Văn hóa truyền thống làng tiến sĩ kim đôi trong quá trình đô thị hóa

LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đề tài“Văn hóa truyền thống làng tiến sĩ Kim Đôi trong quá trình đô thị hóa” là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa được công bố trong bất kì công trình nghiên cứu nào khác. Tác giả Nguyễn Thị Nguyệt LỜI CẢM ƠN Em xin bày tỏ lòng biết ơn đến PGS.TS Phan Thanh Long – người Thày đã tận tình giúp đỡ em trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thiện luận văn. Em xin gửi lời cảm ơn chân thành đến Ban Giám Hiệu trường Đại học Sư phạm Hà Nội, Ban Chủ nhiệm khoa Việt Nam Học, phòng Đào tạo Sau Đại học đã tạo điều kiện cho em hoàn thành khóa học.

Xin cảm ơn bạn bè, người thân đã luôn luôn giúp đỡ động viên em trong thời gian học tập và nghiên cứu để hoàn thành luận văn này. Hà Nội, ngày 15 tháng 7 năm 2014 Tác giả Nguyễn Thị Nguyệt MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Tính cấp thiết của đề tài. Lịch sử nghiên cứu vấn đề.

Mục đính và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Nguồn tư liệu của luận văn.

Những đóng góp của đề tài. Bố cục đề tài.TỔNG QUAN VỀ LÀNG KIM ĐÔI – VĂN HÓA.11 TRUYỀN THỐNG LÀNG TIẾN SĨ KIM ĐÔI. Kim đôi - vùng đất cổ ven con sông cầu. Điều kiện tự nhiên và địa lý hành chính.

Đặc điểm về dân cư. Đặc điểm về kinh tế. Kim đôi - làng quê có truyền thống khoa bảng và đấu tranh giữ nước. Làng quê có truyền thống hiếu học - khoa bảng.

Kim Đôi – làng quê có truyền thống đấu tranh giữ nước. Diện mạo văn hóa truyền thống làng Tiến Sĩ. Văn hóa phi vật thể.36 Tiểu kết chương 1:.43 Chương 2:BIẾN ĐỔI VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG LÀNG TIẾN SĨ KIM ĐÔI DƯỚI TÁC ĐỘNG CỦA ĐÔ THỊ HÓA. Đô thị hóa và tác động của đô thị hóa đến sự phát triển của đô thị hóa đến sự phát triển kinh tế - xã hội làng tiến Sĩ Kim Đôi.

Khái niệm về đô thị hóa. Sự thay đổi về kinh tế. Sự thay đổi về dân cư. Những biến đổi về văn hóa truyền thống làng tiến sĩ Kim Đôi dưới tác động của đô thị hóa.

Những biến đổi trong văn hóa vật thể. Những biến đổi trong văn hóa phi vật thể. Truyền thống học tập và khoa bảng. Làng Kim Đôi – niềm tự hào vể đất học rạng danh.

Làng Kim Đôi, thực hiện đẩy mạnh khuyến học, khuyến tài để viết tiếp những “bảng vàng”. Những nét mới trong đời sống văn hóa làng tiến sĩ Kim Đôi hiện nay. Không gian và cảnh quan làng Kim Đôi. Lối sống và các quan hệ xã hội trong làng.82 Tiểu kết chương 2.

85 Chương 3:BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY NHỮNG GIÁ TRỊ VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG CỦA LÀNG TIẾN SĨ KIM ĐÔI TRONG QUÁ TRÌNH ĐÔ THỊ HÓA HIỆN NAY. Vấn đề bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống ở nước ta hiện nay. Quan điểm của Đảng và Nhà nước về vấn đề bảo tồn các di sản văn hóa. Một số nguyên tắc trong chỉ đạo và thực hiện việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống.

Các tiêu chí trong việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống. Một số nhận xét về quá trình biến đổi văn hóa truyền thống làng tiến sĩ Kim Đôi. Những biến đổi tích cực. Những biến đổi tiêu cực.

Một số giải pháp,khuyến nghị nhằm bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống làng tiến sĩ Kim Đôi hiện nay. Một số kiến nghị.109 Tiểu kết chương 3. Tính cấp thiết của đề tài Trải qua bao thế kỷ nay, làng là một đơn vị tụ cư truyền thống lâu đời ở nông thôn và giữ một vai trò đặc biệt trong xã hội truyền thống Việt Nam. Là một tổ chức xã hội cơ sở có kết cấu chặt chẽ và thiết chế riêng biệt, làng đã tạo nên sức mạnh cố kết cộng đồng và bảo lưu các giá trị văn hóa truyền thống, đồng thời là nơi bảo tồn và phát huy những giá trị bản sắc văn hóa dân tộc.

Theo họa sĩ, nhà nghiên cứu Mỹ thuật Nguyễn Quân thì: “ Bản sắc văn hóa Việt Nam được biểu hiện đậm nét nhất ở văn hóa làng”. Chính vì thế mà làng được xem là một đơn vị cư trú và là hình thức tổ chức xã hội quan trọng của nông thôn các quốc gia Châu Á. Mỗi làng đều có các hình thức xây dựng nên môi trường văn hóa riêng của mình, mang đậm nét dân gian và chứa đựng tính nhân văn sâu sắc. Văn hóa mỗi làng luôn là bộ phận không thể thiếu để làm nên sự phong phú nền văn hóa của người Việt nói riêng và của đất nước Việt Nam nói chung.

Trong các chiến lược phát triển đất nước, đặc biệt trong xu thế hội nhập và đổi mới ngày nay, Đảng và Nhà nước ta luôn coi văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, là mục tiêu, là động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội. Trong đó, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống mà cốt lõi là văn hóa làng, luôn là nhiệm vụ trọng tâm trong chiến lược Xây dựng nền văn hóa tiên tiến đậm đà bản sắc văn hóa dân tộc. Tuy nhiên, quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, đô thị hóa hiện nay đã tác động mạnh mẽ tới kết cấu cũng như văn hóa làng, đặc biệt là các làng ven đô, nơi mà quá trình đô thị hóa diễn ra ở tốc độ cao. Vì vậy, làng và văn hóa làng đang đứng trước cơ hội phát triển mạnh, đồng thời cũng với những thách thức không hề nhỏ.

Thiết nghĩ, nên cần có nhiều hơn nữa các công trình 1 nghiên cứu về làng và văn hóa làng trong điều kiện và thời đại ngày nay. Vì vậy, để tiếp tục nghiên cứu về văn hóa làng, tôi đã chọn làng tiến sĩ Kim Đôi của tỉnh Bắc Ninh làm đề tài nghiên cứu của mình. Làng Kim Đôi thuộc xã Kim Chân, xưa thuộc huyện Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh, nay thuộc địa phận thành phố Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh, được ca ngợi là một làng quê địa linh nhân kiệt, nổi danh với các dòng họ bao đời đều tồn tại người đỗ đạt tiến sĩ như họ Phạm và họ Nguyễn. Ngày nay, Kim Đôi gồm 4 xóm: Xóm Cửa, Xóm Giữa, Xóm Ngoài và xóm Đông.

Làng vốn là miền đất cổ được khai thác sớm, dân cư hôi tụ đông đúc, có nền kinh tế nông nghiệp dồi dào, có truyền thống yêu nước và văn hóa lâu đời nằm sát bên dòng sông Cầu (sông Như Nguyệt) - nơi ghi dấu chiến công thắng lợi của Ngô Quyền còn vang mãi đến tận ngày nay. Đây còn là nơi lưu lại tên tuổi các bậc nhân thân của hai dòng họ: họ Nguyễn và họ Phạm, những người đã được vua Lê Thánh Tông khen ngợi bằng câu nói với các thị thần: “ Kim Đôi gia thế, chu tử mãn triều” (Gia thế làng Kim Đôi áo đỏ, áo tía đầy triều), đồng thời được ghi tên vào sổ sách để con cháu ngày nay luôn ngưỡng mộ và tự hào. Từ trước 1986, văn hóa làng Kim Đôi về cơ bản vẫn duy trì được các phong tục tập quán, các lễ hội độc đáo, các di tích được bảo tồn khá tốt. Làng Kim Đôi đã được ghi nhận là làng văn hóa từ lâu.

Trong thời đại ngày nay, với xu thế đô thị hóa, hiện đại hóa ngày càng sâu rộng thì việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa làng ngày càng được sự quan tâm đông đảo của nhân dân. Kim Đôi trước sự chuyển biến của đất nước nói chung và của tỉnh Bắc Ninh nói riêng, đã và đang đặt ra nhiều vấn đề phức tạp cần được giải quyết. Như bao làng văn hóa khác, làng Kim Đôi đứng 2 trước khó khăn nhất định trong việc bảo tồn để gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống cho các thế hệ mai sau. Với lý do mong muốn được đóng góp một phần nhỏ bé của mình vào công cuộc bảo tồn và lưu giữ những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp để xây dựng quê hương phát triển hơn trong thời kỳ ĐTH, nên tôi quyết định chọn đề tài: “Văn hóa làng tiến sĩ Kim Đôi trong thời kỳ đô thị hóa” làm đề tài luận văn tốt nghiệp Cao học của mình.

Lịch sử nghiên cứu vấn đề Trong những năm gần đây, biến đổi văn hóa làng là chủ đề được nhiều các học giả ở nhiều các lĩnh vực khác nhau quan tâm nghiên cứu, đặc biệt là các ngành Văn hóa. Một trong những đề tài nghiên cứu tiêu biếu về sự biến đổi của làng xã Việt Nam là công trình Làng Việt: Đối diện tương lai, hồi sinh quá khứ của John Klienent Houben [40]. Tác giả đã đi ngược thời gian, tìm hiểu lịch sử làng từ khi thành lập, sự biến động của làng xã qua các thời kỳ , để làm rõ những yếu tố bất biến và yếu tố khả biến trong đời sống làng xã, đưa lại cách nhìn mới về nông thôn Việt Nam ngày nay. Thêm công trình đáng chú ý khác là cuốn Cộng đồng làng xã Việt Nam hiện nay của Nguyễn Văn Sáu [52].

Trong cuốn này, tác giả góp phần làm sáng tỏ những quan điểm, chủ trương, chính sách, giải pháp của Đảng và Nhà nước ta về nông nghiệp, nông thôn, đồng thời đề xuất những kiến nghị, giải pháp nhằm khắc phục những hạn chế trong quá trình xây dựng cộng đồng làng xã. Làng xã biến đổi do nhiều nguyên nhân, trong những nguyên nhân đó thì đô thị hóa có ảnh hưởng rất nhiều. Nó tác động tới mọi mặt của đời sống làng xã. Những nghiên cứu đầu tiên liên quan đến chủ đề này là Văn hóa làng xã trước sự thách thức của đô thị hóa tại thành phố Hồ Chí Minh của tác giả 3 Trần Văn Bính [7], Văn hóa truyền thống làng xã ngoại thành Hà Nội dưới tác động của nền kinh tế thị trường của tác giả Trần Đức Ngôn [43].

Hai tác phẩm này nghiên cứu những thành tố văn hóa truyền thống tác động do quá trình ĐTH tại hai đô thị lớn nhất của Việt Nam là Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh. Bên cạnh đó, trong chương thứ 3 của công trình Biến đổi văn hóa ở các làng quê hiện nay, tác giả Nguyễn Phương Châm [12] nghiên cứu tại 3 làng: Đồng Kỵ, Trang Liệt và Đình Bảng đã phác họa về những biến đổi trong không gian, cảnh quan làng, di tích, tín ngưỡng, lễ hội và phong tục tập quán, sự tiếp cận thông tin và các loại hình giải trí của người dân trong bối cảnh ĐTH.