Tiến trình dạy học Vật lý 12: Phát huy tính tích cực, tự lực cho học sinh dân tộc nội trú

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM LƢƠNG VĂN LUYỆN XÂY TIẾN TRÌNH DẠY HỌC MỘT SỐ KIẾN THỨC CHƢƠNG “SÓNG CƠ VÀ SÓNG ÂM” (VẬT LÝ 12 BAN CƠ BẢN) NHẰM PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC, TỰ LỰC CHO HỌC SINH PT DÂN TỘC NỘI TRÚ Chuyên ngành: Lý luận và phƣơng pháp giảng dạy Vật lý Mã số: 60 14 01 11 LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS VŨ THỊ KIM LIÊN THÁI NGUYÊN - 2014 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ LỜI CẢM ƠN Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới cô hướng dẫn khoa học PGS. TS Vũ Thị Kim Liên đã tận tình hướng dẫn tôi hoàn thành luận văn này. Đối với tôi cô luôn là tấm gương sáng về tinh thần làm việc không mệt mỏi, lòng hăng say với khoa học, lòng nhiệt tình quan tâm bồi dưỡng thế hệ trẻ. Tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, khoa sau đại học, khoa Vật lí, các thầy cô giáo giảng dạy cùng toàn thể các bạn học viên lớp cao học K.20 trường ĐHSP – ĐHTN đã tận tình giảng dạy, góp nhiều ý kiến quý báu cho tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu khoa học và làm luận văn.

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, các thầy cô giáo của ba trường Vùng cao Việt Bắc, trường PTDT nội trú Thái Nguyên, trường Văn hóa bộ công an, đã tạo điều kiện cho tôi hoàn thành luận văn này. Thái nguyên, tháng 5 năm 2014 Tác giả Lương Văn Luyện Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nghiên cứu trong luận văn là trung thực và chưa có ai công bố trong một công trình nào khác. Thái nguyên, tháng 5 năm 2014 Tác giả Lương Văn Luyện Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ MỤC LỤC Trang Trang bìa phụ Lời cảm ơn.

i Lời cam đoan. ii Mục lục. iii Những từ viết tắt trong luận văn. iv Danh mục các bảng.

v Danh mục các đồ thị và biểu đồ. vi MỞ ĐẦU. 1 Chƣơng 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC XÂY DỰNG TIẾN TRÌNH DẠY HỌC THEO HƢỚNG PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC, TỰ LỰC CỦA HỌC SINH PT DÂN TỘC NỘI TRÚ. Tính tích cực hoạt động nhận thức là gì ?.

Những biểu hiện của tính tích cực hoạt động nhận thức của học sinh. Phân loại tính tích cực hoạt động nhận thức. Những nhân tố ảnh hưởng đến tính tích cực nhận thức. Biện pháp chung phát huy tính tích cực hoạt động nhận thức của học sinh.

Vấn đề phát huy tính tự lực nhận thức của học sinh. Mối quan hệ giữa tính tích cực và tự lực nhận thức của học sinh. Dạy học theo hướng tích cực hoá hoạt động nhận thức của học sinh. Cơ sở thực tiễn.

Đặc điểm hoạt động học tập của HS DTNT. Thực trạng dạy và học các kiến thức chương “ Sóng âm và sóng cơ” (Vật lí 12 - Ban cơ bản) tại một số trường PT Dân tộc nội trú. Các biện pháp nâng cao chất lượng dạy học vật lí ở trường phổ thông dân tộc nội trú. 19 KẾT LUẬN CHƢƠNG 1.

23 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ Chƣơng 2: XÂY DỰNG TIẾN TRÌNH DẠY HỌC MỘT SỐ KIẾN THỨC CHƢƠNG “SÓNG CƠ VÀ SÓNG ÂM” (VẬT LÍ 12 – BAN CƠ BẢN) THEO HƢỚNG PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC, TỰ LỰC TRONG HOẠT ĐỘNG NHẬN THỨC CỦA HS PT DÂN TỘC NỘI TRÚ. Đặc điểm của chương “Sóng cơ và sóng âm” (Vật lí 12 - Ban cơ bản). Vị trí, vai trò của chương “Sóng cơ và sóng âm” (Vật lí 12 - Ban cơ bản). Cấu trúc và mục tiêu của chương “Sóng cơ và sóng âm”.

Xây dựng tiến trình dạy học một số bài thuộc chương “Sóng cơ và sóng âm” (Vật lí 12 - Ban cơ bản) nhằm phát huy tính tích cực, tự lực trong hoạt động nhận thức của HS PT dân tộc nội trú. Bài 7: SÓNG CƠ VÀ SỰ TRUYỀN SÓNG CƠ. Bài 8: GIAO THOA SÓNG. Bài 9: SÓNG DỪNG.

42 KẾT LUẬN CHƢƠNG 2. 49 Chƣơng 3: THỰC NGHIỆM SƢ PHẠM. Mục đích và nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm. Mục đích của thực nghiệm sư phạm.

Nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm. Đối tượng và phương pháp thực nghiệm. Đối tượng của thực nghiệm sư phạm. Khống chế những ảnh hưởng tới kết quả thực nghiệm sư phạm.

Phương pháp thực nghiệm sư phạm. Phương pháp đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm. Căn cứ để đánh giá. Đánh giá, xếp loại.

Các giai đoạn thực nghiệm sư phạm. Công tác chuẩn bị cho thực nghiệm sư phạm. Kết quả và xử lý kết quả thực nghiệm sư phạm. 54 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.

Đánh giá chung về tnsp. 66 KẾT LUẬN CHƢƠNG 3. 67 KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ. 68 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

70 PHỤ LỤC Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ NHỮNG TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN DH Dạy học DTNT Dân tộc nội trú GD Giáo dục GV Giáo viên HS Học sinh MH Mô hình PP Phương pháp PPDH Phương pháp dạy học PT Phổ thông SGK Sách giáo khoa TC Tích cực THPT Trung học phổ thông. TTC Tính tích cực T/N Thí nghiệm TN Thực nghiệm TNSP Thực nghiệm sư phạm Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 3.1: Chất lượng học tập, đặc điểm HS lớp thực nghiệm và đối chứng .2: Thống kê biểu hiện của tính tích cực, tự lực của HS .3: Kết quả kiểm tra lần 1 .4: Xếp loại kiểm tra lần 1 .5: Phân phối tần suất kết quả kiểm tra lần 1 .6: Kết quả kiểm tra lần 2 .7: Xếp loại kiểm tra lần 2 .8: Phân phối tần suất kết quả kiểm tra lần 2 .9: Kết quả kiểm tra lần 3 .10: Xếp loại kiểm tra lần 3 .11: Phân phối tần suất kết quả kiểm tra lần 3 .12: Tổng hợp các thông số thống kê qua ba bài kiểm tra TNSP. 65 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ DANH MỤC CÁC ĐỒ THỊ VÀ BIỂU ĐỒ Biểu đồ 3.1: Biểu đồ xếp loại kiểm tra lần 1 .1: Đồ thị đường phân bố tần suất lần 1 .2: Biểu đồ xếp loại kiểm tra lần 2 .2: Đồ thị đường phân bố tần suất lần 2 .3: Biểu đồ xếp loại kiểm tra lần 3 .3: Đồ thị đường phân bố tần suất lần 3. 64 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ MỞ ĐẦU I.

Lý do chọn đề tài Trong những năm gần đây, việc đổi mới nội dung và phương pháp dạy học để nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo đang diễn ra sôi động ở nước ta. Việc rèn luyện năng lực tư duy cho học sinh có vai trò rất quan trọng trong sự phát triển toàn diện của học sinh. Nghị quyết hội nghị lần thứ 2 BCH TW Đảng cộng sản Việt Nam khoá VIII đã nêu ra “Nhiệm vụ và mục tiêu cơ bản của giáo dục là nhằm xây dựng những con người có ý thức cộng đồng và phát huy tính tích cực của cá nhân, làm chủ tri thức khoa học và công nghệ hiện đại, có tư duy sáng tạo, có kỹ năng thực hành giỏi. Để đạt được mục tiêu đề ra, Nghị quyết hội nghị cũng đã chỉ rõ “.Đổi mới mạnh mẽ phương pháp Giáo dục - Đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học.

Từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và hiện đại vào quá trình dạy học…”. Cùng với sự quan tâm đến việc đổi mới phương pháp Giáo dục - Đào tạo nhằm nâng cao chất lượng của cả hệ thống giáo dục Quốc dân, Đảng và nhà nước cũng rất quan tâm đến việc phát triển giáo dục - đào tạo đối với đồng bào các dân tộc thiểu số. Đảng, nhà nước đã đề ra các chủ trương, chính sách dân tộc như: “Bình đẳng, đoàn kết, tương trợ giúp đỡ nhau cùng phát triển”; “ưu tiên đầu tư phát triển giáo dục và đào tạo vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số”. Hệ thống các trường phổ thông dân tộc nội trú (PT DTNT) được thành lập ở hầu hết các tỉnh miền núi là sự cụ thể hóa chính sách ưu tiên dân tộc của Đảng và nhà nước.

Tuy nhiên hiện nay, chất lượng giáo dục và kết quả học tập của HS ở nhiều trường PT DTNT còn nhiều hạn chế. Thực tiễn dạy và học Vật lí trong trường PT DTNT cho thấy đa số giáo viên chưa có biện pháp khơi dậy và phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh. Mặt khác học sinh dân tộc Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ thiểu số thường rụt rè, thụ động trước nhứng kiến thức mới, chưa được rèn khả năng tự học, ngại suy nghĩ dẫn đến chất lượng giáo dục chưa cao. Trong nhiều năm qua đã có nhiều đề tài nghiên cứu nhằm tìm ra những biện pháp để tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh PT DTNT như: Thiết kế tiến trình hoạt động dạy học các kiến thức về “Lực ma sát” theo sách giáo khoa vật lí lớp 10 thí điểm ban khoa học tự nhiên nhằm phát huy tính tích cực, tự chủ của học sinh trong học tập [9]; “Xây dựng tiến trình dạy học các thuyết về ánh sáng (Vật lí 12 nâng cao) theo hướng phát triển năng lực tư duy cho học sinh” [8]; “Nghiên cứu tổ chức dạy học một số kiến thức chương Dòng điện xoay chiều (Vật lí 12 nâng cao) theo hướng phân hóa góp phần nâng cao chất lượng nắm vững kiến thức của HS trường THPT Dân tộc nội trú” [23]; “Định hướng tìm tòi giải quyết vấn đề khi dạy học một số kiến thức chương Các định luật bảo toàn lớp 10 ban cơ bản cho học sinh dân tộc nội trú” [14]; và một số đề tài khác [15] [16] [27] … Các đề tài trên đều đã nghiên cứu để thiết kế và xây dựng các tiến trình dạy học một số kiến thức cụ thể trong chương trình Vật lí THPT theo hướng phát huy tính tích cực, tự lực cho học sinh các trường THPT nói chung và các trường PT DTNT nói riêng.

Các đề tài này là tài liệu tham khảo tốt cho cả giáo viên và học sinh THPT khi dạy và học các phần kiến thức trên, đã đóng góp cho việc nâng cao chất lượng dạy học Vật lí ở các trường THPT.