Luận án: Đặc điểm lâm sàng và điều trị trầm cảm ở người bệnh Rối loạn cảm xúc lưỡng cực

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y HÀ NỘI LÊ THỊ THU HÀ NGHI£N CøU §ÆC §IÓM L¢M SµNG Vµ THùC TR¹NG §IÒU TRÞ TRÇM C¶M ë NGêI BÖNH RèI LO¹N C¶M XóC L¦ìNG CùC T¹I VIÖN SøC KHáe T©M THÇN LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC HÀ NỘI BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y HÀ NỘI LÊ THỊ THU HÀ NGHI£N CøU §ÆC §IÓM L¢M SµNG Vµ THùC TR¹NG §IÒU TRÞ TRÇM C¶M ë NGêI BÖNH RèI LO¹N C¶M XóC L¦ìNG CùC T¹I VIÖN SøC KHáe T©M THÇN Chuyên ngành: Tâm thần Mã số: 62720148 LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC Người hướng dẫn khoa học: 1.TS Nguyễn Kim Việt 2.TS Trần Hữu Bình HÀ NỘI LỜI CẢM ƠN Tôi xin chân thành cảm ơn Đảng ủy, Ban Giám hiệu, Phòng Đào tạo Sau đại học, Bộ môn Tâm thần - Trường Đại Học Y Hà Nội đã tạo mọi điều kiện giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu. Tôi xin chân thành cảm ơn Đảng ủy, Ban Giám đốc Bệnh viện Bạch Mai, Ban lãnh đạo Viện Sức khỏe Tâm thần - Bệnh viện Bạch Mai đã tạo mọi điều kiện giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu. Tôi xin chân thành cảm ơn Hội đồng khoa học đã có những góp ý sâu sắc để tôi hoàn thiện luận án với chất lượng tốt hơn. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới PGS.TS Nguyễn Kim Việt và PGS.TS Trần Hữu Bình, những người thầy với tất cả tâm huyết và tình cảm đã đi cùng tôi trên suốt chặng đường này.

Tôi xin cảm ơn tập thể các thầy cô bộ môn Tâm Thần, các bác sĩ, điều dưỡng, nhân viên Viện Sức khỏe Tâm thần - Bệnh viện Bạch Mai đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi hoàn thành luận án. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn đến những bệnh nhân đã đồng ý tham gia trong nghiên cứu của tôi và họ thực sự là những người thầy đáng quý để giúp tôi thực hiện luận án này. Cuối cùng, với tất cả tình cảm chân thành, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn với bố mẹ, chồng con, với bạn bè, anh chị em đồng nghiệp luôn là điểm tựa cho tôi vững bước. LÊ THỊ THU HÀ LỜI CAM ĐOAN Tôi là Lê Thị Thu Hà, nghiên cứu sinh khóa 29 Trường Đại học Y Hà Nội, chuyên ngành Tâm Thần, xin cam đoan: 1.

Đây là luận án do bản thân tôi trực tiếp thực hiện dưới sự hướng dẫn của Thầy PGS.TS Nguyễn Kim Việt và PGS.TS Trần Hữu Bình. Công trình này không trùng lặp với bất kỳ nghiên cứu nào khác đã được công bố tại Việt Nam. Các số liệu và thông tin trong nghiên cứu là hoàn toàn chính xác, trung thực và khách quan, đã được xác nhận và chấp thuận của cơ sở nơi nghiên cứu. Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm trước pháp luật về những cam kết này.

LÊ THỊ THU HÀ DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT ATK An thần kinh CGI Thang đánh giá chung về lâm sàng (The Clinical Global Impressions Scale) CKS Chỉnh khí sắc CTC Chống trầm cảm DSM Tài liệu chẩn đoán và thống kê các rối loạn tâm thần (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders) GĐHC Giai đoạn hưng cảm GĐTC Giai đoạn trầm cảm ICD - 10 Bảng phân loại bệnh quốc tế lần thứ 10 (International Classification of Diseases, 10th edition) RLCXLC Rối loạn cảm xúc lưỡng cực RLTCTD Rối loạn trầm cảm tái diễn TDKMM Tác dụng không mong muốn VSKTT Viện Sức khoẻ Tâm thần MỤC LỤC ĐẶT VẤN ĐỀ.1 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN. TRẦM CẢM VÀ RỐI LOẠN CẢM XÚC LƯỠNG CỰC. Khái niệm về trầm cảm và rối loạn cảm xúc lưỡng cực. Lịch sử nghiên cứu, tên gọi, định nghĩa và phân loại rối loạn cảm xúc lưỡng cực.

Bệnh nguyên, bệnh sinh rối loạn cảm xúc lưỡng cực. ĐẶC ĐIỂM TRẦM CẢM TRONG RỐI LOẠN CẢM XÚC LƯỠNG CỰC. Đặc điểm chung của trầm cảm. Những đặc điểm trầm cảm trong rối loạn cảm xúc lưỡng cực.

ĐIỀU TRỊ TRẦM CẢM TRONG RỐI LOẠN CẢM XÚC LƯỠNG CỰC. Nguyên tắc điều trị. Các lựa chọn điều trị. Tái diễn giai đoạn bệnh và sự phục hồi chức năng.

MỘT SỐ NGHIÊN CỨU TRONG NƯỚC VÀ TRÊN THẾ GIỚI. Nghiên cứu về đặc điểm lâm sàng của trầm cảm trong rối loạn cảm xúc lưỡng cực. Nghiên cứu về thực trạng điều trị trầm cảm.42 CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU.

Tiêu chuẩn lựa chọn. Tiêu chuẩn loại trừ. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Thời gian và địa điểm nghiên cứu.

Thiết kế nghiên cứu. Cỡ mẫu nghiên cứu. Các công cụ nghiên cứu. Các biến số nghiên cứu.

Cách thức thu thập số liệu. Xử lý số liệu, bàn luận kết luận và công bố khoa học. PHÂN TÍCH VÀ XỬ LÝ SỐ LIỆU. CÁC SAI SỐ TRONG NGHIÊN CỨU VÀ CÁCH KHẮC PHỤC.

ĐẠO ĐỨC NGHIÊN CỨU.57 CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU. ĐẶC ĐIỂM CHUNG NHÓM ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU. Đặc điểm giới tính, nhóm tuổi tại thời điểm nghiên cứu. Đặc điểm về nơi cư trú, tình trạng hôn nhân, hoàn cảnh sống, trình độ học vấn.

Đặc điểm về học vấn, nghề nghiệp. ĐẶC ĐIỂM LÂM SÀNG TRẦM CẢM TRONG RỐI LOẠN CẢM XÚC LƯỠNG CỰC. Đặc điểm tiền sử rối loạn/ bệnh. Đặc điểm trầm cảm ở bệnh nhân nghiên cứu.

Đặc điểm đáp ứng điều trị. ĐẶC ĐIỂM ĐIỀU TRỊ TRẦM CẢM TRONG RỐI LOẠN CẢM XÚC LƯỠNG CỰC. Đặc điểm số ngày điều trị theo thể bệnh. Đặc điểm sử dụng thuốc.

Đặc điểm sự thuyên giảm các triệu chứng. Đặc điểm tình trạng bệnh lúc ra viện. Sự tuân thủ điều trị. Sự tái diễn, tái phát sau 12 tháng theo dõi.

Chức năng cá nhân, nghề nghiệp, xã hội sau 12 tháng theo dõi. Một số yếu tố liên quan ảnh hưởng đến sự tái phát, tái diễn rối loạn cảm xúc lưỡng cực sau 12 tháng theo dõi điều trị.90 CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN. ĐẶC ĐIỂM CHUNG NHÓM ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU. Đặc điểm giới tính, tuổi bệnh nhân tại thời điểm nghiên cứu.

Đặc điểm về nơi cư trú, tình trạng hôn nhân, hoàn cảnh sống, trình độ học vấn. Đặc điểm về học vấn, nghề nghiệp. ĐẶC ĐIỂM LÂM SÀNG TRẦM CẢM TRONG RLCXLC. Đặc điểm tiền sử rối loạn bệnh.

Đặc điểm lâm sàng trầm cảm trong rối loạn cảm xúc lưỡng cực. THỰC TRẠNG ĐIỀU TRỊ TRẦM CẢM TRONG RLCXLC. Đặc điểm số ngày điều trị theo thể bệnh. Đặc điểm sử dụng thuốc.

Đặc điểm thuyên giảm các triệu chứng. Đặc điểm tình trạng bệnh lúc ra viện. Đặc điểm sự tuân thủ sau 12 tháng theo dõi. Sự tái diễn, tái phát sau 12 tháng theo dõi.

Chức năng cá nhân, nghề nghiệp, xã hội sau 1 năm theo dõi. Một số yếu tố liên quan tới tái phát, tái diễn giai đoạn bệnh. NHỮNG ƯU ĐIỂM VÀ HẠN CHẾ CỦA NGHIÊN CỨU.144 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC DANH MỤC BẢNG Bảng 1. Mười mục tiêu can thiệp quan trọng đối với RLCXLC.

Mục tiêu của các phương pháp điều trị đối với RLCXLC. So sánh các hướng dẫn điều trị trầm cảm lưỡng cực cấp. Hướng dẫn điều trị rối loạn cảm xúc và lo âu của Canada. So sánh các hướng dẫn cho điều trị duy trì.

Các tiêu chuẩn đáp ứng và diễn biến bệnh. Chỉ số hiệu quả trên thang CGI. Đặc điểm giới tính, nhóm tuổi. Đặc điểm cư trú, tôn giáo, hôn nhân, kinh tế gia đình.

Đặc điểm học vấn, nghề nghiệp. Đặc điểm tuổi khởi phát. Đặc điểm giai đoạn bệnh đầu tiên. Đặc điểm số giai đoạn bệnh trước vào viện.

Thời gian kéo dài các giai đoạn trầm cảm trước vào viện. Các triệu chứng thời kì khởi phát. Cách thức xuất hiện các triệu chứng thời kì khởi phát. Các triệu chứng đặc trưng thời kì toàn phát.

Các triệu chứng phổ biến thời kì toàn phát. Các triệu chứng cơ thể thời kì toàn phát. Ý tưởng, toan tự sát. Các triệu chứng của trầm cảm không điển hình.

Các triệu chứng hưng cảm trong trạng thái trầm cảm hỗn hợp. Các triệu chứng lo âu. Các cơn tức giận, dễ bị kích thích. Số ngày điều trị theo thể bệnh.

Đặc điểm sử dụng phối hợp thuốc. Đặc điểm sử dụng thuốc chỉnh khí sắc. Đặc điểm sử dụng thuốc an thần kinh. Đặc điểm sử dụng thuốc chống trầm cảm.

Đặc điểm các tác dụng không mong muốn. Trên thang điểm CGI. Trên thang BECK. Chức năng cá nhân, nghề nghiệp, xã hội sau 12 tháng.

Một số yếu tố liên quan đến sự tái phát, tái diễn sau 12 tháng điều trị. So sánh tỷ lệ tái phát, tái diễn của chúng tôi với một số tác giả.136 DANH MỤC BIỂU ĐỒ Biểu đồ 3. Đặc điểm tiền sử gia đình mắc rối loạn tâm thần nội sinh. Xuất hiện giai đoạn trầm cảm trong 4 tuần sau sinh.

Đặc điểm tiền sử sử dụng chất. Một số yếu tố liên quan tới khởi phát giai đoạn bệnh hiện tại. Đặc điểm thể bệnh theo ICD-10. Đặc điểm mức độ bệnh lý theo thang BECK.

Đặc điểm phân loại thể bệnh theo DSM-5. Biểu hiện loạn thần. Xuất hiện trạng thái hưng cảm, hưng cảm nhẹ sau bắt đầu điều trị. Xuất hiện trạng thái trầm cảm hỗn hợp sau bắt đầu điều trị.

Xuất hiện ý tưởng, hành vi tự sát sau bắt đầu điều trị. Dung nạp điều trị. Thuyên giảm các triệu chứng đặc trưng. Thuyên giảm các triệu chứng phổ biến.

Thuyên giảm các triệu chứng cơ thể. Đặc điểm tuân thủ điều trị. Tỷ lệ trầm cảm mắc phải tích lũy trong 12 tháng. Tỷ lệ hưng cảm nhẹ mắc phải tích lũy trong 12 tháng.

Tỷ lệ hưng cảm mắc phải tích lũy trong 12 tháng.88 DANH MỤC HÌNH Hình 1.1: Mô hình sinh bệnh học trầm cảm của Akiskal và Mckinney.2: Phân bố của rối loạn cảm xúc.3: Quản lý trầm cảm lưỡng cực giai đoạn cấp tính.1: Các bước thu thập số liệu………………………………………55 1 ĐẶT VẤN ĐỀ Trầm cảm là trạng thái bệnh lý phổ biến trong lĩnh vực tâm thần học, đặc trưng bởi sự ức chế toàn bộ các mặt hoạt động tâm thần. Trên lâm sàng, trầm cảm có thể xuất hiện trong rối loạn cảm xúc và các rối loạn tâm thần khác (các rối loạn liên quan đến stress, rối loạn khí sắc thực tổn, rối loạn liên quan tới dùng chất…). Trong các rối loạn cảm xúc nội sinh, trầm cảm trong rối loạn cảm xúc lưỡng cực chiếm một tỷ lệ đáng kể. Việc chẩn đoán rối loạn cảm xúc lưỡng cực dễ dàng hơn khi bệnh nhân đã có tiền sử xuất hiện những giai đoạn hưng cảm, hưng cảm nhẹ.

Tuy nhiên, dù đặc trưng của rối loạn cảm xúc lưỡng cực I là những giai đoạn hưng cảm, nhưng vẫn có tới 51,6% bệnh nhân có biểu hiện những giai đoạn đầu tiên là những giai đoạn trầm cảm [1], và việc chẩn đoán rối loạn cảm xúc lưỡng cực II càng khó khăn khi khó nhận diện những giai đoạn hưng cảm nhẹ.