Luận án: Yếu tố ảnh hưởng kết quả điều trị phẫu thuật nội soi u tuyến yên dạng tăng tiết

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO MỘT SỐ YẾU TỐ ẢNH HƢỞNG ĐẾN KẾT QUẢ ĐIỀU TRỊ PHẪU THUẬT NỘI SOI U TUYẾN YÊN DẠNG TĂNG TIẾT Ngành: Ngoại thần kinh- sọ não Mã số: 62720127 LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC Hƣớng dẫn khoa học: NĂM 2022 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi. Các kết quả nêu trong luận án là trung thực và chƣa từng đƣợc công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Tác giả ii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. ii DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT VÀ ĐỐI CHIẾU THUẬT NGỮ ANH - VIỆT.iv DANH MỤC BẢNG.

vi DANH MỤC BIỂU ĐỒ - SƠ ĐỒ. ix DANH MỤC HÌNH. 1 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU. Tình hình nghiên cứu u tuyến yên và các phƣơng pháp phẫu thuật u tuyến yên.

Giải phẫu tuyến yên và vùng hạ đồi dƣới góc nhìn nội soi sàn sọ qua xoang bƣớm. Đánh giá chức năng tuyến yên và các bệnh cảnh lâm sàng do rối loạn hormone tuyến yên. Giải phẫu bệnh u tuyến yên dạng tăng tiết. Hình ảnh học u tuyến yên.

Kĩ thuật mổ nội soi tuyến yên qua xoang bƣớm. 48 Chƣơng 2 ĐỐI TƢỢNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Thiết kế nghiên cứu. Đối tƣợng nghiên cứu.

Thời gian và địa điểm nghiên cứu. Cỡ mẫu nghiên cứu. Các biến số độc lập và biến số phụ thuộc. Phƣơng pháp, công cụ đo lƣờng, thu thập số liệu.

Qui trình nghiên cứu. Phƣơng pháp phân tích và xử lý số liệu. Đạo đức trong nghiên cứu. 78 iii Chƣơng 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU.

Đặc điểm dân số nghiên cứu. Đặc điểm hình ảnh học. Đặc điểm phẫu thuật nội soi lấy u qua xoang bƣớm. Đặc điểm kết quả giải phẫu bệnh lý.

Kết quả điều trị. 95 Chƣơng 4 BÀN LUẬN. Đặc điểm chung của dân số nghiên cứu. Thời gian khởi bệnh và lí do nhập viện.

Đặc điểm lâm sàng trƣớc phẫu thuật. Đặc điểm cận lâm sàng bệnh nhân UTY dạng tăng tiết. Đặc điểm phẫu thuật lấy u nội soi qua xoang bƣớm. Kết quả phẫu thuật chung.151 TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC iv DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT VÀ ĐỐI CHIẾU THUẬT NGỮ ANH - VIỆT Viết tắt Tiếng Anh Tiếng Việt Acromegaly disease Bệnh to cực ACTH Adrenocorticotropic hormone Hormone hƣớng vỏ thƣợng thận ADH Antidiuretic hormone Hormone kháng lợi niệu CHT Cộng hƣởng từ CI Confidence interval Khoảng tin cậy CT Computerized tomography Cắt lớp vi tính Clivus Xƣơng bản vuông CRH Corticotropin releasing hormone Hormone giải phóng ACTH Cushing disease Bệnh Cushing Diabetes insipidus Đái tháo nhạt DNT Dịch não tủy ĐHYD Đại học Y Dƣợc ĐVD Đồng vận dopamin ĐMC Động mạch cảnh FSH Follicle stimulating hormone Hormone kích thích nang trứng Galactorrhea Tiết sữa GMK Gamma knife Xạ phẫu tia gamma GRH GH releasing hormone Hormone giải phóng GH GH Growth hormone Hormone tăng trƣởng Hypothalamus Vùng hạ đồi IGF-1 Insulin- like growth factor-1 Yếu tố tăng trƣởng giống Insulin- 1 v Viết tắt Tiếng Anh Tiếng Việt LH Luteinizing hormone Hormone tạo hoàng thể Macroadenoma U tuyến yên kích thƣớc lớn MRI Magnetic resonance imaging Cộng hƣởng từ Microadenoma UTY kích thƣớc nhỏ Pituitary apoplexia Đột quỵ tuyến yên OGTT Oral glucose tolerance test Nghiệm pháp ức chế GH bằng uống glucose Pituitary apoplexia Xuất huyết trong UTY PRL Prolactin Hormone kích thích tuyến vú Prolactinoma UTY tiết Prolactin SD Standard deviation Độ lệch chuẩn Test Nghiệm pháp TM Tĩnh mạch TPHCM Thành phố Hồ Chí Minh TSH Thyroid stimulating hormone Hormone kích thích tuyến giáp UTY U tuyến yên VMN Viêm màng não XB Xoang bƣớm XH Xoang hang vi DANH MỤC BẢNG Bảng 1.1: Tóm tắt chức năng tuyến yên.1 Phân nhóm bệnh.2 Giới tính dân số nghiên cứu.3 Tiền căn mổ u tuyến yên.4 Lí do nhập viện.5 Triệu chứng tổn thƣơng thị giác trƣớc mổ.6 Suy yên trƣớc mổ.7 Đặc điểm nhóm bệnh nhân UTY tiết prolactin.8 Đặc điểm nhóm bệnh nhân UTY tiết GH.9 Đặc điểm nhóm bệnh nhân UTY tiết ACTH.10 Đặc điểm hình ảnh học chung của dân số nghiên cứu.11 Kích thƣớc trung bình từng nhóm bệnh.12 Đặc điểm hình ảnh học nhóm bệnh UTY tiết prolactin.13 Đặc điểm hình ảnh học nhóm bệnh UTY tiết GH.14 Đặc điểm hình ảnh học nhóm bệnh UTY tiết ACTH.15 Đặc điểm chung phẫu thuật nội soi lấy u qua xoang bƣớm.16 Biến chứng phẫu thuật nội soi lấy u qua xoang bƣớm.17 Đặc điểm phẫu thuật lấy u riêng từng nhóm bệnh.18 Đặc điểm biến chứng phẫu thuật riêng từng nhóm bệnh.19 Đặc điểm giải phẫu bệnh lý UTY dạng chế tiết.20 Kết quả thay đổi thị lực hậu phẫu.21 Kết quả thay đổi mức prolactin máu 24 giờ sau mổ nhóm bệnh nhân UTY tiết prolactin.22 Kết quả thay đổi GH và IGF-1 máu 24 giờ sau mổ nhóm bệnh nhân UTY tiết GH.23 Kết quả thay đổi mức ACTH, cortisol máu và mức cortisol tự do nƣớc tiểu 24 giờ sau mổ của nhóm bệnh nhân UTY tiết ACTH.24 Kết quả cải thiện thị lực một tháng và ba tháng sau mổ.25 Kết quả MRI kiểm tra một tháng sau mổ.26 Kết quả MRI sau mổ 3 tháng.27 Kết quả nội tiết so với tiêu chuẩn khỏi bệnh 3 tháng sau mổ.28 Điều trị tiếp theo 3 tháng sau mổ.29 Kết quả nội tiết học sau mổ một tháng và 3 tháng nhóm bệnh nhân UTY tiết PRL.30 Các yếu tố tiên lƣợng khỏi bệnh sau phẫu thuật đơn thuần lấy u nhóm bệnh nhân UTY tiết PRL.31 Kết quả nội tiết học sau điều trị một tháng và ba tháng nhóm bệnh nhân UTY tiết GH.32 Các yếu tố ảnh hƣởng đến kết quả điều trị UTY tiết GH sau phẫu thuật đơn thuần lấy u tại thời điểm 3 tháng.33 Các yếu tố tiên lƣợng đạt tiêu chuẩn khỏi bệnh UTY tiết GH sau phẫu thuật lấy u đơn thuần tại thời điểm 3 tháng sau mổ.34 Kết quả điều trị nhóm bệnh nhân UTY tiết ACTH tại thời điểm 3 tháng sau mổ.35 Kết quả MRI khảo sát TY tại thời điểm 6 tháng sau phẫu thuật lấy u .36 Kết quả điều trị tại thời điểm 6 tháng sau phẫu thuật lấy u.37 Kết quả MRI kiểm tra tại thời điểm 12 tháng sau mổ.38 Kết quả điều trị về nội tiết học TY tại thời điểm 12 tháng sau mổ.39 Các yếu tố ảnh hƣởng đến kết quả phẫu thuật UTY dạng tăng tiết.1 Độ tuổi trung bình nhóm bệnh nhân UTY dạng tăng tiết so với các nghiên cứu UTY chung.2 So sánh độ tuổi trung bình bệnh nhân UTY dạng tăng tiết giữa các tác giả.3 Phân bố giới tính trong các nghiên cứu bệnh nhân UTY dạng tăng tiết .4 Thời gian khởi bệnh trung bình đến khi đƣợc điều trị.5 So sánh biểu hiện chèn ép khối do UTY dạng tăng tiết.6 So sánh tính chất UTY dạng tăng tiết trên hình ảnh cộng hƣởng từ giữa các tác giả.7 Liên quan các tính chất UTY dạng chế tiết trên MRI với kết quả khỏi bệnh về nội tiết sau phẫu thuật lấy u qua xoang bƣớm.8 So sánh mức nội tiết trƣớc phẫu thuật giữa các tác giả.9 So sánh mức độ lấy UTY dạng tăng tiết bằng đƣờng mổ nội soi đơn thuần qua xoang bƣớm giữa một số tác giả.10 So sánh liên quan mức độ lấy u và tiên lƣợng khỏi bệnh về nội tiết học sau phẫu thuật giữa các tác giả.11 Biến chứng liên quan phẫu thuật nội soi lấy u qua xoang bƣớm giữa các tác giả.12 So sánh tỉ lệ khỏi bệnh về nội tiết học và khỏi bệnh về hình ảnh học tại thời điểm 3 tháng sau phẫu thuật.13 Kết quả điều trị phẫu thuật UTY tiết PRL.14 Các yếu tố ảnh hƣởng đến kết quả điều trị phẫu thuật UTY tiết GH.15 So sánh mức ACTH, cortisol máu trƣớc mổ và các thời điểm sau phẫu thuật.16 So sánh kết quả điều trị phẫu thuật UTY tiết ACTH giữa các tác giả .17 Tổng kết các đặc điểm ảnh hƣởng đến kết quả điều trị phẫu thuật và so sánh với nghiên cứu của Hofstetter.18 Các yếu tố cơ bản ảnh hƣởng đến kết quả điều trị UTY dạng tăng tiết, so sánh với Hofstetter.

149 ix DANH MỤC BIỂU ĐỒ - SƠ ĐỒ Biểu đồ 3.1: Độ tuổi dân số nghiên cứu.2 So sánh độ tuổi trung bình của các nhóm bệnh nhân.3 So sánh kích thƣớc trung bình u giữa các nhóm bệnh.4 Thay đổi mức PRL máu trung bình tại các thời điểm.5 Thay đổi mức GH máu trƣớc mổ và tại các thời điểm sau mổ.6 Thay đổi mức IGF-1 máu trung bình trƣớc mổ và các thời điểm sau mổ.7 Thay đổi nội tiết TY nhóm bệnh nhân UTY tiết ACTH tại thời điểm 3 tháng sau mổ lấy u.8 Thay đổi mức PRL máu tại các thời điểm nghiên cứu.9 Thay đổi mức GH máu trung bình tại thời điểm 6 tháng sau mổ.10 Thay đổi mức IGF-1 máu trung bình tại thời điểm 6 tháng sau mổ .11 Thay đổi mức cortisol và ACTH máu trung bình tại thời điểm 6 tháng sau mổ.12 Kết quả thay đổi mức PRL máu trung bình của nhóm bệnh nhân UTY tiết PRL tại thời điểm 12 tháng sau mổ.13 Kết quả thay đổi mức GH máu trung bình của nhóm bệnh nhân UTY tiết GH tại thời điểm 12 tháng sau mổ.14 Kết quả thay đổi mức IGF-1 máu trung bình của nhóm bệnh nhân UTY tiết GH tại thời điểm 12 tháng sau mổ.15 Thay đổi mức cortisol máu trung bình và ACTH máu trung bình tại thời điểm 12 tháng sau mổ. 70 x DANH MỤC HÌNH Hình 1. Tuyến yên nhìn từ trên. Tuyến yên và các cấu trúc mạch máu thần kinh liên quan.

Xƣơng bƣớm nhìn trƣớc- sau. Xƣơng bƣớm nhìn trên xuống. Hố yên nằm toàn bộ trong xƣơng bƣớm. Đo kích thuớc hố yên.

Vị trí lỗ xoang bƣớm nhìn từ hình ảnh nội soi đƣờng trong mũi. Xác định vị trí lỗ xoang bƣớm dƣới hình nội soi trong mũi phải. Các loại khí bào xoang bƣớm. Một số kiểu xoang bƣớm thƣờng gặp trên CT scan.

Vách xoang bƣớm phụ trên CT scan. Động mạch cảnh trong đoạn trong xoang hang nằm sát thành bên hố yên. Động mạch cảnh trong đoạn trong xoang hang. Hình ảnh sàn sọ trƣớc nhìn từ xoang bƣớm.

Hình ảnh tuyến yên và cấu trúc liên quan sau khi mở toàn bộ sàn sọ trƣớc. Hình ảnh phẫu tích hoành yên. Xoang hang là xoang tĩnh mạch nằm hai bên hố yên. Hình ảnh phẫu tích sau khi mở thành trƣớc và thành trong xoang hang.

Động mạch cảnh trong đoạn trong xoang hang. Minh họa hình ảnh cắt dọc qua hố yên và xoang hang. Hình ảnh phẫu tích xoang hang trái. Các nhánh động mạch cấp máu cho tuyến yên.

Toàn cảnh vùng trên yên nhìn từ hình ảnh nội soi qua xoang bƣớm. Giải phẫu học vùng trên yên qua nội soi sàn sọ trong mũi. Lƣu đồ điều trị UTY tiết PRL. Phì đại xƣơng và mô mềm gây thay đổi kiểu hình ở bệnh nhân u tuyến yên tăng tiết GH.

Lƣu đồ điều trị UTY tiết GH. Tăng tích tụ mỡ và nứt da vùng bụng ở bệnh nhân Cushing. Lƣu đồ chẩn đoán bệnh Cushing. Lƣu đồ điều trị bệnh Cushing.

U tuyến yên tiết GH dạng hạt đặc, ái toan với nhân đa dạng.