với ngƣời khỏe mạnh [7]. Ở Việt Nam cho đến nay vẫn chƣa có nhiều nghiên cứu về biến đổi tế bào viêm và cytokine trong máu ngoại vi ở bệnh nhân HPQ. Vì vậy, chúng tôi tiến hành đề tài: “Nghiên cứu một số biến đổi tế bào viêm và cytokine trong máu ngoại vi ở trẻ hen phế quản” với các mục tiêu sau: 1. Khảo sát sự biến đổi tế bào viêm trong máu ngoại vi ở trẻ trong cơn hen phế quản cấp.

Khảo sát sự biến đổi một số cytokine trong máu ngoại vi ở trẻ trong cơn hen phế quản cấp. So sánh sự biến đổi cytokine trong máu ngoại vi trong và sau cơn hen cấp. 3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN 1. Định nghĩa hen phế quản Thuật ngữ hen “asthma” bắt nguồn từ tiếng Hy lạp nghĩa là “gió - wind” hoặc “thổi - blow”, mô tả triệu chứng bao gồm khò khè, ho, nặng ngực, và khó thở liên quan đến thay đổi và phục hồi cấu trúc đƣờng thở [8].

Tuy nhiên không có triệu chứng lâm sàng hoặc xét nghiệm đơn thuần nào giúp chẩn đoán xác định hen phế quản. Các nhà khoa học trên thế giới cố gắng đƣa ra đồng thuận về định nghĩa hen mà có thể bao phủ đƣợc cả lâm sàng, dịch tễ học và sinh bệnh học của bệnh.