Luận án tiến sĩ: Sử dụng siêu âm Doppler năng lượng 6 khớp đánh giá mức độ hoạt động viêm khớp dạng thấp - Trường Đại học Y Hà Nội 2019

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y HÀ NỘI NGUYỄN THỊ NHƯ HOA NGHIÊN CỨU SỬ DỤNG SIÊU ÂM DOPPLER NĂNG LƯỢNG SÁU KHỚP ĐÁNH GIÁ MỨC ĐỘ HOẠT ĐỘNG CỦA BỆNH VIÊM KHỚP DẠNG THẤP LUẬN ÁN TIẾN SỸ Y HỌC HÀ NỘI – 2019 luan an BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y HÀ NỘI NGUYỄN THỊ NHƯ HOA NGHIÊN CỨU SỬ DỤNG SIÊU ÂM DOPPLER NĂNG LƯỢNG SÁU KHỚP ĐÁNH GIÁ MỨC ĐỘ HOẠT ĐỘNG CỦA BỆNH VIÊM KHỚP DẠNG THẤP Chuyên ngành : Nội – Xương khớp Mã số : 62720142 LUẬN ÁN TIẾN SỸ Y HỌC Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Thị Ngọc Lan HÀ NỘI - 2019 luan an LỜI CAM ĐOAN Tôi là Nguyễn thị Như Hoa, nghiên cứu sinh khóa 32, Trường Đại học Y Hà Nội, chuyên ngành Nội xương khớp, xin cam đoan: 1. Đây là luận án do bản thân tôi trực tiếp thực hiện dưới sự hướng dẫn của Cô Nguyễn Thị Ngọc Lan. Công trình này không trùng lặp với bất kỳ nghiên cứu nào đã được công bố tại Việt Nam. Các số liệu và thông tin trong nghiên cứu là hoàn toàn chính xác, trung thực và khách quan, đã được xác nhận và chấp thuận của cơ sở nơi nghiên cứu.

Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm trước pháp luật về những cam kết này. Hà Nội, ngày 16 tháng 11 năm 2019 Người viết cam đoan NGUYỄN THỊ NHƯ HOA luan an LỜI CẢM ƠN Nhân dịp luận án được hoàn thành, em xin trân trọng gửi lời cảm ơn tới: Đảng Uỷ, Ban Giám hiệu, Phòng Đào tạo Sau Đại học, Bộ môn Nội Trường Đại học Y Hà Nội Đảng Uỷ, Ban Giám đốc Bệnh viện Bạch Mai, Ban lãnh đạo Khoa Cơ Xương Khớp – Bệnh viện Bạch Mai, đã tạo điều kiện thuận lợi cho em làm việc, cũng như trong quá trình thực hiện luận án này. Với lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc, em xin được bày tỏ lời cảm ơn chân thành nhất của mình tới: PGS.TS Nguyễn Thị Ngọc Lan, người thầy đã tận tâm dạy bảo, truyền đạt kiến thức chuyên môn, kinh nghiệm nghề nghiệp, kinh nghiệm trong cuộc sống, hướng dẫn em phương pháp nghiên cứu khoa học. Cô đã trực tiếp hướng dẫn, giúp đỡ, động viên và tạo mọi điều kiện thuận lợi nhất cho em trong quá trình học tập, công tác từ khi em còn là sinh viên, trong quá trình học nội trú và hoàn thành luận án này.Nguyễn Mai Hồng nguyên Trưởng khoa Cơ Xương Khớp Bệnh viện Bạch Mai, cô đã tạo điều kiện công tác thuận lợi nhất giúp em yên tâm làm nghiên cứu.Nguyễn Vĩnh Ngọc, người thầy đã luôn động viên và chỉ bảo từng bước cho em từ khi em còn là nội trú của khoa và trong suốt quá trình làm nghiên cứu sinh.

Em xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới ban lãnh đạo khoa Cơ Xương Khớp và toàn thể nhân viên khoa Cơ Xương Khớp – bệnh viện Bạch Mai, nơi em gắn bó trong công việc cũng như trong nghiên cứu. Tất cả những bệnh nhân và gia đình bệnh nhân, chính họ đã hợp tác và giúp đỡ em trong quá trình thực hiện đề tài và chính họ là nỗi trăn trở, là động luan an lực thúc đẩy những người thầy thuốc như em luôn cố gắng trong công việc hàng ngày và trong nghiên cứu khoa học. Cuối cùng, em xin được bày tỏ lòng biết ơn vô hạn đến cha mẹ kính yêu, gia đình, các anh chị em đồng nghiệp, những người bạn luôn ở bên em, chăm lo cho em từng bước đi trong cuộc sống và sự nghiệp. Hà Nội, ngày 16 tháng 11 năm 2019 Người viết cam đoan NGUYỄN THỊ NHƯ HOA luan an MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN MỤC LỤC DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT DANH MỤC BẢNG BIỂU DANH MỤC HÌNH ĐẶT VẦN ĐỀ.1 Chương 1: TỔNG QUAN.

ĐẠI CƯƠNG VỀ BỆNH VIÊM KHỚP DẠNG THẤP.Lịch sử bệnh VKDT.Nguyên nhân và cơ chế bệnh sinh của bệnh viêm khớp dạng thấp.Triệu chứng học bệnh VKDT.Chẩn đoán bệnh viêm khớp dạng thấp.Điều trị viêm khớp dạng thấp. SIÊU ÂM TRONG VIÊM KHỚP DẠNG THẤP.Nguyên lý của siêu âm và siêu âm Doppler năng lượng trong bệnh VKDT22 1.Hình ảnh tổn thương trên siêu âm ở bệnh nhân VKDT.Tình hình các nghiên cứu sử dụng siêu âm doppler năng lượng màng hoạt dịch trong bệnh viêm khớp dạng thấp.24 Chương 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU.Tiêu chuẩn chọn bệnh nhân.Tiêu chuẩn loại trừ. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.Quy trình nghiên cứu.Kỹ thuật thu thập thông tin.

XỬ LÝ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU. ĐẠO ĐỨC TRONG NGHIÊN CỨU.54 Chương 3: KẾT QUẢ. ĐẶC ĐIỂM CHUNG CỦA NHÓM NGHIÊN CỨU.Đặc điểm về chung về lâm sàng.Đặc điểm chung về cận lâm sàng.Phân loại bệnh nhân theo thang điểm DAS28CRP, SDAI, CDAI. HÌNH ẢNH SIÊU ÂM VÀ SIÊU ÂM DOPPLER NĂNG LƯỢNG SÁU KHỚP .Hình ảnh siêu âm và siêu âm Doppler năng lượng sáu khớp ở các mức độ hoạt động bệnh theo thang điểm DAS28CRP.Hình ảnh siêu âm và siêu âm Doppler năng lượng sáu khớp ở nhóm bệnh nhân không có biểu hiện lâm sàng tại cả sáu khớp nghiên cứu.Đối chiếu các tổn thương phát hiện được trên siêu âm với lâm sàng, X-quang và siêu âm.Chỉ số siêu âm Doppler sáu khớp.

MỐI LIÊN QUAN GIỮA CHỈ SỐ US6 VỚI MỘT SỐ YẾU TỐ LÂM SÀNG, CẬN LÂM SÀNG, XQUANG VÀ CÁC THANG ĐIỂM.Mối liên quan giữa bề dày màng hoạt dịch sáu khớp cộng dồn với một số yếu tố lâm sàng và thang điểm đánh giá mức độ hoạt động bệnh.Mối liên quan giữa tăng sinh mạch máu màng hoạt dịch định tính sáu khớp PDUS6 với một số yếu tố lâm sàng và thang điểm đánh giá mức độ hoạt động bệnh.Mối liên quan giữa chỉ số tăng sinh mạch máu màng hoạt dịch định lượng sáu khớp cộng dồn với một số yếu tố lâm sàng và thang điểm đánh giá mức độ hoạt động bệnh.Mối liên quan giữa chỉ số khuyết xương trên siêu âm sáu khớp cộng dồn với một số yếu tố lâm sàng và thang điểm đánh giá mức độ hoạt động bệnh. 79 luan an Chương 4: BÀN LUẬN. ĐẶC ĐIỂM LÂM SÀNG, CẬN LÂM SÀNG VÀ HÌNH ẢNH SIÊU ÂM DOPPLER NĂNG LƯỢNG SÁU KHỚP TRONG BỆNH VIÊM KHỚP DẠNG THẤP Ở CÁC GIAI ĐOẠN KHÁC NHAU.Đặc điểm chung của bệnh nhân.Hình ảnh siêu âm Doppler năng lượng sáu khớp. MỐI LIÊN QUAN GIỮA CHỈ SỐ US6 SCORE VỚI MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM LÂM SÀNG VÀ MỘT SỐ THANG ĐIỂM ĐÁNH GIÁ MỨC ĐỘ HOẠT ĐỘNG BỆNH.Mối liên quan giữa chỉ số cộng dồn bề dày màng hoạt dịch sáu khớp với một số đặc điểm lâm sàng và một số thang điểm đánh giá mức độ hoạt động bệnh.Liên quan giữa chỉ số cộng dồn tăng sinh mạch máu màng hoạt dịch sáu khớp với một số đặc điểm lâm sàng và thang điểm DAS28 CRP, SDAI, CDAI 113 KẾT LUẬN.121 TÀI LIỆU THAM KHẢO.137 luan an DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT ACR : Hội thấp khớp học Hoa Kỳ (American College of Rheumatology) Anti CCP : Kháng thể kháng CCP (Anti cyclic citrullinated peptide) CDAI : Thang điểm đánh giá mức độ hoạt động bệnh trên lâm sàng (Clinical Disease Activity Index) CRP : Protein C phản ứng (C – reactive protein) CT : Chụp cắt lớp vi tính (Computed Tomography) DAS : Thang điểm đánh giá mức độ hoạt động bệnh viêm khớp dạng thấp (Disease Activity Score) DAS28 : Thang điểm đánh giá mức độ hoạt động bệnh viêm khớp dạng thấp sử dụng 28 khớp (Disease Activity Score With 28-Joint Counts) ESR : Tốc độ máu lắng (Erythrocyte Sedimentation Rate) EULAR : Hội thấp khớp học Châu Âu (European League Against Rheumatism) HLA : Kháng nguyên bạch cầu người (Human leukocyte antigen) IL : Một nhóm cytokines có vai trò trung gian giữa các bạch cầu (Interleukin) MCP : Khớp bàn ngón (Metacarpophalangeal) PDUS : Siêu âm Doppler năng lượng (Power Doppler ultrasound) PIP : Khớp ngón gần (Proximal Interphalangeal) RF : Yếu tố dạng thấp RF (Rheumatoid Factor) SDAI : Thang điểm đánh giá mức độ hoạt động bệnh đơn giản (Simplified Disease Activity Index) SJC : Khớp sưng (Swollen Joint Count) TJC : Khớp đau (Tender Joint Count) TNF : Yếu tố hoại tử u (Tumor Necrosis Factor Alpha) VAS : Thang điểm đánh giá mức độ đau (Visual Analog Scale) VKDT : Viêm khớp dạng thấp luan an DANH MỤC BẢNG BIỂU Bảng 2.1: Tiêu chuẩn chẩn đoán VKDT theo ACR/EULAR 2010 [39].2: Các chỉ số nghiên cứu và phương pháp thu thập thông tin.3: Các mặt cắt quy ước trên siêu âm theo thang điểm Tamotsu Kamishima US6 score.4: Các thông số và phạm vi điểm của chỉ số SDAI.5: Các thông số và phạm vi điểm của chỉ số CDAI.1: Đặc điểm chung về lâm sàng.2: Đặc điểm chung về cận lâm sàng.4: Tổn thương khuyết xương trên X-quang của sáu khớp.5: Hẹp khe khớp trên X-quang ở nhóm bệnh nhân không có biểu hiện lâm sàng tại cả sáu khớp nghiên cứu.6: Khuyết xương trên X-quang ở nhóm bệnh nhân không có biểu hiện lâm sàng tại cả sáu khớp nghiên cứu.7: Phân loại giai đoạn bệnh theo Steinbroker.8: Phân loại bệnh nhân theo thang điểm DAS28CRP, SDAI, CDAI.9: Hình ảnh dịch khớp trên siêu âm.10: Hình ảnh viêm màng hoạt dịch khớp trên siêu âm.11: Hình ảnh khuyết xương tại sáu khớp trên siêu âm.12: Tỷ lệ có tăng sinh mạch máu màng hoạt dịch trên siêu âm Doppler năng lượng.13: Hình ảnh tăng sinh mạch máu màng hoạt dịch định tính theo Tamotsu Kamishima trên siêu âm Doppler năng lượng.14: Phân độ tăng sinh mạch máu màng hoạt dịch định lượng theo Klauser sửa đổi.15: Tỷ lệ bệnh nhân có tăng sinh mạch máu màng hoạt dịch ở ít nhất một khớp theo từng nhóm mức độ hoạt động bệnh.16: Tỷ lệ bệnh nhân có tăng sinh mạch máu màng hoạt dịch định tính ở ít nhất một khớp ở nhóm bệnh nhân không có biểu hiện lâm sàng tại sáu khớp.17: Hình ảnh viêm màng hoạt dịch ở nhóm bệnh nhân không có biểu hiện lâm sàng tại cả sáu khớp.68 luan an Bảng 3.18: Tỷ lệ tăng sinh mạch máu màng hoạt dịch ở nhóm bệnh nhân không có biểu hiện lâm sàng tại cả sáu khớp.19: Tỷ lệ khuyết xương trên siêu âm của nhóm bệnh nhân không có triệu chứng lâm sàng tại cả sáu khớp.20: Tỷ lệ bệnh nhân không sưng và không đau tại khớp nhưng có tăng sinh mạch máu màng hoạt dịch trên siêu âm.21: Khả năng phát hiện dịch khớp trên lâm sàng và siêu âm.22: Khả năng phát hiện bào mòn xương trên Xquang và siêu âm.23: Khả năng phát hiện viêm màng hoạt dịch trên lâm sàng và siêu âm.24: Chỉ số siêu âm Doppler sáu khớp theo Tamotsu Kamishima.25: Chỉ số siêu âm Doppler sáu khớp theo Tamotsu Kamishima ở nhóm bệnh nhân không có triệu chứng lâm sàng tại sáu khớp.26: Mối tương quan chỉ số bề dày màng hoạt dịch sáu khớp cộng dồn SH6 với một số yếu tố lâm sàng.27: Liên quan giữa chỉ số bề dày màng hoạt dịch sáu khớp cộng dồn SH6 với một số thang điểm đánh giá mức độ hoạt động bệnh.