Luận án: Điều trị ung thư trực tràng thấp bằng xạ trị gia tốc kết hợp Capecitabine

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y HÀ NỘI VÕ QUỐC HƯNG KẾT QUẢ ĐIỀU TRỊ UNG THƯ TRỰC TRÀNG THẤP, TRUNG BÌNH GIAI ĐOẠN TIẾN TRIỂN TẠI CHỖ BẰNG XẠ TRỊ GIA TỐC TRƯỚC PHẪU THUẬT KẾT HỢP VỚI CAPECITABINE LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC HÀ NỘI – 2022 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y HÀ NỘI VÕ QUỐC HƯNG KẾT QUẢ ĐIỀU TRỊ UNG THƯ TRỰC TRÀNG THẤP, TRUNG BÌNH GIAI ĐOẠN TIẾN TRIỂN TẠI CHỖ BẰNG XẠ TRỊ GIA TỐC TRƯỚC PHẪU THUẬT KẾT HỢP VỚI CAPECITABINE Chuyên ngành : UNG THƯ Mã số : 9720108 LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC Người hướng dẫn khoa học: PGS. BÙI CÔNG TOÀN HÀ NỘI - 2022 LỜI CẢM ƠN Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới các Thầy, Cô và các bạn đồng nghiệp công tác tại các Bệnh viện, Bộ môn, Khoa phòn đã dày công đào tạo và giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, công tác để hoàn thành luận án này: Bệnh viện K Hà Nội. Bộ môn ung thư, trường Đại học Y Hà Nội. Phòng sau đại học, trường Đại học Y Hà Nội.

Trung tâm giải phẫu bênh­ Bệnh viện K. Các khoa Nội, Ngoại, Xạ bệnh viện K. Phòng hồ sơ, thư viện, phòng Kế hoạch tổng hợp bệnh viện K. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới phó giáo sư, tiến sĩ Bùi Công Toàn, người Thầy, người trực tiếp hướng dẫn, khích lệ tôi thực hiện luận án.

Thầy là một tấm gương mẫu mực về sự đức độ, rộng lượng, người thầy thuốc, người thầy giáo, người bác sĩ với kinh nghiệm nghề nghiệp phong phú, phương pháp làm việc khoa học nghiêm túc để tôi suốt đời phấn đấu noi theo. Hoàn thành luận án này tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới các giáo sư tiến sĩ, các Thầy, cô bộ môn ung bướu trường đại học Y khoa Hà Nội, các anh, chị em đồng nghiệp đã chỉ bảo cho tôi những điều quí báu trong công tác và trong nghiên cứu khoa học. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn vô hạn tới công lao trời biển của tứ thân phụ mẫu sinh thành chăm sóc, hết lòng tạo điều kiện cho tôi học tập phấn đấu thành người có ích trong xã hội. Xin bày tỏ lòng biết ơn gia đình là diểm tựa vững chắc cổ vũ, động viên, tạo động lực cho tôi trong giai đoạn đáng nhớ của cuộc đời.

Hà Nội, ngày 12 tháng 03 năm 2022 Võ Quốc Hưng LỜI CAM ĐOAN Tôi là VÕ QUỐC HƯNG nghiên cứu sinh khóa 32 Trường Đại học Y Hà Nội, chuyên ngành Ung thư, xin cam đoan: 1. Đây là luận án do bản thân tôi trực tiếp thực hiện dưới sự hướng dẫn của PGS. Bùi Công Toàn. Công trình này không trùng lặp với bất kỳ nghiên cứu nào khác đã được công bố tại Việt Nam.

Các số liệu và thông tin trong nghiên cứu là hoàn toàn chính xác, trung thực và khách quan, đã được xác nhận và chấp thuận của cơ sở nơi nghiên cứu. Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm trước pháp luật về những cam kết này. Hà Nội, ngày 12 tháng 03 năm 2022 VÕ QUỐC HƯNG DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT AJCC : American Joint Committe on Cancer (Hiệp hội ung thư Hoa Kỳ) BN : Bệnh nhân BVK : Bệnh viên K CT : Computer tomography (Chụp cắt lớp vi tính) GĐ : Giai đoạn GPB : Giải phẫu bệnh CTBC : Công thức bạch cầu CTM : Công thức máu HC : Hồng cầu HST : Huyết sắc tố TC : Tiểu cầu MLC : Muntileaf Collimator (Hệ đa lá) MRI : Manegtic resonance imaging ̣ (Chụp cộng hưởng từ) PET : Positron Emission Tomotherapy (Chụp đồng vị phóng xạ) PET/CT : Positron Emission Tomotherapy Computertomography UICC : Union Intenationale Contre le Cancer (Hiệp hội quốc tế chống ung thư) UT : Ung thư UTBM : Ung thư biểu mô UTTT : Ung thư trực tràng CRC : Colorectum cancer (Ung thư trực tràng) nCRT : Neo chemoradiation (Hóa, xạ trị tân bổ trợ) PNI : Perineural invasion (Xâm lấn màng đáy) DMFS : Distan Metatis free survival (Sống không di căn) DFS : Disease free survival (Sống không bệnh) OS : Overall survival (Sống chung) LRC : Loco regional (Kiểm soát tại chỗ) EVI : Venous invation (Xâm lấn TM ngoại bào) LVI : Lympho vasculas invasion (Xâm lấn mạch bạch huyết) pN : Hạch bệnh lý pT : T bệnh lý RS : Relative survival estimate (Ước tính điểm sống sót tương đối) SE : Standard error of the estimate (Sai số chuẩn của ước tính) IORT : Intra operative radiotherapy (xạ trị trong mổ) PORT : postoperativeradiotherapy (Xạ trị hậu phẫu) POCRT : postoperative chemoradiotherapy (Hóa, xạ trị hậu phẫu) preop LCCRT: preoperative long course chemoradiotherapy (Hóa, xạ trị trải liều tiền phẫu) preop SCR: preoperative short course radiotherapy (Xạ trị tiền phẫu ngắn ngày) CCR : Clinical complate response (Đáp ứng lâm sàng) GTR : Good tumo response (U đáp ứng tốt) PCR : Pathological complete response (Đáp ứng mô bệnh học hoàn toàn) IMRT : Intensity modulated radiation therapy (Xạ trị điều biến liều) TME : total mesorectal excision (Cắt bỏ toàn bộ U) LR : local recurrence (Tái phát tại chỗ). MỤC LỤC DANH MỤC BẢNG DANH MỤC BIỂU ĐỒ DANH MỤC HÌNH 12 ĐẶT VẤN ĐỀ Ung thư trực tràng là một trong những bệnh ung thư phổ biến ở nước ta và các nước trên thế giới.

Tỷ lệ mắc ung thư đại trực tràng (trong đó hơn 50% là ung thư trực tràng) trên thế giới ngày càng tăng. Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế ước tính sẽ có khoảng 18,1 triệu ca ung thư mới và 9,6 triệu ca tử vong do ung thư trong năm 2018. Trong đó, ung thư đại trực tràng có tỷ lệ mắc 9,2%, và tỷ lệ tử vong là 6,1% 1. Ở những nước phát triển, ung thư đại trực tràng đứng hàng thứ 2 trong số các bệnh ung thư ở cả 2 giới, chỉ sau ung thư phổi ở nam giới và ung thư vú ở nữ giới.

Tại Pháp, hàng năm có khoảng 34.500 ca ung thư đại trực tràng mới và khoảng 16.800 ca tử vong. Bệnh chiếm vị trí thứ nhất trong các loại ung thư 2. Tại Việt Nam, ung thư đại trực tràng nằm trong số các bệnh ung thư hay gặp, đứng vị trí thứ 5 trong các bệnh ung thư 3. Hiện nay, tỷ lệ bệnh nhân ung thư trực tràng thấp và trung bình đến viện ở giai đoạn muộn khi tổn thương đã xâm lấn tổ chức xung quanh còn cao nên tỷ lệ các bệnh nhân được điều trị phẫu thuật triệt căn và phẫu thuật bảo tồn cơ tròn hậu môn thấp, (đặc biệt khó khăn khi khối u xâm lấn vào mặt trước xương cùng), vì vậy thời gian sống thêm và chất lượng sống không cao.

Trong vài năm gần đây, ở một số cơ sở điều trị ung thư với những bệnh nhân ung thư trực tràng giai đoạn xâm lấn vào tổ chức xung quanh, không thể phẫu thuật triệt căn ngay từ đầu thì đang được điều trị xạ trị tiền phẫu. Tuy nhiên, vẫn còn các trường hợp kháng tia, đáp ứng kém với xạ trị tiền phẫu, dẫn đến tỷ lệ bệnh nhân 13 ung thư trực tràng không thể điều trị phẫu thuật triệt căn mà chỉ điều trị triệu chứng thăm dò làm hậu môn nhân tạo còn cao. Điều trị UTTT là điều trị đa mô thức, trong đó phẫu thuật đóng vai trò chính. Những tiến bộ trong điều trị đa mô thức bao gồm kết hợp hóa, xạ trị bổ trợ đã giúp kéo dài thời gian sống thêm và giảm tái phát tại chỗ.

Trong đó việc áp dụng điều trị hóa, xạ trị bổ trợ trước mổ đã được áp dụng đối với ung thư trực tràng thấp và trung bình không chỉ giúp nâng cao hiệu quả điều trị về mặt ung thư mà còn góp phần vào nâng cao chất lượng sống, tăng tỷ lệ phầu thuật bảo tồn cơ thắt. Tại nước ta, phác đồ đã được áp dụng điều trị trong nhiều năm qua. Tuy nhiên phác đồ kết hợp trước kia thường sử dụng đường truyền 5 FU kéo dài liên tục, gây khó khăn trong quá trình điều trị, bệnh nhân thường khó chịu khi liên tục truyền thuốc ngay cả khi đi xạ trị. Các phương pháp xạ trị cũ cũng đem đến nhiều ảnh hưởng cũng như tác dụng phụ không mong muốn.

Với tiến bộ trong những năm gần đây trong lĩnh vực ung thư: dùng capecitabin đường uống giúp bệnh nhân chỉ cần uống thuốc, thoải mái hơn, dễ sử dụng hơn. Đặc biệt các tiến bộ trong lĩnh vực xạ trị khi áp dụng xạ trị gia tốc trong điều trị giúp nâng cao hơn nữa hiệu quả điều trị hóa, xạ trị trước mổ đối với bệnh nhân ung thư trực tràng thấp và trung bình. Chính vì vậy chúng tôi tiến hành đề tài: Nghiên cứu điều trị ung thư trực tràng thấp, trung bình giai đoạn tiến triển tại chỗ bằng xạ trị gia tốc trước mổ kết hợp với Capecitabine. Với 2 mục tiêu: 1.

Đánh giá kết quả của xạ trị gia tốc kết hợp với capecitabine trước mổ trên người bệnh ung thư trực tràng thấp, 14 trung bình giai đoạn tiến triển tại chỗ tại bệnh viện K từ tháng 09/2013 – 11/2019. Mô tả một số tác dụng không mong muốn của phương pháp điều trị xạ trị gia tốc kết hợp với capecitabin trước mổ trên người bệnh ung thư trực tràng thấp, trung bình giai đoạn tiến triển tại chỗ tại bệnh viện K từ tháng 9/2013 - 11/2019. CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. GIẢI PHẪU TRỰC TRÀNG Trực tràng là đoạn cuối cùng của đại tràng nối tiếp với đại tràng xích ma từ đốt sống cùng 3 tới hậu môn.

Gồm 2 phần: Bóng trực tràng nằm trong chậu hông bé, dài từ 12-15 cm có chức năng chứa phân, ống hậu môn nằm ở tầng sinh môn, hẹp và ngắn: 2-3 cm có chức năng giữ phân và tháo phân. Thành trực tràng dầy trung bình 2 mm gồm: + Lớp niêm mạc và dưới niêm + Lớp cơ: Nông là lớp cơ dọc, sâu là lớp cơ vòng + Lớp thanh mạc: Phần trực tràng giữa và cao là phúc mạc, phần dưới trực tràng ngoài phúc mạc là bao thớ tổ chức liên kết. Có 2 cơ thắt hậu môn: Cơ thắt trong là cơ trơn. Cơ thắt ngoài nằm bao quanh cơ thắt trong là cơ vân, do dây thần kinh thẹn chi phối nên kiểm soát có ý thức.

Liên quan định khu: ­ Mặt trước: Ở nam, phần phúc mạc liên quan với túi Douglas và mặt sau bàng quang. Phần dưới phúc mạc liên quan với mặt sau 15 dưới của bàng quang, túi tinh, ống dẫn tinh và tuyến tiền liệt. Ở nữ, phần phúc mạc qua túi cùng Douglas, liên quan với tử cung, túi cùng âm đạo sau, phần dưới phúc mạc liên quan với thành sau âm đạo. ­ Mặt sau: Liên quan với xương cùng và các thành phần ở trước xương.

­ Mặt bên: Liên quan với thành chậu hông, các mạch máu, niệu quản, thần kinh bịt.