Luận án tiến sĩ: Nghiên cứu kiểu hình và kiểu gen ở bệnh nhi beta thalassemia - Trường Đại học Y Hà Nội

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ TRƢỜNG ĐẠI HỌC Y HÀ NỘI NGUYỄN HOÀNG NAM NGHIÊN CỨU KIỂU HÌNH VÀ KIỂU GEN Ở BỆNH NHI BETA-THALASSEMIA LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC HÀ NỘI - 2019 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ TRƢỜNG ĐẠI HỌC Y HÀ NỘI NGUYỄN HOÀNG NAM NGHIÊN CỨU KIỂU HÌNH VÀ KIỂU GEN Ở BỆNH NHI BETA-THALASSEMIA Ngành: Nhi khoa Mã số: 62720135 LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: 1.TS BÙI VĂN VIÊN 2. DƢƠNG BÁ TRỰC HÀ NỘI - 2019 LỜI CAM ĐOAN Tôi là Nguyễn Hoàng Nam, nghiên cứu sinh khóa 30 Trường Đại học Y Hà Nội, chuyên ngành Nhi, xin cam đoan: 1. Đây là luận án do bản thân tôi trực tiếp thực hiện dưới sự hướng dẫn của Thầy Bùi Văn Viên và thầy Dương Bá Trực 2. Công trình này không trùng lặp với bất kỳ nghiên cứu nào khác đã được công bố tại Việt Nam 3.

Các số liệu và thông tin trong nghiên cứu là hoàn toàn chính xác, trung thực và khách quan, đã được xác nhận và chấp thuận của cơ sở nơi nghiên cứu Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm trước pháp luật về những cam kết này. Hà Nội, ngày 28 tháng 02 năm 2019 Người viết cam đoan LỜI CẢM ƠN Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS. Bùi Văn Viên và TS. Dương Bá Trực đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ để tôi hoàn thành luận án này.

Tôi xin chân thành cảm ơn Đảng ủy, Ban Giám đốc Bệnh viện Nhi trung ương, tập thể Khoa huyết học lâm sàng, Khoa huyết học xét nghiệm, Khoa di truyền và sinh học phân tử đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện nghiên cứu. Tôi xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu, Khoa Sau đại học trường Đại học Y Hà Nội đã giúp đỡ và tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu. Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô Bộ môn Nhi, Đại học Y Hà Nội đã giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện đề tài luận án. Tôi cũng xin chân thành cảm ơn GS.TS Nguyễn Công Khanh, người thầy người cha kính yêu đã giúp đỡ và động viên tôi rất nhiều trong quá trình làm luận án.

Tôi cũng xin chân thành cảm ơn Người Mẹ kính yêu đã yêu thương và động viên tôi rất nhiều. Tôi cũng xin chân thành cảm ơn người Vợ yêu quý và hai Con luôn sát cánh bên tôi. Tôi xin gửi lời cảm ơn đến các bạn bè, đồng nghiệp đã luôn động viên, hỗ trợ để tôi hoàn thành tốt nhiệm vụ học tập của mình. Tôi xin cám ơn gia đình bệnh nhi cà các chau bệnh nhi đã cộng tác để tôi hoàn thành nghiên cứu.

Chúc các Cháu bênh nhi nhanh hồi phục sức khỏe Tác giả Nguyễn Hoàng Nam MỤC LỤC Trang Lời cam đoan Lời cảm ơn Danh mục các bảng Danh mục các biểu đồ, sơ đồ, hình vẽ ĐẶT VẤN ĐỀ. 1 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU. Dịch tễ học β-thalassemia. Phân bố bệnh β-thalassemia trên thế giới.

β-thalassemia ở Việt Nam. Cơ sở di truyền β-thalassemia. Hemoglobin bình thường. Các gen mã hóa tổng hợp globin của hemoglobin.

Đột biến gen gây bệnh β-thalasemia. Tần số đột biến gen gây bệnh β-thalassemia ở Việt Nam. Lâm sàng huyết học bệnh β-thalassemia. Phân loại bệnh β-thalassemia.

Phân loại mới về thalassemia. Mang bệnh tiềm ẩn (Silent Carrier). β-thalassemia trung gian (β-thalassemia intermedia). Liên quan giữa kiểu gen – kiểu hình β-thalassemia.

Phân loại lâm sàng theo kiểu gen β-thalassemia. Liên quan giữa kiểu gen – kiểu hình β-thalassemia ẩn. Liên quan giữa kiểu gen - kiểu hình β-thalassemia nhẹ (β- thalassemia trait) 29 1. Liên quan giữa kiểu gen-kiểu hình β-thalassemia thể nặng (β- thalassemia major) 31 1.

Liên quan giữa kiểu gen-kiểu hình β-thalassemia thể trung gian (β-thalassemia intermedia). Khái quát về điều trị và dự phòng β-thalassemia. Dự phòng thalassemia. 38 CHƢƠNG 2: ĐỐI TƢỢNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.

Đối tƣợng nghiên cứu. Đối tượng nghiên cứu. Tiêu chuẩn chẩn đoán. Tiêu chuẩn loại trừ khỏi nghiên cứu.

Cỡ mẫu cần nghiên cứu. Phƣơng pháp nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu chung. Phương pháp lâm sàng.

Xét nghiệm huyết học. Xét nghiệm hóa sinh 41 2. Phát hiện và phân tích đột biến gen β-globin. Nội dung nghiên cứu và tiêu chuẩn đánh giá.

Phương pháp thu thập số liệu. Phương pháp xử lý số liệu. Thiết kế nghiên cứu 50 2. Đạo đức nghiên cứu.

51 CHƢƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU. Kiểu hình lâm sàng, huyết học β- Thalassemia. Một số đặc điểm dịch tễ học lâm sàng. Đặc điểm kiểu hình lâm sàng bệnh nhân β-thalassemia.

Cận lâm sàng 59 3. Kiểu gen ở bệnh nhi β-thalassemia. Các đột biến gen HBB phát hiện ở bệnh nhân β-thalassemia. Phân bố đột biến gen theo vị trí và chức năng gen.

Phân bố đột biến gen HBB theo kiểu gen. Phân bố đột biến gen β-thalassemia theo dân tộc. Đối chiếu kiểu gen-kiểu hình β- Thalassemia. Đối chiếu giữa kiểu gen- kiểu hình lâm sàng theo mức độ bệnh.

Đối chiến kiểu gen với chỉ số huyết học thể nặng và trung gian. 78 CHƢƠNG 4: BÀN LUẬN. Kiểu hình lâm sàng, huyết học β- Thalassemia. Một số đặc điểm về dịch tễ lâm sàng.

Đặc điểm về kiểu hình lâm sàng β – thalassemia. Đặc điểm về kiểu hình huyết học. Đột biến gen β -Globin ở bệnh nhân β -Thalassemia. Các đột biến gen HBB phát hiện.

Phân bố đột biến gen β– globin ở bệnh nhi β– thalassemia theo vị trí và chức năng gen 99 4. Phân bố theo kiểu gen. Phân bố đột biến gen β-thalassemia theo dân tộc. Đối chiếu kiểu gen-kiểu hình β -Thalassemia.

Đối chiếu giữa kiểu gen với lâm sàng β-thalassemia. Đối chiếu giữa kiểu gen với huyết học. 109 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN PHỤ LỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT α: Alpha : Beta : Delta : Gamma : Zeta A: Adenosine T: Thymidine G: Guanosine C: Cytidine 0: Không tổng hợp chuỗi Beta +: Giảm tổng hợp chuỗi Beta ++: Giảm nhẹ tổng hợp chuỗi Beta E: HbE ARMS-PCR: Amplification Refractory Mutation System – Polymerase Chain Reaction (Hệ thống khuyếch đại đột biến trơ – Phản ứng chuỗi polymerase) DNA: Desoxyribonucleic acid ĐB: Đột biến FSH: Follicle Stimulating Hormone (Hóc môn kích thích foliculin) GAP-PCR: GAP – Polymerase Chain Reaction (Phản ứng chuỗi polymerase cách đoạn) Hb: Hemoglobin HLA: Human Leukocyte Antigene (Kháng nguyên bạch cầu người) HPFH: Hereditary Persistance Fetal Hemoglobine (Tồn tại di truyền Hb bào thai) HPLC: High Performance Liquid Chromatography (Sắc Ký lỏng cao áp) LH: Lutein Hormone (Hóc môn lutein) MCH: HbTBHC (Hemoblobin trung bình hồng cầu) MCHC: NĐHbTBHC (Nồng độ Hb trung bình hồng cầu) MCV: TTTBHC (Thể tích trung bình hồng cầu) RNA: Ribonucleic acid IVS: Trình tự chèn Intron mRNA: message Ribonuclric acid (RNA thông tin) RDW: Red cell Distribution Width (DPBHC – Dải phân bố kích thước hồng cầu) 3‘UTR: 3‘ Untranscriptional Region (Vùng 3‘ không sao mã) 5‘UTR: 5‘ Untranscriptional Region (Vùng 5‘ không sao mã) DANH MỤC CÁC BẢNG Trang Bảng 1. Tần số mang gen bệnh β thalassemia và HbE ở Việt Nam.

Cấu trúc globin và thời kỳ xuất hiện các hemoglobin sinh lý. Thành phần hemoglobin bình thường. Phân loại một số dạng đột biến β-thalassemia phổ biến. Tần số đột biến gen β-thalassemia ở Việt Nam.

Phân loại lâm sàng β-thalassemia. Phân biệt β-thalassemia nặng và trung gian. Phân loại lâm sàng β-thalassemia theo kiểu gen. Các đột biến β-thalassemia tạo ra thể ẩn và thể nhẹ.

Cơ chế phân tử của β-thalassemia trung gian. Phân loại lâm sàng thalassemia. Thang điểm phân loại β-thalassemia trung gian. Tuổi và giới bệnh nhân nghiên cứu.

Phân bổ bệnh nhân nghiên cứu theo dân tộc. Lý do bệnh nhân vào viện. Tuổi phát hiện bệnh đầu tiên. Triệu chứng lâm sàng khi vào viện.

Sự tăng trưởng thể chất của trẻ β – thalassemia. Tuổi bắt đầu phải truyền máu ở bệnh nhân β-thalassemia. Số lần truyền máu/năm ở bệnh nhân β-thalassemia. Phân loại mức độ bệnh β-thalassemia nghiên cứu.

Phân loại mức độ bệnh β – thalassemia trung gian. Số lượng tế bào máu ngoại biên. Lượng Hemoglobin và hematocrit ở bệnh nhân β – thalassemia nghiên cứu. Mức độ thiếu máu ở bệnh nhân β – thalassemia trong nghiên cứu.

Các chỉ số về hồng cầu bệnh nhi β-thalassemia nghiên cứu. Thành phần hemoglobin ở các thể β-thalassemia. Một số chỉ số về chuyển hóa sắt ở bệnh nhân β-thalassemia. Một số chỉ số hóa sinh về gan, thận ở bệnh nhân β – thalassemia.

Các đột biến gen HBB ở bệnh nhân β-thalassemia. Phân bố các đột biến gen HBB ở bệnh nhân β-thalassemia theo chức năng gen. Phân bố đột biến gen HBB theo kiểu gen ở bệnh nhân β- thalassemia. Phân bố đột biến gen HBB ở bệnh nhân β-thalasssemia theo các dân tộc.

So sánh một số đột biến phổ biến giữa dân tộc Kinh với dân tộc Tày. So sánh đột biến phổ biến giữa dân tộc Kinh và dân tộc Thái. So sánh đột biến gen phổ biến giữa dân tộc Tày và dân tộc Thái. Đối chiếu các đột biến gen HBB với thể lâm sàng β- thalassemia và β-thalassemia/HbE.

Đối chiếu giữa đột biến gen HBB với thể bệnh theo mức độ nặng về lâm sàng. Đối chiếu các kiểu gen phối hợp đột biến với mức độ bệnh. Đối chiếu kiểu gen với kiểu hình lâm sàng thể nặng và trung gian. Đối chiếu kiểu gen HBB với một số chỉ số hồng cầu thể nặng và trung gian.

Đối chiếu kiểu gen với thành phần hemoglobin thể nặng và trung gian. So sánh một số biểu hiện lâm sàng của β -thalassemia và β- thalassemia/HbE. Tần số các đột biến gen HBB ở bệnh β-thalassemia tại Việt Nam. Các đột biến mất đoạn ở β– thalassemia.

Tần số đột biến gen β– globin ở một số nước Châu Á. Các đột biến β– thalassemia phổ biến ở một số nước Châu Âu, Địa Trung Hải. 97 DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ, HÌNH VẼ Trang Sơ đồ 2. Sơ đồ quy trình phát hiện đột biến gen β-globin.

Sơ đồ thiết kế nghiên cứu. Phân bố bệnh hemoglobin trên thế giới. Phân bố β-thalassemia và HbE ở các nước Đông Nam Á. Sự sắp xếp gen globin trên nhiễm sắc thể và các thành phần hemoglobin ở các thời kỳ phát triển.

Diễn biến sinh tổng hợp thành phần globin của hemoglobin và vị trí sinh hồng cầu trong quá trình phát triển. Vị trí các lớp đột biến điểm gây β thalassemia với các yếu tố cấu trúc quan trọng có trong gen HBB. Hình thái hồng cầu máu ngoại biên β-thalassemia nhẹ. Bệnh sinh β-thalassemia nặng .