Luận án tiến sĩ: Đặc điểm dịch tễ, lâm sàng bệnh võng mạc đái tháo đường và hiệu quả can thiệp tại Hà Nam - Trường Đại học Y Hà Nội

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y HÀ NỘI NGUYỄN TRỌNG KHẢI NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM DỊCH TỄ, LÂM SÀNG BỆNH VÕNG MẠC ĐÁI THÁO ĐƯỜNG VÀ HIỆU QUẢ BIỆN PHÁP CAN THIỆP TẠI TỈNH HÀ NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC HÀ NỘI BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y HÀ NỘI ========= NGUYỄN TRỌNG KHẢI NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM DỊCH TỄ, LÂM SÀNG BỆNH VÕNG MẠC ĐÁI THÁO ĐƯỜNG VÀ HIỆU QUẢ BIỆN PHÁP CAN THIỆP TẠI TỈNH HÀ NAM Chuyên ngành : Nhãn khoa Mã số : 62720157 LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC Người hướng dẫn khoa học: 1. Hoàng Năng Trọng 2. Hoàng Thị Phúc HÀ NỘI LỜI CẢM ƠN Trong quá trình thực hiện đề tài “Đặc điểm dịch tễ, lâm sàng bệnh võng mạc đái tháo đường và hiệu quả biện pháp can thiệp tại tỉnh Hà Nam” tôi đã nhận được nhiều sự giúp đỡ, tạo điều kiện của Ban Giám hiệu Trường Đại học Y Hà Nội, Ban Giám đốc Bệnh viện Mắt Trung ương, Lãnh đạo Sở Y tế tỉnh Hà Nam, Phòng Quản lý Đào tạo Sau Đại học và Bộ môn Nhãn khoa Trường Đại học Y Hà Nội; Bệnh viện Đa khoa, Bệnh viện Mắt và Trung tâm Y tế các huyện Bình Lục và Lý Nhân thuộc tỉnh Hà Nam, các nhà khoa học, cán bộ, chuyên viên Nhãn khoa. Tôi xin bày tỏ lòng cảm ơn trân trọng về sự giúp đỡ đó.

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS Hoàng Năng Trọng và PGS.TS Hoàng Thị Phúc – hai vị Thầy trực tiếp hướng dẫn cho tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu. Tôi xin chân thành cảm ơn gia đình, bạn bè, người thân đã động viên, khích lệ, tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án này. TÁC GIẢ LUẬN ÁN Nguyễn Trọng Khải LỜI CAM ĐOAN Tôi là Nguyễn Trọng Khải nghiên cứu sinh khoá 31, chuyên ngành nhãn khoa, Trường Đại học Y Hà Nội xin cam đoan: 1. Đây là luận án do bản thân tôi trực tiếp thực hiện dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Hoàng Năng Trọng và PGS.TS Hoàng Thị Phúc.

Công trình này không trùng lặp với bất kỳ nghiên cứu nào khác đã được công bố tại Việt Nam. Các số liệu và thông tin trong nghiên cứu là hoàn toàn chính xác, trung thực và khách quan, đã được xác nhận và chấp thuận của cơ sở nơi nghiên cứu. Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm trước pháp luật về những cam đoan này. Người viết cam đoan Nguyễn Trọng Khải DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT STT Chữ viết tắt Chữ viết đầy đủ 1 BHYT Bảo hiểm Y tế 2 BMI Chỉ số khối cơ thể (Body Mass Index) 3 DCCT Nghiên cứu kiểm soát đái tháo đường và các biến chứng (The diabetes control and complications trial study) 4 ĐLC Độ lệch chuẩn 5 ĐNT Đếm ngón tay 6 ĐTĐ Đái tháo đường 7 ETDRS Nghiên cứu điều trị sớm bệnh võng mạc đái tháo đường (Early Treatment Diabetic Retinopathy Study) 8 GEE Các biểu thức ước lượng tổng quát (Generalized Estimating Equations) 9 HQCT Hiệu quả can thiệp 10 KTC Khoảng tin cậy 11 MAU Albumin niệu vi lượng (Micro Albuminuria) 12 St (-) Sáng tối âm tính 13 St (+) Sáng tối dương tính 14 TB Trung bình 15 THA Tăng huyết áp 16 UKPDS Nghiên cứu tiến cứu bệnh đái tháo đường ở Vương quốc Anh (The UK Prospective Diabetes Study) 17 VEGF Yếu tố tăng sinh nội mô mạch máu (Vascular endothelial growth factor) 18 VMĐTĐ Võng mạc đái tháo đường 19 WESDR Nghiên cứu dịch tễ học võng mạc đái tháo đường của Đại học Wisconsin (Wisconsin Epidemiology Study of Diabetic Retinopathy) 20 WHO Tổ chức Y tế Thế giới (World Health Organization) MỤC LỤC ĐẶT VẤN ĐỀ.1 Chương 1: TỔNG QUAN.

Đặc điểm dịch tễ bệnh đái tháo đường. Định nghĩa bệnh đái tháo đường. Phân loại bệnh đái tháo đường. Các biến chứng của bệnh đái tháo đường.

Đặc điểm dịch tễ, lâm sàng bệnh võng mạc đái tháo đường. Đặc điểm dịch tễ bệnh võng mạc đái tháo đường. Sinh bệnh học bệnh võng mạc đái tháo đường. Đặc điểm lâm sàng bệnh võng mạc đái tháo đường.

Một số yếu tố liên quan đến bệnh võng mạc đái tháo đường. Các biện pháp can thiệp dự phòng và điều trị bệnh võng mạc đái tháo đường. Các biện pháp can thiệp dự phòng. Các phương pháp điều trị.

Tình hình nghiên cứu bệnh võng mạc đái tháo đường trên thế giới và tại Việt Nam. Trên thế giới. Tại Việt Nam. Một số đặc điểm kinh tế - xã hội và sự quản lý bệnh đái tháo đường/bệnh võng mạc đái tháo đường tại tỉnh Hà Nam.

Khung lý thuyết của nghiên cứu.41 Chương 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Đối tượng nghiên cứu. Đối tượng nghiên cứu mục tiêu 1. Đối tượng nghiên cứu mục tiêu 2.

Thời gian và địa điểm nghiên cứu. Thời gian và địa điểm nghiên cứu mục tiêu 1. Thời gian và địa điểm nghiên cứu mục tiêu 2. Phương pháp nghiên cứu.

Thiết kế nghiên cứu. Cỡ mẫu và chọn mẫu. Trang thiết bị phục vụ nghiên cứu. Các bước tiến hành nghiên cứu.

Biến số và chỉ số nghiên cứu. Nghiên cứu mô tả cắt ngang. Nghiên cứu can thiệp. Công cụ và phương pháp thu thập số liệu.

Xử lý số liệu. Đạo đức trong nghiên cứu.52 Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU. Đặc điểm dịch tễ, lâm sàng và một số yếu tố liên quan của bệnh võng mạc đái tháo đường. Đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu.

Đặc điểm về mắt của đối tượng nghiên cứu. Đặc điểm tiền sử bệnh đái tháo đường. Đặc điểm cận lâm sàng của đối tượng nghiên cứu. Một số yếu tố liên quan đến tình trạng mắc bệnh võng mạc đái tháo đường.

Đánh giá hiệu quả can thiệp phòng chống bệnh võng mạc đái tháo đường. Địa bàn can thiệp và thông tin chung. Thực trạng mới mắc bệnh võng mạc đái tháo đường. Sự thay đổi về tình trạng thị lực.

Sự thay đổi các chỉ số BMI, đường máu và huyết áp. Sự thay đổi về chế độ theo dõi, chế độ điều trị và hiệu quả điều trị bệnh đái tháo đường. Sự thay đổi kiến thức, thực hành về phòng và điều trị bệnh đái tháo đường/võng mạc đái tháo đường. Hiệu quả quá trình can thiệp.83 Chương 4: BÀN LUẬN.

Đặc điểm dịch tễ, lâm sàng và một số yếu tố liên quan của bệnh võng mạc đái tháo đường. Đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu. Đặc điểm các bệnh về mắt. Đặc điểm tiền sử và cận lâm sàng.

Một số yếu tố liên quan đến tình trạng mắc bệnh võng mạc đái tháo đường. Đánh giá hiệu quả can thiệp phòng chống bệnh võng mạc đái tháo đường. Địa bàn can thiệp và thông tin chung. Thay đổi về tỷ lệ mới mắc bệnh võng mạc đái tháo đường.

Sự thay đổi về tình trạng thị lực. Sự thay đổi các chỉ số BMI, đường máu và tăng huyết áp. Sự thay đổi về chế độ theo dõi, chế độ điều trị và hiệu quả điều trị. Sự thay đổi kiến thức và thực hành về phòng chống bệnh.

Đánh giá hiệu quả can thiệp. Hạn chế của đề tài.115 HƯỚNG NGHIÊN CỨU TIẾP.116 NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN.117 DANH MỤC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC DANH MỤC BẢNG Bảng 1.1: Sự khác nhau giữa đái tháo đường týp 1 và týp 2.1: Đặc điểm về độ tuổi và giới tính.2: Đặc điểm về trình độ học vấn và nghề nghiệp.3: Đặc điểm về nơi cư trú và hoàn cảnh kinh tế.4: Phân bố tỷ lệ tình trạng xuất huyết dịch kính, xuất huyết võng mạc và mạch máu võng mạc thay đổi.5: Phân bố tỷ lệ tình trạng xuất tiết cứng, xuất tiết mềm và phù hoàng điểm.6: Phân bố tỷ lệ về chế độ theo dõi, chế độ điều trị và hiệu quả điều trị.7: Phân bố tỷ lệ thời gian mắc bệnh đái tháo đường.8: Phân bố tỷ lệ tình trạng lipid máu và chỉ số BMI.9: Mối liên quan giữa các yếu tố nhân trắc học và kinh tế xã hội với tình trạng mắc bệnh võng mạc đái tháo đường.10: Mối liên quan giữa các yếu tố bệnh sử với tình trạng mắc bệnh võng mạc đái tháo đường .11: Mối liên quan giữa các chỉ số cận lâm sàng với tình trạng mắc bệnh võng mạc đái tháo đường.12: Mối liên quan giữa kiến thức, thực hành với tình trạng mắc bệnh võng mạc đái tháo đường.13: Phân bố tỷ lệ các đối tượng tham gia nghiên cứu trước và sau can thiệp tại 2 huyện thuộc tỉnh Hà Nam.14: Phân bố tỷ lệ mới mắc bệnh võng mạc đái tháo đường trước và sau can thiệp.15: Kiểm định sự thay đổi thị lực trước và sau can thiệp.16: Kiểm định sự thay đổi các chỉ số BMI và đường máu trước và sau can thiệp.17: Sự thay đổi về tình trạng tăng huyết áp trước và sau can thiệp.18: Phân bố tỷ lệ về chế độ theo dõi, chế độ điều trị và hiệu quả điều trị đái tháo đường trước và sau can thiệp.19: Sự thay đổi trung bình điểm kiến thức, thực hành trước và sau can thiệp.20: Phân bố tỷ lệ thay đổi kiến thức và thực hành trước và sau can thiệp.21: Hiệu quả quá trình can thiệp phòng chống bệnh võng mạc đái tháo đường sử dụng mô hình ước lượng tổng quát.83 12,61,66,71,72,75,89,91,143-147,153-155 56,57, 60,64,102 1-11,13-55,58,59,62,63,65,67-70,73,74,76-88,90,92-101,103-142,148- 152,156- DANH MỤC BIỂU ĐỒ Hình 1.1: Sơ đồ bệnh sinh của bệnh võng mạc đái tháo đường.2: Hình ảnh các loại tổn thương võng mạc.3: Khung lý thuyết của nghiên cứu. Sơ đồ thực hiện nghiên cứu.1: Phân bố tỷ lệ sử dụng bảo hiểm y tế.2: Phân bố tỷ lệ tình trạng thị lực tại các huyện.3: Phân bố tỷ lệ các bệnh về mắt.4: Phân bố tỷ lệ tổn thương võng mạc do đái tháo đường.5: Phân bố tỷ lệ mức độ tổn thương võng mạc.6: Phân bố tỷ lệ tình trạng đường máu.7: Phân bố tỷ lệ tăng huyết áp.8: Phân bố tỷ lệ kiến thức tốt về phòng và điều trị bệnh đái tháo đường/võng mạc đái tháo đường.9: Phân bố tỷ lệ thực hành tốt về phòng và điều trị bệnh đái tháo đường/võng mạc đái tháo đường.10 : Mức độ tổn thương võng mạc của các bệnh nhân mới mắc võng mạc đái tháo đường sau can thiệp.1: So sánh tỷ lệ mắc bệnh võng mạc đái tháo đường với một số kết quả nghiên cứu tại Việt Nam.2: So sánh tình trạng theo dõi bệnh đái tháo đường với một số nghiên cứu khác tại Việt Nam.3: So sánh tỷ lệ mới mắc tích lũy bệnh võng mạc đái tháo đường với một số nghiên cứu trên thế giới.102 1 ĐẶT VẤN ĐỀ Đái tháo đường (ĐTĐ) là bệnh rối loạn chuyến hóa glucid mạn tính, bệnh phổ biến có tính chất xã hội, là một trong ba bệnh không lây truyền có tốc độ phát triển nhanh nhất: ung thư, tim mạch, đái tháo đường [1], [2].