Xây dựng lớp học tư duy qua dạy học Hình học không gian lớp 11 THPT

1 rn BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI LÊ TRUNG TÍN XÂY DỰNG LỚP HỌC TƢ DUY THÔNG QUA DẠY HỌC HÌNH HỌC KHÔNG GIAN LỚP 11 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC Hà Nội – 2016 2 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI LÊ TRUNG TÍN XÂY DỰNG LỚP HỌC TƢ DUY THÔNG QUA DẠY HỌC HÌNH HỌC KHÔNG GIAN LỚP 11 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG Chuyên ngành: Lí luận và Phƣơng pháp dạy học bộ môn Toán Mã số: 62.11 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC 1. NGUYỄN HỮU CHÂU 2. BÙI DUY HƯNG Hà Nội - 2016 3 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả được nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được công bố trong công trình của các tác giả khác.

Hà Nội, ngày tháng 12 năm 2016. Tác giả luận án Lê Trung Tín 4 LỜI CẢM ƠN Trước hết, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc nhất đến hai thầy hướng dẫn là GS. Nguyễn Hữu Châu - Đại học Giáo dục - ĐHQG Hà Nội và TS Bùi Duy Hưng - Khoa Toán Tin - Đại học Sư phạm Hà Nội. Trong quá trình làm luận án, tôi luôn nhận được sự hướng dẫn tận tình của hai thầy.

Tôi xin trân trọng cảm ơn các thầy cô giáo ở T bộ môn L luận và Phương pháp dạy học bộ môn Toán - khoa Toán Tin trường Đại học Sư phạm Hà Nội, ở các trường Đại học, các Viện nghiên cứu đã dành thời gian đọc và góp ý cho luận án. Tôi xin trân trọng cảm ơn Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, Phòng sau đại học, Khoa Toán – Tin trường Đại học Sư phạm Hà Nội, Sở Giáo dục - Đào tạo Hà Nội và trường THPT chuyên Nguyễn Huệ - Hà Nội đã tạo mọi điều kiện thuận lợi, động viên, kh ch lệ tôi trong quá trình làm luận án. Tôi xin cảm ơn các thầy cô giáo, các đồng nghiệp, các em học sinh đã giúp tôi trong quá trình điều tra thực tiễn, thực nghiệm sư phạm phục vụ cho một phần nội dung luận án. Tác giả luận án Lê Trung Tín 5 ẢNG QUY Đ NH VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN Vi t tắt Vi t ầy ủ BT Bài tập CH Câu hỏi DH Dạy học ĐTB Điểm trung bình GV Giáo viên HĐ Hoạt động HHKG Hình học không gian HS Học sinh HSTB Học sinh trung bình KTĐG Kiểm tra đánh giá NCS Nghiên cứu sinh NDDH Nội dung dạy học PPDH Phương pháp dạy học SGK Sách giáo khoa SBT Sách bài tập TD Tư duy TDPP Tư duy phê phán TDST Tư duy sáng tạo THPT Trung học ph thông TH Trường hợp TLCH Trả lời câu hỏi VD V dụ 6 DANH MỤC CÁC ẢNG TRONG LUẬN ÁN ảng Trang Bảng 1.2 113 7 DANH MỤC CÁC HÌNH TRONG LUẬN ÁN Hình Trang Hình Trang Hình 2.1 205 8 Hình Trang Hình Trang Hình 4.21 230 9 MỤC LỤC MỞ ĐẦU 1.

Lý do chọn đề tài ……………………………………………………………… 1 2. Mục đ ch nghiên cứu ……………………………………. Khách thể và đối tượng nghiên cứu…………………………………………… 4 4. Giả thuyết khoa học ………………………………………………….

Nhiệm vụ nghiên cứu……………………………………. Phương pháp nghiên cứu …………………………………….Những luận điểm đưa ra bảo vệ ………………………………………………. Đóng góp của luận án …………………………………………………. Cấu trúc của luận án ………………………………………………………….

TƢ DUY VÀ LỚP HỌC TƢ DUY TRONG DẠY HỌC TOÁN 1.1 Tổng quan các nghiên cứu có liên quan n ề tài luận án…………….Tình hình nghiên cứu trên thế giới…………………………………… 7 1.Tình hình nghiên cứu tại Việt Nam…………………………………. Một số khái niệm cơ bản………………………………………………….Tư duy và Tư duy Toán học…………………………………………. Tư duy phê phán trong học Toán……………………………………. Tư duy sáng tạo trong học Toán…………………………………….

Năng lực tƣ duy của cá nhân……………………………………………. Lớp học tƣ duy trong dạy học Toán……………………………………. Khái niệm lớp học tư duy ……………………………………………. Đặc điểm của lớp học tư duy ………………………………………… 28 1.

Sự khác biệt giữa một “lớp học truyền thống” và một “lớp học tư duy” …………………………………………………………………………. Các chiến lược của giáo viên trong lớp học tư duy…………………… 37 1. Nội dung dạy học Hình học không gian lớp 11 với tiềm năng phát triển tƣ duy phê phán, tƣ duy sáng tạo và tạo dựng lớp học tƣ duy………………. Một số đặc trưng cơ bản trong nhận thức luận hình học…………….

Các loại hoạt động hình học chủ yếu của học sinh. Nội dung Hình học không gian lớp 11 trung học ph thông………… 42 1. Khả năng phát triển tư duy phê phán, tư duy sáng tạo và tạo dựng lớp học tư duy thông qua dạy học các chủ đề Hình học không gian lớp 11 ……. 43 K t luận chƣơng 1…………………………………………………………….

NGHIÊN CỨU THỰC TIỄN - ĐẶC ĐIỂM TƢ DUY PHÊ PHÁN, TƢ DUY SÁNG TẠO CỦA CÁC NHÓM ĐỐI TƢỢNG HỌC SINH VỚI NĂNG LỰC HỌC TẬP KHÁC NHAU VÀ THỰC TRẠNG DẠY HỌC TOÁN VỚI MỤC TIÊU PHÁT TRIỂN TƢ DUY CHO HỌC SINH 2. Khái quát về nghiên cứu thực tiễn……………………….Mục đ ch nghiên cứu………………………………………………….Mẫu nghiên cứu……………………………………………………….Phương pháp nghiên cứu……………………………………………… 47 2. Phương pháp xử lý số liệu……………………………………………. K t quả nghiên cứu thực tiễn…………………………………………….

Sự khác biệt trong tư duy phê phán, tư duy sáng tạo của các nhóm đối tượng HS trong học Toán……………………………………………. Thực trạng dạy Hình học không gian với mục tiêu phát triển tư duy phê phán, tư duy sáng tạo cho các nhóm đối tượng HS có năng lực nhận thức khác nhau và tiềm năng xây dựng lớp học tư duy trong dạy học Toán…………………………………………………………………………. 68 K t luận chƣơng 2………………. MỘT SỐ IỆN PHÁP XÂY DỰNG LỚP HỌC TƢ DUY TRONG DẠY HỌC TOÁN 3.

Xây dựng hệ thống mục tiêu, nhiệm vụ học tập và hệ thống bài tập Hình học không gian lớp 11 phát triển tƣ duy phê phán, tƣ duy sáng tạo phù hợp với từng nhóm ối tƣợng học sinh ………………………………….Tạo ộng cơ, gây hứng thú và kích thích học sinh tƣ duy bằng cách tình huống hóa các nội dung dạy học ………………………………………… 94 3. Tăng cƣờng sử dụng hệ thống câu hỏi hiệu quả nhằm ịnh hƣớng và thúc ẩy tƣ duy phê phán, tƣ duy sáng tạo của tất cả các ối tƣợng học sinh………………………………………………………………………………. Tích cực hóa tƣ duy của tất cả các ối tƣợng học sinh thông qua việc tổ chức cho học sinh học tập trong các nhóm tƣơng tác a chiều…………… 112 3.Tập luyện cho mỗi học sinh khả năng tự lập k hoạch học tập, tự theo dõi, ánh giá, iều chỉnh quá trình nhận thức và quá trình học của bản thân………………………………………………………………………………. 124 K t luận chƣơng 3……………….

THỰC NGHIỆM SƢ PHẠM 4. Khái quát về thực nghiệm sƣ phạm ……………………………………… 130 4.Mục đ ch thực nghiệm………………………………………………… 130 4.Đối tượng và thời gian thực nghiệm………………………………….T chức thực nghiệm…………………………………………………. Nội dung và k t quả thực nghiệm………………………………………… 131 4. 137 K t luận chƣơng 4……………….……………………………………………… 146 K t luận và ki n nghị…………………………………………………………… 147 Phụ lục 1 ………………………………………………………………………… 162 Phụ lục 2 ………………………………………………………………………… 176 Phụ lục 3 ………………………………………………………………………… 196 Phụ lục 4 ……………………………………………………………………….

224 Phụ lục 6………………………………………………………………………… 243 11 MỞ ĐẦU 1.Lí do chọn ề tài: 1. Thế giới ngày nay luôn biến động và thay đ i không ngừng. Sự phát triển như vũ bão của khoa học kĩ thuật cùng với sự bùng n tri thức và tạo ra tri thức mới đòi hỏi nền giáo dục cần đào tạo ra những con người có tư duy (TD ) và cách làm việc khoa học, sáng tạo đủ sức đương đầu với những thách thức, những vấn đề mới trong tương lai. Những năm gần đây, trong công cuộc đ i mới giáo dục ở nhiều nước trên thế giới, người ta rất chú trọng đến việc rèn luyện và phát triển TD cho học sinh (HS) thông qua việc đ i mới chương trình và phương pháp dạy học.

Ở Mỹ, ngay từ đầu những năm 1990 Trung tâm Quốc gia về dạy học TD đã tiến hành các chương trình và dự án phát triển dạy học TD ở các trường ph thông và đại học. Hiện nay, rất nhiều trường ở Mỹ đã giảng dạy TD theo hai hình thức: giảng dạy trong một khóa học riêng biệt và giảng dạy lồng ghép trong các bài học trên lớp [119]. Ở Anh, hệ thống giáo dục coi môn học về TD như một môn học ch nh quy. Ch nh phủ Singapore quyết định cắt giảm 30% chương trình giảng dạy bậc tiểu học, chuyển trọng tâm vào việc phát triển TD cho HS hơn là nhồi nhét kiến thức.

Cương lĩnh giáo dục mới của Nga cũng chủ trương giảm bớt phần kiến thức cụ thể, tập trung vào hình thành cách nghĩ của HS. Vấn đề phát triển năng lực TD trong trường học trở thành vấn đề được quan tâm hàng đầu trong nghiên cứu và phát triển giáo dục của các quốc gia tiên tiến như Mỹ, Anh, Nhật, Đức [ 120]. Ở Việt Nam, nghị quyết kì họp thứ 7 Ban chấp hành Trung ương Đảng cộng sản Việt Nam khoá XI chỉ rõ: “Mục tiêu của giáo dục ph thông là giúp HS phát triển toàn diện về đạo đức, tr tuệ, thể chất, thẩm mỹ và các kỹ năng cơ bản, phát triển năng lực cá nhân, t nh năng động và sáng tạo, hình thành nhân cách con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa, xây dựng tư cách và trách nhiệm công dân; chuẩn bị cho HS tiếp tục học lên hoặc đi vào cuộc sống lao động, tham gia xây dựng và bảo vệ T quốc” [44]. Về phương pháp giáo dục ph thông, luật Giáo dục năm 2005 quy định: “Phương pháp giáo dục ph thông phải phát huy t nh t ch cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho 12 HS” [ 45].

Như vậy, đ i mới mục tiêu, chương trình, phương pháp dạy học theo hướng xây dựng, phát triển TD cho HS là xu hướng tất yếu, là yêu cầu cấp bách, là mục tiêu quan trọng có t nh chiến lược của giáo dục nước nhà. Một bộ phận giáo viên (GV) quan niệm rằng: chỉ có thể dạy học phát triển TD đặc biệt là TD bậc cao như tư duy phê phán (TDPP), tư duy sáng tạo (TDST) cho các HS khá và giỏi, còn đối với những HS yếu thì không thể dạy họ cách TD vì dạy thế nào thì họ cũng không thể TD tốt được. Tuy nhiên, kết quả công trình nghiên cứu của các tác giả như: H. Guilford, … đã chỉ ra rằng mỗi cá nhân bình thường đều có khả năng TD tuy nhiên ở mỗi cá nhân thì trình độ và và sự biểu hiện là khác nhau.

Nhiệm vụ của người GV là phải nhận diện được những yếu tố đặc trưng của TD thể hiện ở mỗi nhóm đối tượng HS. Từ đó có những can thiệp sư phạm nhằm phát triển TD ở từng HS một cách th ch hợp.