Luận án nghiên cứu mối tương quan đột biến gen ATP7B và kiểu hình bệnh Wilson ở bệnh nhân Việt Nam

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT ATP7B : P-type ATPase CT : Computer Tomography Scanner (Cắt lớp vi tính) ddATP : Dideoxyadenin triphosphat ddCTP : Dideoxycitosin triphosphat ddGTP : Dideoxyguanin triphosphat ddNTP : Dideoxynucleoside triphosphat ddTTP : Dideoxytimin triphosphat DNA : Deoxyribonucleic acid dNTP : Deoxynucleoside triphosphat Kb : Kilobase kD : Kilo dantol MRI : Magnetic Resonance Image (Cộng hưởng từ) MRS : Magnetic Resonance Spectroscopy (Cộng hưởng từ quang phổ) PCR : Polymerase Chain Reaction (Phản ứng khuếch đại chuỗi) pDHPLC : Partially Denaturing High-Performance Liquid Chromatography (Sắc ký lỏng cao áp biến tính một phần) PET : Positron Emission Tomography (Cắt lớp phát điện tử dương) PRNP : Protein prion SNP : Single Nucleotid Polymorphisms (Đa hình đơn nucleotid) ALT : Alanine aminotransferase AST : Aspartate aminotransferase MBDs : Metal Binding Domains (vùng gắn kim loại) MỤC LỤC ĐẶT VẤN ĐỀ. 1 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU. Đặc điểm bệnh Wilson. Khái niệm về bệnh Wilson.

Lịch sử nghiên cứu bệnh Wilson. Dịch tễ bệnh Wilson. Sinh lý bệnh học bệnh Wilson. Đặc điểm lâm sàng và cận lâm sàng của bệnh Wilson.

Tiên lượng và phòng bệnh. Bệnh học phân tử bệnh Wilson. Vị trí, cấu trúc và chức năng của gen ATP7B. Đột biến gen ATP7B gây bệnh Wilson.

Đặc điểm di truyền của bệnh Wilson. Cơ chế bệnh học phân tử của bệnh Wilson. Các kỹ thuật phát hiện đột biến gen ATP7B. Kỹ thuật sắc ký lỏng cao áp biến tính.

Sử dụng enzym cắt giới hạn. Kỹ thuật giải trình tự gen. M i tương quan giữa đột biến gen ATP7B và kiểu hình ở bệnh nhân Wilson. M i tương quan giữa các dạng đột biến và kiểu hình.

Tương quan giữa một s đột biến điểm trên gen ATP7B và kiểu hình. 44 CHƢƠNG 2: ĐỐI TƢỢNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Đ i tượng nghiên cứu. Địa điểm nghiên cứu.

Thời gian nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Cỡ mẫu nghiên cứu.

Các nội dung nghiên cứu. Các bước tiến hành nghiên cứu. Hỏi bệnh và khám lâm sàng. Xét nghiệm sinh hóa và chẩn đoán hình ảnh.

Quy trình phân tích đột biến gen ATP7B. Xử lý kết quả. Vấn đề đạo đức trong nghiên cứu. 57 CHƢƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU.

Một s đặc điểm lâm sàng và cận lâm sàng. Đặc điểm lâm sàng. Triệu chứng cận lâm sàng. Thể lâm sàng của bệnh Wilson.

Kết quả phân tích gen ATP7B. Kết quả tách chiết DNA. Kết quả xác định đột biến gen ATP7B .3 Các dạng đột biến gen ATP7B ở bệnh nhân Wilson. M i tương quan giữa đột biến gen ATP7B và kiểu hình của bệnh Wilson.

M i tương quan giữa s alen đột biến và kiểu hình ở bệnh nhân Wilson. M i tương quan giữa dạng đột biến và kiểu hình bệnh Wilson. 78 CHƢƠNG 4: BÀN LUẬN. Một s đặc điểm lâm sàng và cận lâm sàng của bệnh Wilson.

Một s đặc điểm lâm sàng của bệnh Wilson. Một s đặc điểm cận lâm sàng của bệnh Wilson. Các biến đổi về hình ảnh học. Các thể lâm sàng của bệnh.

Kết quả phân tích gen ATP7B. Phân tích m i tương quan giữa s alen đột biến trên gen ATP7B và kiểu hình của bệnh nhân Wilson. M i tương quan giữa tuổi khởi phát và s alen đột biến. M i tương quan giữa nồng độ ceruloplasmin huyết thanh và s alen đột biến.

M i tương quan giữa đồng niệu 24 giờ và s alen đột biến. M i tương quan giữa thể lâm sàng và s alen đột biến. Phân tích m i tương quan giữa dạng đột biến trên gen ATP7B và kiểu hình của bệnh nhân Wilson. M i tương quan giữa tuổi khởi phát và dạng đột biến.

M i tương quan giữa nồng độ ceruloplasmin huyết thanh và dạng đột biến. M i tương quan giữa đồng niệu 24 giờ và dạng đột biến. M i tương quan giữa thể lâm sàng và dạng đột biến. 120 DANH MỤC CÁC BÀI BÁO ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC DANH MỤC BẢNG Bảng 1.

Chỉ s tiên lượng suy gan t i cấp. Kế hoạch ứng dụng lâm sàng của liệu pháp gen. Một s dạng đột biến phổ biến trên thế giới. Kiểu gen trên bệnh nhân Wilson Trung Qu c.

Thang điểm chẩn đoán bệnh Wilson theo Ferenci. Thành phần phản ứng PCR. Chu trình nhiệt phản ứng PCR. Thành phần của phản ứng sequencing.

Chu trình nhiệt của phản ứng sequencing. Tuổi khởi phát bệnh. Triệu chứng ở giai đoạn khởi phát. Triệu chứng ở giai đoạn toàn phát.

Tiền sử gia đình của bệnh nhân Wilson. Định lượng ceruloplasmin huyết thanh. Định lượng transaminase huyết thanh. Xét nghiệm đồng niệu 24 giờ.

Kết quả siêu âm ổ bụng. Kết quả chụp MRI sọ não. Phân b đột biến trên gen ATP7B của bệnh nhân Wilson .11: Đặc điểm lâm sàng và cận lâm sàng của các bệnh nhân Wilson mang đột biến mới và đột biến đ được công b gây bệnh trên gen ATP7B. Đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng và s alen đột biến.

Chỉ s tương quan giữa các thể lâm sàng và s alen đột biến. Đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng và dạng đột biến. Chỉ s tương quan giữa các thể lâm sàng và dạng đột biến. 82 DANH MỤC HÌNH Hình 1.

Chu trình chuyển hóa của đồng trong cơ thể. Hình ảnh vòng Kayser-Fleischer ở rìa giác mạc. Hình ảnh đục nhân mắt hình hoa hướng dương .4: Hình ảnh giảm tỷ trọng trên CT sọ n o bệnh nhân nữ 14 tuổi bị bệnh Wilson. Hình ảnh MRI sọ n o của bệnh nhân Wilson.

Hình ảnh chụp PET n o của bệnh nhân Wilson. Cấu trúc protein ATP7B. Phân b một s đột biến trên gen ATP7B. Phân b đột biến trên gen ATP7B.

Phả hệ một gia đình bị bệnh di truyền lặn trên NST thường. Vị trí đột biến trên gen ATP7B. Nguyên tắc kỹ thuật pDHPLC. Hình ảnh minh họa xác định đột biến R778W trên gen ATP7B bằng kỹ thuật cắt enzym giới hạn.

Trình tự nucleotid được xác định trên máy giải trình tự gen. Các dạng đột biến và thể lâm sàng của bệnh Wilson. Tỷ lệ mắc bệnh theo giới. Hình ảnh tăng tín hiệu nhân xám đ i xứng 2 bên trên phim MRI của bênh nhân m s W56.

Các thể lâm sàng của bệnh Wilson. Hình ảnh sản phẩm PCR đoạn gen ở exon 8 của gen ATP7B. Hình giải trình tự gen của bệnh nhân m W8. Hình giải trình tự gen của bệnh nhân m W37.

Hình giải trình tự gen của bệnh nhân m W38. Phân b tuổi khởi phát và s alen đột biến. Phân b nồng độ cerulopllasmin huyết thanh và s alen đột biến. Phân b nồng độ đồng niệu 24 giờ và s alen đột biến.

Phân b thể lâm sàng và s alen đột biến. Phân b tuổi khởi phát và dạng đột biến. Phân b nồng độ ceruloplasmin huyết thanh và dạng đột biến. Phân b đồng niệu 24 giờ và dạng đột biến.

Phân b dạng đột biến và thể lâm sàng của bệnh Wilson. Hình ảnh bệnh nhân m s W55. Hình giải trình tự gen của bệnh nhân m W55. Hình ảnh bệnh nhân W31.

Hình giải trình tự gen của bệnh nhân m W31. Hình ảnh bệnh nhân W58. Hình giải trình tự gen của gia đình bệnh nhân m s W58. Hình ảnh gia đình bệnh nhân m s W58.

118 1 ĐẶT VẤN ĐỀ Y học hiện đại đ có những bước tiến nhanh trong khoảng vài thập kỷ trở lại đây, sau sự kiện các nhà khoa học hoàn tất việc giải m bộ gen người. Cơ chế bệnh sinh dần dần được sáng tỏ ở mức độ phân tử, làm tiền đề cho việc chẩn đoán và điều trị can thiệp trúng đích nhằm giải quyết tận g c căn nguyên của bệnh. Năm 1993 Kary Mullis, người phát minh ra kỹ thuật PCR (Polymerase Chain Reaction: phản ứng khuếch đại chuỗi) được trao giải Nobel về hóa học. Từ đó kỹ thuật PCR được nhanh chóng được phát triển và ứng dụng rộng r i trong các nghiên cứu về lĩnh vực sinh học phân tử.

Những tiến bộ của ngành hoá sinh, sinh học phân tử đ giúp sàng lọc, chẩn đoán sớm, phòng bệnh, điều trị t t hơn các bệnh r i loạn chuyển hóa và di truyền. Mặc dù không phổ biến như một s nhóm bệnh khác nhưng đây là nhóm gây nhiều khó khăn trong điều trị và để lại hậu quả rất nặng nề về sức khỏe, tinh thần cũng như chất lượng cuộc s ng cho bệnh nhi, đồng thời trở thành, gánh nặng cho gia đình và toàn thể x hội. Bệnh Wilson thuộc nhóm bệnh lý r i loạn chuyển hóa và di truyền lặn trên nhiễm sắc thể thường với tỷ lệ mắc bệnh là 1/30. Bệnh gây nên do đột biến gen ATP7B, là gen có vai trò điều hòa quá trình chuyển hóa đồng trong cơ thể.

Khi đột biến gen xảy ra sẽ gây r i loạn quá trình chuyển hóa đồng, làm cho lượng đồng tăng cao trong cơ thể và tích lũy dần ở các cơ quan (gan, n o, mắt…) gây ra các triệu chứng đa dạng trên lâm sàng, các triệu chứng này tiến triển nặng dần cùng với quá trình lắng đọng đồng theo thời gian. Ngoài ra, đồng có thể lắng đọng ở hầu hết các cơ quan khác trong cơ thể nhưng thường biểu hiện nhẹ và muộn hơn. Bệnh nhân Wilson thường biểu hiện triệu chứng vềề gan nhiều hơn triệu chứng về thần kinh ở nhóm dưới 10 tuổi, các triệu chứng thần kinh hay gặp hơn ở bệnh nhân sau 30 tuổi [1]. 2 Hiện nay, để chẩn đoán xác định bệnh cần có sự kết hợp giữa các triệu chứng lâm sàng và cận lâm sàng điển hình như: nồng độ ceruloplasmin huyết thanh, nồng độ đồng trong nước tiểu 24 giờ, định lượng đồng trong gan hoặc chẩn đoán hình ảnh n o và gan.

Trong thực hành lâm sàng, chẩn đoán và điều trị sớm bệnh Wilson đóng vai trò quan trọng vì có thể tránh được các tiến triển nặng của bệnh dẫn đến tử vong. Ngày nay, phát hiện đột biến trên gen ATP7B sẽ giúp chẩn đoán xác định bệnh sớm hơn, phát hiện người lành mang gen bệnh và chẩn đoán trước sinh nhằm ngăn ngừa và làm giảm tỷ lệ mắc bệnh. Bên cạnh đó, xác định m i tương quan giữa kiểu gen ATP7B với thể lâm sàng của bệnh Wilson sẽ giúp cho tiên lượng bệnh và có phác đồ điều trị chính xác, hiệu quả hơn.