Nghiên cứu cây Nhân trần tía (Adenosma bracteosum): Đặc điểm, hóa học, tác dụng sinh học - Luận án TS

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ ĐẠI HỌC Y DƯỢC THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH NGUYỄN NGỌC QUỲNH NGHIÊN CỨU VỀ ĐẶC ĐIỂM THỰC VẬT, THÀNH PHẦN HOÁ HỌC VÀ MỘT SỐ TÁC DỤNG SINH HỌC CỦA CÂY NHÂN TRẦN TÍA ADENOSMA BRACTEOSUM BONATI- SCROPHULARIACEAE LUẬN ÁN TIẾN SĨ DƯỢC HỌC Thành Phố Hồ Chí Minh Năm 2019 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ ĐẠI HỌC Y DƯỢC THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH NGUYỄN NGỌC QUỲNH NGHIÊN CỨU VỀ ĐẶC ĐIỂM THỰC VẬT, THÀNH PHẦN HOÁ HỌC VÀ MỘT SỐ TÁC DỤNG SINH HỌC CỦA CÂY NHÂN TRẦN TÍA ADENOSMA BRACTEOSUM BONATI- SCROPHULARIACEAE NGÀNH: DƯỢC HỌC CỔ TRUYỀN MÃ SỐ: 62720406 LUẬN ÁN TIẾN SĨ DƯỢC HỌC Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Trần Hùng Thành Phố Hồ Chí Minh Năm 2019 LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành tốt Luận án này, ngoài sự nỗ lực của bản thân, tôi còn nhận được sự quan tâm giúp đỡ của nhiều tập thể và cá nhân. Trước hết, tôi chân thành cảm ơn gia đình đã luôn đồng hành và yêu thương tôi vô điều kiện. Sau đây, tôi xin gửi cảm ơn sâu sắc đến PGS.TS Trần Hùng đã luôn gúp đỡ tôi suốt quá trình học tập và hoàn thiện đề tài. Đặc biệt cô PGS.TS Huỳnh Ngọc Thụy đã luôn bên cạnh giúp đỡ và động viên tôi trong những lúc khó khăn.

Ngoài ra, tôi còn nhận được sự giúp đỡ nhiệt tình của thầy cô trong hội đồng báo cáo cấp Cơ sở (GS. Nguyễn Cửu Khoa, PGS. Trần Công Luận, PGS.TS Nguyễn Trung Nhân, PGS.TS Nguyễn Đức Tuấn, PGS.Huỳnh Ngọc Thuỵ, PGS.Vĩnh Định, TS.Phạm Đông Phương), hội đồng báo cáo cấp trường (GS. Nguyễn Cửu Khoa, PGS.TS Nguyễn Đức Tuấn, GS.

Nguyễn Minh Đức, PGS.Trần Hữu Dũng, PGS. Nguyễn Ngọc Vinh, PGS. Nguyễn Đức Tuấn, PGS. Phạm Thành Suôl, TS.

Nguyễn Viết Kình) đã dành nhiều thời gian đọc và góp ý cho đề tai thêm hoàn chỉnh, đặc biệt tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc thầy GS. Nguyễn Cửu Khoa đã góp ý và hỗ trợ và động viên trong quá trình hoàn thành luận án. Qua đây tôi xin chân thành cảm ơn thầy cô Bộ môn Dược liệu – Đại học Y Dược TPHCM đã luôn hỗ trợ tôi một cách chân thành nhất trong quá trình hoàn chỉnh đề tài, tôi đặc biệt cảm ơn Thầy TS.Nguyễn Văn Lẹo, TS.Huỳnh Lời, TS. Mã Chí Thành, đã luôn giúp đỡ và đồng hành cùng tôi trong quá trình hoàn thành luận án.

Đồng hành với sự thành công của đề tài là sự hỗ trợ, giúp đỡ của tập thể và lãnh đạo Khoa dược, LBM. Dược liệu - Dược Cổ Truyền - Thực Vật Dược (Chị Trang Đài, em Minh Uyên, em Vĩnh Tuyên, em Việt Quí, em Phương Lan, em Kim Hương, emTrúc Ly) Trường Đại học Y Dược Cần Thơ đã luôn động viên, tạo điều kiện và san sẻ công việc, để tôi thực hiện đề tài một cách thuận lợi nhất. Thêm vào đó là sự giúp đỡ nhiệt tình của các em sinh viên Khoa Dược trường Đại Học Y Dược Cần Thơ (Ngọc Trâm , Anh Thơ, Văn Đệ, Văn Đạt, Phước Đầy Ngọc Vy, Tường Vy, Nhựt Minh, Quang Hưng, Kim Ngọc, Duy An, Duy Nhàn, Anh Đào, Hồng Thuỷ, Sỹ Phú, Hoàng Bửu, Chi, Ngọc, Việt Anh, …). Cuối cùng tôi kính chúc quý thầy, cô dồi dào sức khỏe và thành công trong sự nghiệp cao quý.

Đồng kính chúc các cô, chú, anh, chị, em luôn dồi dào sức khỏe, đạt được nhiều thành công tốt đẹp trong công việc. TP Hồ Chí Minh, ngày 12 tháng 12 năm 2019 Nguyễn Ngọc Quỳnh LỜI CAM ĐOAN Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Tác giả Nguyễn Ngọc Quỳnh i MỤC LỤC Lời cam đoan DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT.

iii DANH MỤC CÁC HÌNH ẢNH. iv DANH MỤC CÁC BẢNG. vii DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ. xi MỞ ĐẦU.

Thực vật học. Thành phần hoá học. Tác dụng sinh học. Tác dụng theo y hoc cổ truyền.

NGUYÊN LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Dung môi hóa chất. Chất đối chiếu. Trang thiết bị nghiên cứu.

Nơi thực hiện các thử nghiệm. Phương pháp nghiên cứu. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU. Nghiên cứu thực vật học.

Thử tinh khiết nguyên liệu a. Phân tích sơ bộ thành phần hóa thực vật loài a. Xác định hàm lượng tinh dầu trong thân cành và hoa nhân trần tía. Phân tích định tính các thành phần hóa học trong a.

bracteosum bằng sắc ký lớp mỏng. Chiết xuất và phân lập các thành phần trên mặt đất của a. Xác định cấu trúc các chất phân lập. Xây dựng quy trình định lượng đồng thời hai flavonoid trong a.

bracteosum bằng HPLC-PDA. Xây dựng quy trình định lượng carvacrol có trong tinh dầu nhân trần tía bằng GC-FID. Khảo sát một số tác dụng sinh học của nhân trần tía. Thực vật học nhân trần tía a.

Về mặt hóa học a. Xây dựng quy trình định lượng đồng thời hai flavonoid trong a. Bracteosum bằng HPLC-PDA. Xây dựng quy trình định lượng carvacrol trong a.

Bracteosum bằng GC-FID. Thử tác dụng chống oxy của nhân trần tía. Thử tác dụng kháng khuẩn của tinh dầu nhân trần tía. Điểm mới của đề tài.

138 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI CỦA TÁC GIẢ. 1 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 2 PHỤ LỤC iii DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT Ký hiệu, Chữ nguyên Ý nghĩa chữ viết tắt d Chemical shift Độ dời hóa học APG Angiosperm Phylogeny Group Hệ thống phân loại thực vật có hoa COSY Correlation Spectroscopy COX-2 Cyclooxygenase-2 d Doublet Đỉnh đôi DEPT Distortionless Enhancement by Polarization Transfer DMSO Dimethyl sulfoxide Dimethyl sulfoxid DPPH 2,2-Diphenyl Picryl Hydrazyl Thuốc thử DPPH EC50 Half maximal effective concentration Nồng độ hiệu quả 50% FID Flame Ionization Detector Detector ion hóa bằng ngọn lửa GC Gas Chromatography Sắc ký khí HMBC Heteronuclear Multiple Bond Correlation HPLC High Performance Liquid Sắc ký lỏng hiệu năng cao Chromatography HSQC Heteronuclear Single Quantum Correlation IC Inhibitory Concentration Nồng độ ức chế J Coupling constant Hằng số ghép LD Lethal Dose Liều gây chết m Multiplet Đỉnh đa MIC MIC-Minimal inhibitory concentration Nồng độ ức chế tối thiểu MS Mass Spectrometry Khối phổ NMR Nuclear Magnetic Resonance Cộng hưởng từ hạt nhân PDA Photodiode Array Dãy diode quang ppm Parts per million Phần triệu s Singlet Đỉnh đơn SKK Sắc ký khí SKLM Sắc ký lớp mỏng TLTK Tài liệu tham khảo UV Ultraviolet Tử ngoại VS Vanilin-sulfuric Thuốc thử VS iv DANH MỤC CÁC HÌNH ẢNH Hình 1. Adenosma indianum (Loureiro) Merrill.

Hợp chất monoterpenoid peroxid. Hợp chất flavonoid. Cấu trúc hoá học cistanosid F. Cấu trúc hoá học adenosmosid.

Công thức hóa học một số hợp chất chính trong tinh dầu chi Adenosma. Cấu trúc hóa học carvacrol. Vòng kháng khuẩn. Toàn cây Nhân trần tía và hoa.

Vi phẫu rễ cây A. Tầng lông hút và bần của rễ A. Mô mềm vỏ của rễ A. Nội bì, mô cưng và mô mềm A.

Gỗ 2 của rễ A. Vi phẫu thân cây A. Biểu bì, lông và bần A. Mô dày, nội bì, mô cứng và mô mềm A.

Gỗ, libe và mô mềm tuỷ A. Vi phẫu lá cây A. Biểu bì dưới, trên và túi tiết A. Biểu bì, mô dày, mô mềm và libe gỗ A.

Vi phẫu lá cây A. Các cấu tử của bột A. Các cấu tử của bột A. Sắc ký lớp mỏng phân tích thành phần Nhân trần tía.

Công thức và tương tác HMBC chính của hợp chất AB1. Công thức và các tương tác chính trên HMBC của AB10. Công thức và các tương tác chính trên HMBC của AB17. Công thức và các tương tác chính trên HMBC của AB6.

Công thức và các tương tác chính trên HMBC của AB16. Cấu trúc hoá học của các hợp chất flavon. Công thức và tương tác HMBC chính của hợp chất AB2. Công thức và tương tác HMBC chính của hợp chất AB9.

Công thức và tương tác HMBC chính của hợp chất AB13. Công thức và tương tác HMBC chính của hợp chất AB19. Cấu trúc hoá học hợp chất flavon-O-β-glucuronid. Công thức và tương tác HMBC chính của hợp chất AB18.

Công thức của hợp chất AB22. Công thức của hợp chất AB4. Cấu trúc và tương tác chính trên HMBC của hợp chất AB5. Cấu trúc của hợp chất AB7.

Cấu trúc và tương tác chính trên HMBC của hợp chất AB12. Công thức của hợp chất AB11. Công thức của hợp chất AB12. Công thức của hợp chất AB14.

Công thức của hợp chất AB15. Công thức cấu tạo (a) và phổ UV (b) của isoscutellarein 8-O-β- glucopyranosid. Công thức cấu tạo (a) và phổ UV (b) của isoscutellarein 8-O-β- glucuronopyranosid .41 Sắc ký đồ kiểm tra độ tinh khiết AB18 .42 Sắc ký đồ kiểm tra độ tinh khiết AB9. Sắc ký đồ HPLC của AB9 và AB18 các điều kiện sắc ký khảo sát.

Sắc ký đồ hỗn hợp mẫu chuẩn ở điều kiện sắc khảo sát HPLC-PDA. Sắc ký đồ mẫu thử ở điều kiện sắc ký khảo sát. Biểu đồ khảo sát các điều kiện chiết xuất Nhân trần tía. Sắc ký đồ khảo sát tính tương thích hệ thống của AB9 và AB18.

Sắc ký đồ khảo sát tính đặc hiệu trong phân tích AB9 và AB18 bằng HPLC-PDA. Hàm lượng các chất AB9 và AB18 trong A. bracteosum được định lượng bằng HPLC-PDA. Công thức cấu tạo (a) và phổ UV (b) của carvacrol.

Sắc ký đồ GC mẫu chuẩn và mẫu thử ở điều kiện sắc ký khảo sát. Sắc ký đồ GC khảo sát tính tương thích hệ thống của carvacrol. Sắc ký đồ khảo sát độ đặc hiệu trong phân tích carvacrol bằng GC-FID. Hàm lượng các chất carvacrol trong tinh dầu và trong A.

bracteosum được định lượng bằng GC-FID. So sánh tác dụng chống oxy hóa của các cao chiết dựa trên SKLM. So sánh tác dụng chống oxy hóa của các cao chiết từ Nhân trần tía. Kết quả định tính khả năng kháng khuẩn của Tinh dầu Nhân trần tía.

Kết quả thử MIC của tinh dầu Nhân trần tía. Con đường sinh phát nguyên của piceol.129 vii DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 1. Đặc điểm phân biệt chính của 3 loài Nhân trần về hình thái thực vật. So sánh sự khác nhau về hình thái và vi học của các loài Nhân trần.

So sánh một số chỉ tiêu kiểm nghiệm của 3 loài Adenosma có trong Dược Điển. So sánh hàm lượng các hợp có trong tinh dầu Nhân trần tía thu hái ở những vùng khác nhau. Hàm lượng các hợp chất hoá học có trong tinh dầu của các loài thuộc chi Adenosma. Tóm tắt tính chất lý hóa của carvacrol.

Kết quả hoạt tính chống oxy hóa in vitro của Adenosma bracteosum .